Kulturo de Skotlando

Vinfarejo Cairn O' Mohr

2009-06-25T19:42:00.004+01:00

Dum la ĉijara Skota Kongreso ni ekskursis (taksie!) al la proksima (al Dundee) vinfarejo Cairn O' More. Vinberoj ne plu kreskas en Skotlando (estonte?), sed aliaj beroj abundas. La vinfarejo situis hejme antaŭ kelkaj jaroj; ĝi nun fukcias profesie: profesie, sed la entrepreno ankoraŭ estas aventurema kaj eksperimentema.

Oni produktas eble 20 tipojn de vinoj el diversaj indiĝenaj fruktoj; ni gustumis eble (mi ne certas!) 8. Kia varieco, kia kvalito! Ordinara vino multe plaĉas al mi; sed ofte ĝi estas treege ordinara! Cairn O' More ne estas ordinara loko; ĝi ankoraŭ estas individuisma eĉ hipieca. Tamen, la komerca flanko estas solida. La vinfarejo gajnis multajn premiojn en konkursoj. Eĉ la skeptkemuloj inter ni konvinkiĝis pri la merito de la premiiĝoj.

Viskio - reĝo de trinkoj - ankoraŭ regas, sed nun estas alia ebleco sperti Skotlandon el la botelo!

La arkitektura lingva problemo

2009-01-16T14:39:00.004Z

Antaŭnelonge mi legis konferencan referaĵon kiu komparis la 17-jarcentan arkitekturon de Skotlando kun aliaj nordeŭropaj landoj, ekzemple Nederlando, Pollando, Svedio kaj Danlando. La komparo kiu pritraktis renesancajn influojn en altdomoj estis interesa; tamen, la aŭtoro bedaŭris la mankon de artikoloj verkitaj en la angla. Pro la manko de anglaverkaĵoj lia tezo pri unikaj skotaj karakteraĵoj estis tre provizora.

Neniu referaĵo aŭ studo en la lingvoj de la komparitaj landoj estis donitaj.

Kia absurda situacio; tamen, ne unika. Pro la implico, ke la angla reĝas esplorado estas malhelpita. La plejmulto de kleraj verkoj ne estas verkitaj anglalingve. Ni ne forgesu tion malgraŭ la anglacentrisma sinteno kiu arogante paradas en multaj rondoj.

Adam Smith kaj la nuna Krizo

2008-10-12T17:55:00.004+01:00

La skoto, Adam Smith, estis la fondinto de moderna ekonomia teorio. Li komprenis la gravan rolon de la merkato; sed lia ideologio ne estis tiel dekstrema kiel multaj konservativuloj opinias; ĉar li komprenis la gravecon de la ŝtato.

Adam Smith rigore analizis la tiaman ekonomian sistemom. Estas ironie, ke li poste fariĝis guruo por la dekstra, kaj liaj komplikaj argumentoj simpliĝis al banalaj sloganoj.

Ni nun ankaŭ devas rigori analizi la kaŭzojn de la nuna krizo; tamen, la bezono de ŝtatinterveno nun fariĝas la nova ortodokseco.

Mi konsentas pri la necesa rolo de la ŝtato; sed mi ne pardonos la politikistojn kiuj subtenis senregan kapitalismon aŭ la homojn kiuj riĉiĝis ignorante la rajtojn de ordinaraj homoj.

Mi certas, ke Adam Smith samopinius!

La Infana Raso: 3 tradukoj fare de Girvan McKay

2007-12-15T15:38:00.000Z

Mi jam menciis la lingvan diversecon kiu ekzistas en Skotlando: estas la angla, la skota kaj la skotgaela. (Nuntempe, la lingvoj de Hindio, Pakistano kaj la Mez-Oriento ankaŭ fariĝas gravaj: temo por la estonteco!)

Kompreneble, oni devas aldoni Esperanton; ĉar ĝis estas lingvo por ĉiuj landoj. William Auld plejparte verkis esperante, kvankam li ankaŭ verketis (kaj bonege!) angle kaj skote. La plejmulto opinias, ke La Infana Raso estas lia majstraĵo. Ŝajne li tradukis parton de ĝi en la anglan; sed manuskripto mankas.

Nun Girvan McKay, skotdevena irlandano ĵus tradukis la majstran verkon en la tri lingvojn de Skotlando. Li meritas laŭdegon. Bonvolu rigardi lian kontribuon al skota kulturo, kiu troviĝas PDF-formate ĉe la retejo de Esperantlingva Verkista Asocio.

La Kastelo en Skotlando

2007-07-10T17:54:00.000+01:00

Oni povas deklari, ke skotoj amas kastelojn. Kasteloj mezepokaj abundas en Skotlando. Lokaj lordoj konstruigis turojn. Komence, ili estis defendeblaj; poste ili romantikiĝis. Dum la 17a kaj 18a jarcentoj domegoj ofte estis kastelecaj.

19jarcente estis eksterordinara ekflorado de kastelecaj konstruaĵoj por domegoj, malliberejoj, fabrikoj, urbodomoj, ktp.

Tio trajto daŭris ĝis la 20a kaj 30a jaroj de la 20a jarcento; sed la Moderna Movado iom-post-iom ekdominis. Nun oni agnoskas, ke la Moderna Movado estis stilo kaj ne la fino de stiloj. Aperas konstruaĵoj diverstipaj, kvankam la konstrumetodoj preskaŭ ĉiam estas modernaj.

Ĉu la kastelo ekaperos denove en Skotlando? Komence grandskala restaŭrado de turkasteloj blindumis homojn pri la nova tendenco. Sed estis evidenco pri Renesanco. Oni atendas kun interso.

Ŝajne skotoj ankoraŭ amas kastelojn!

New Lanark: industra kaj socia utopio

2007-03-17T14:28:00.000Z

Mi loĝas proksime al la industria vilaĝo de New Lanark kie okazis la rimarkinda socia eksperimento de David Dale kaj Robert Owen. La vilaĝo troviĝas sur la mondlisto de UNESKO: prave rilate al la konunumo kiu estis starigita tie; kaj ankaŭ prave rilate al la simpla tamen nobla arkitekturo de la konstuaĵaro.

Antaŭ kelke da jaroj mi iris al New Lanark kun Aleksandro Melnikov el Rostov/Don en Rusio. La vilaĝo troviĝas en tre pitoreska loko surborde la la rivero Clyde. Mi ne sciigis Aleksandon pri la celo de nia ekskurseto. La vilaĝo estas kaŝita pro situo en profunda ravino. Subite - kaj dramece - ĝi ekaperis. Aleleksandro rigardis ĝin kun miro. "Estis bildo de ĉi tiu loko en lernolibro kiun mi uzis en la elementa lernejo!"

Li kompreneble pravis. Dum la jaroj la konstruaĵoj kadukiĝis; tamen, antaŭ 25 jaroj oni komencis restaŭri ilin kaj blovi vivon en la lokon. Nun estas interpretejo, hotelo, junulargastejo, restoracioj, butikoj; kaj plejgrave loĝantoj, Vizante ĝin, oni sciiĝas pri la praktika socialismo de la fondintoj.

Ĉi-jare Esperantistoj kongresos tie (15.17 junio 2007). La loko taŭgas, ĉar la utopiecaj pioniroj vere estis praEsperantistoj! David Kelso, prezidanto de EAS, atendas kongresanojn el ĉiuj landoj.

Generalo Haig

2006-12-19T12:35:00.000Z

Skotoj havas internacian reputacion pri militemo. En la pasinteco ili soldatis en multaj landoj: ekzemple, Rusio kaj Pollando. Unu el la kialoj sendube estis la malriĉeco de Skotlando.

Kiam la parlamentoj de Anglio kaj Skotlando unuiĝis en 1707 skotoj fariĝis grava elemento en la brita militistaro: denove unu el la kialoj estis malriĉeco; tamen, ne la sola.

Dum la Unua Mondmilito generalo Haig kiu naskiĝis apude al Dryburgh en Suda Skotlando estris la britan armeon sur la Okcidenta Fronto. Post la milito lia reputacio plonĝis: oni akuzis lin pri manko de zorgemo pri la vivo (kaj morto) de la armeo.

Antaŭnelonge mi vizitis la pitoreskan ruinon de abatejo Dryburgh. Haig estas enterigita tie. Lia familio ankoraŭ loĝas apude. Piedirante, mi pripensis de tempo-al-tempo la hororaĵojn de la Okcidenta Fronto kaj la rolon de la generalo.

Nuntempaj historiistoj nun restarigas la reputacion de Haig: sekretaj dokumentoj nun povas esti studataj; kaj ŝajne ili montras pli pozitive trajtojn de la militestro. Oni komencas verki reviziismajn biografiojn.

Historiistoj ankoraŭ povas sanĝi niajn konceptojn, ĉu ne? Ni ĉiam permesu, ke ili daŭre esploru.

Antaŭ ol mi eliris la abatejon, mi parolis kun la gardisto en lia butiketo. Ni diskutis multajn aferojn; li estis scioplena pri la loko kaj ĝia apudaĵo. Mi menciis Haig. Li bone sciis pri la komenciĝanta reaprezo de lia reputacio. Li faris neatenditan komenton: "Multaj germanaj turistoj volas rigardi la simplan tombon de la generalo; ili neniam dubis pri lia elstarega rolo dum la Unua Mondmilito."

Ĉu la fino de kulturo en Skotlando?

2006-12-03T15:57:00.000Z

Estas diversaj kialoj por mia silentemo. La ĉefa estas projektoj kaj planoj rilate al la forpaso de majstro William Auld.

Post iom da tempo la rezultoj konkretiĝos. Ni faros nian eblon ĉiam memorante, ke li apartenis al la kulturoj de Skotlando, Esperantujo kaj la mondo.

Li estis skota poeto kiu plejparte verkis esperante.

Estas ironie, ke mia lasta blogaĵo ĉi tie temis pri Auld la humuristo. Mi eldonis tion ĵus antaŭ lia morto. Tamen, mi ne bedaŭras tion kion mi aperigis: Bill (en Skotlando li preferata nomo estis "Bill") ne estis sobra filozofo; li estis plena de spriteco. Fakte li estis bona aktoro; kaj mi neniam forgeson sian deklamadon de tiu poemo kiu priskribis la vojon al ebrieco!

Laŭ Bill kiam humuro mankas ni ververe estas en la kelo de malespero!

Ebrio

2006-08-22T12:31:00.000+01:00

William Auld estas kaj skota kaj esperanta poeto; li plene meritas la titilon "majstro".

Mi bone memoras okazojn kiam li deklamis sian faman poemom pri ebriiĝo: Ebrio. Bill ankaŭ povis bonege aktori; tial vidi kaj aŭskulti la majstron vere estis privilegio.

Antaŭnelonge Bill Harlowe registris la poemon uzante formaton MP3.

Mi rekomendas, ke vi gustumu!

Maria Stuart kaj princo Karolo

2006-08-01T13:45:00.000+01:00

Antaŭ kelkaj tagoj mi revizitis la reĝan palacon ĉe Linlihgow. Kvankam ĝi nun estas ruinigita, ĝi ankoraŭ estas unu el la plej imponaj frurenesancaj konstruaĵoj en Skotlando; kaj multaj deziras, ke ĝi estu plene restaŭrita: mi konsentas kun tiu opinio.

Tial mi rekomendas viziton al la palaco kaj la gravega apuda preĝejo de Sankta Mikaelo. Oni povas rapide atingi Linlithgow de Glasgovo aŭ Edinburgo per oftaj rapidtrajnoj.

Sed dum mi vizito mi ne ĉefe pripensis arkitekturon: mi rememoris, ke Maria Stuart naskiĝis en la palaco kaj ke Bela Princo Karolo rigardis la ruinojn kiam li estis survoje kun sia armeo al Londono.

Maria estas unu el la plej tragikaj virinoj en eŭropa historio. Ŝi ne estis perfektulino; tamen, ŝia mortigo en Anglio post multaj jaroj de mallibero estis skandalo, kiu ankoraŭ nigrigas la reputacion de Elizabeta la angla reĝino.

Karolo neniam atingis Londonon; li haltigis sian armeon ĉe Derby, kaj komencis retreti norden ĝis la sia fina malvenko sur la batalejo Culloden apude al Inverness: malvenko kiu estigis homan, kulturan kaj lingvan genocidon.

Skotoj estas ĝisoste romantikismaj: Maria ankoraŭ estas amata malgraŭ ŝiaj pekoj, kaj Karolo ankoraŭ kaŝiĝas ie en la okcidentaj insuloj!

Malapero de Britio?

2006-07-20T22:47:00.000+01:00

Skotlando estas lando maldekstrema, kaj pro tio ŝi dum jardekoj subtenis la britan laboristan partion. La problemo nuntempe - almenaŭ por multaj skotoj - estas la moviĝado dekstren de tiu partio sub la estreco de Tony Blair; tial oni atendas la rezultojn de la skotlanda balotado la venontan jaron kun iom da intereso. La skotlanda ĉefministro, Jack McConnell, vere frontas problemojn, ĉar li ankaŭ estas laborpartiano kaj kvankam li agas malsimile al Blair pri eduk- kaj san-aferoj multaj iomete nejuste kulpigas lin pri a eksterlandaj aventuroj de la brita ĉefministro, kvankam la skota parlamento havas nenian respondecon pri tiuj aferoj.

Nun oni ankaŭ en Anglio protestas kontraŭ la granda rolo de skotaj en la brita registaro kaj precipe en la kabineto. Ekzemple tie oficas Blair mem (skoto kiu ŝajnigas anglecan); financa ministro Gordon Brown (skoto kiu ŝajnigas britecon); kaj enlanda ministro John Reid, skoto kiu timigas ĉiujn kiuj plendas pri lia skoteco!

Ankaŭ en Anglio oni plendas pro britaj parlamentanoj el Skotlando kiuj voĉdonas pri aferoj kiuj nur havas validecon por Anglio. Tion fari certe ne estas tre logika; tamen, Blair defendas la situacion, ĉar li bezonas ilian multnombran subtenadon, kaj la konservativuloj kontraŭstaras ĉar ili nur havas unu parlamentanon el Skotlando!

Estas unu interesa historia fakto: dum preskaŭ 300 jaroj anglaj parlamentanoj decidis pri ĉiuj skotlandaj aferoj. Tial skotoj ne multe ploras pri la plendoj el Anglio.

Tamen, io terure okazis: kiam Anglio partoprenis la mondfutbalpokalon, Anglio fariĝis frenezejo. Oni naive metis demandon al la skotoj: "Ĉu vi subtenos Anglion?" Eĉ la skotlanda ĉefministro indikis sian subtenon de iu teamo kiu ludis kontraŭ Anglio. La angla nacio ŝokoĝis. Nun multaj volas puni la skotojn, kaj pli ol 30% volas sendependiĝi.

Ĉu Britio baldaŭ malaperos!?

Skota Insularo

2006-05-16T16:10:00.000+01:00

Ĉu vi scias ion pri la insularo kiu troviĝas okcidente de Skotlando? Temas pri unu el la plej belaj regionoj en Eŭropo.

Geografie la insuloj estas tre diversaj; kaj ne ĉiuj estas loĝataj.

Ili estas la hejmlando de la skotgaela; tial estas la ebleco eniĝi en unika lingvo kaj kulturo.

Ne necesas posedi jaĥton: kvankam jaĥti tie estas eksterordinara sperto. Troviĝas multaj pramŝipoj; tial oni povas vojaĝi de insulo al insulo.

Estas sento de malproksimeco; tamen, pasintece ŝipvojaĝado estis multe pli facila ol surgrunda vojaĝado. Pro tio la kelta kulturo enmiksiĝis kun aliaj multe pli ol oni supozas.

Kelkaj el la insuloj estas pli proksimaj al Irlando ol Skotlando. Unu el la temoj de la regiono estas la dialogo inter la du nacioj.

Kompreneble la skotgaela kaj la gaela (aŭ irlanda) ankoraŭ multe similas unu la alia. Kleruloj daŭre debatas ĉu la lingvo estis importita dum la 5a jarcento aŭ ĉu ĝi vere estis indiĝena.

La skota insularo estis la centro de kelta kristanismo; kaj oni iris kun la evangelio de la monaĥejo sur la insulo Iona al Norda Anglio.

Necesas averti vin: la insularo kaptas vizitantojn kaj ili ne povas rezisti pluajn vizitojn. Kelkaj eĉ cedas al la tento starigi novan vivon sur la rando de Eŭropo.

Saluton al Roberto Burns!

2006-01-27T21:19:00.000Z

Mi intencis honorigi la naskiĝdatrevenon de Roberto Burns, la nacia poeto de Skotlando, antaŭ 2 tagoj; tamen, estis misaĵo.

Nune, penteme, mi aperigas la esperantan tradukon de Auld Lang Syne. La originala estas en la skota; tial eble la traduko helpos vin tute kompreni unu el la plej famaj kantoj en la mondo.

Reto Rossetti majstre tradukis.

La iamo longe for

La gekonatojn ĉu ni lasu
defali el memor'?
Ĉu ni ne pensu kare pri
la iamo longe for?

Rekantaĵo:
Iamo longe for, karul',
iamo longe for;
Ni trinku simpatie pro
la iamo longe for!

La kruĉojn jen ni levu kaj
salutu el la kor',
kaj trinku simpatie pro
la iamo longe for!

Montete iam kuris ni
kaj ĉerpis el la flor'
sed penan vojon spuris ni
post iamo longe for.

Geknabe ni en fluo vadis
ĝis la vespera hor',
sed maroj muĝis inter ni
post iamo longe for.

Do jen la manojn, kamarad',
ni prenu kun fervor'
kaj trinku ni profunde pro
la iamo longe for!

Arkitekturo kaj arkitektoj de Skotlando

2005-12-19T22:52:00.000Z

Estas mia intenco verki de tempo-al-tempo pri skotaj arkitektoj kaj arkitekturo. Materialo en Esperanto preskaŭ tute mankas (ekzemple: biografio de Robert Adam mankas en Vikipedio); kaj arkitekturo estas pli grava elemento de la Kulturo de Skotlando ol la plejmulto supozas. Arkitektura historio ne estis mia fako; tamen, mi komencis studi la temon antaŭ 30 jaroj kaj mia scio estas iom pli ol diletanta.

Skotlando estas konata tutmonde pro ĝia pejzaĝo, historio, literaturo, romantikismo kaj inĝenierado. La konstruita ĉirkaŭaĵo estas iom negektata de potencialaj turistoj. Eble la trafa escepto estas la urba pejzaĝo de la ĉefurbo, Edinburgo, kiu estas unu el la plej belaj eŭropaj urboj: fakto oficiale agnoskita de UNESCO.

La arkitekturo de Skotlando ne estas la ekvivalento de Italio; sed Skotlando estas malgranda lando, kaj la arkitekturaĵoj pli imponas ol oni supozus.

Tipologio inkluzivus prahistoriaĵojn (ekzemple en Orkadio); kastelojn kiuj dominis arkitekturon dum 1000 jaroj; la fruan Renesancon; la pitoreskaĵojn de la 18a jarcento; la eksterordinaran diverecon de la 19a jarcento; la apogeon de la frua 20a jarcento; kaj la dialogon kun la Moderna Movado.

Tio sufiĉas nun; sed mi volas estonte pritrakteti arkitekturon kaj arkitektojn kaj provi ilin kunteksigi.

Mi frontas la skotgaelan

2005-11-15T20:23:00.000Z

Antaŭ du monatoj mi decidis ekstudi la skotgaelan lingvon. Kial mi ne faris tion antaŭe? La kialo tutsimple estas mia aparteco de la kulturo de la gaela. (Ne necesas ĉiam uzi la kunaĵon "skotgaela" se oni uzas la adjektivon "irlanda" pri la parenca irlandgaela.) Malpli ol 2% el la loĝantaro de Skotlando parolas la gaelan. Plejparte ĝi estas parolata en la insulara kaj monteta regionoj. Mia propra kultura identeco estas skotlingva kaj skotangla. Tamen, mi komencis mian entreprenon pro la rekono, ke la gaela apartenas al la kulturo de Skotlando; kaj ankaŭ pro la fakto ke la keltaj lingvoj apartenas al tre malgranda - kaj minacata - branĉo de la hindeŭropa familio. Mia lingvistika kolego, Ed Robertson, jam verkis mallonge pri la lingvoj de Skotlando; mi ne ripetos tion kion li tiel koncize klarigis; miaj rimaroj estas multe pli subjektivaj. Espereble ili havos iom da itereso por tiuj kiuj parolas Esperanton.

Mia baza konkludo estas la malfacileco de la gaela por mi. Ĉiutage mi studas ĝin; sed mia ĝisnuna progreso estas malrapidega. La lingvoj kiujn mi jam studis apartenas al la ĝermanaj kaj romancaj familioj. La gaela ŝokas min pro sia fremdeco. Estas treege malfacile prononci la gaelan. Oni ofte aludis al tiu problemo, sed mi suspektis troigon. Mi eraris! La ortografio de la gaela unuavide ŝajnas bizara. Ĝi fakte ne estas bizara, sed la rilato inter la parolata lingvo kaj literumado estas komplikega. Komence mi ne povis rekoni konatajn radikojn; nun mi progresas iomete. La alia eco de keltaj lingvoj estas mutacio: vortoj ŝanĝiĝas laŭ bizanca regularo. Mi nun komencas rekoni kelkajn el la mutacioj kiam mi rigardas la skribitan vorton; tamen, la parolatan lingvon estas alia afero: mi bezonos multe da tempo por rekoni ŝaniĝantajn vortojn - se iam!

Mi intencas raporti mian progreson (se mi faros progreson!) de tempo-al-tempo; kaj ankaŭ komenti pri la kultura rolo de la lingvo en Skotlando. Mi nun volas fari lastan punkton: mi scias preskaŭ neniujn radikojn. Estas kelkete da prunteprenoj el la skota, la norsa kaj eklezia latina. Kelkaj antikvegaj hindeŭropaj radikoj ankaŭ estas tie. Sed preskaŭ ĉiuj radikoj estas tutsimple keltaj kaj nur uziĝas en la irlanda aŭ kutime apenaŭ rekoneblaj en la kimra aŭ la bretona.

Mi nun pli bone komprenas neeŭropajn Esperantistojn kiuj plendas pri neologismoj!

Tamen, la lingvo estas riĉa kaj fascina; kaj mi intencas daŭre klopodi lerni la fundamentojn!

Skoteco kaj briteco

2005-08-09T14:16:00.000+01:00

La brita registraro volas plifortigi la sperton de briteco. La kialo estas sendube la aliigo de Islamanoj. Oni volas aludi ekzemple al aziaj aŭ hindaj britoj.

Kiel kutime ĉi tiu deziro estas indikilo de Londoncentra brita politiko.

En Skotlando preskaŭ la tuta loĝantaro konsideras sin skota kaj ne brita. Nur kelketaj havas sencon de duobla nacieco. Esplorado indikas ke skotlandaj loĝantoj kies prapatra origino estis hinda aŭ paskistana dua-generacie konsideras sin skotaj.

En Kimrio ekzistas la sama fenomeno, kvankam interese ne tiel forta; Nord-Irlando pro komplika historio konsideras britecon aŭ tre pozitive aŭ tre negative.

La brita registraro ankaŭ aludas al respekto por la brita flago. Estas simila sinteno en Usono: detrui la usonan flagon estas krima ago. En Skotlando la brita flago (kunaĵo de la angla, skota kaj irlanda) estas pritraktata kun indiferento; oni multe preferas la krucan de Sankta Andreo.

Estas interese ke skotoj kiam reĝo Jakobo de Skotlando fariĝis ankaŭ reĝo de Anglio strebis fariĝi britoj; tamen, finfine la entrepreno fiaskis. Unu el la kialoj estis la tendeco de angloj redifini Brition kiel Anglion kaj inverse!

Persone, Anglio, Kimrio kaj Nord-Irlando treege plaĉas al mi; tamen, Britio estas nebuleca. Plaĉas al mi ke etnaj gettoj mankas en Skotlando. La termino "etno" fakte ne apartenas al mia vort-trezoro; tamen, Skotlando ĉielarka kun kultura diverseco kaj ligoj al multaj landoj estas inspira nocio.

Pro nunaj eventoj multaj plendas pri la skota parlamento. Tamen, la plejmulto ne volas aboli ĝin; ili deziras ke ĝi posedu pli larĝan respondecon!

Skotaj sanproblemoj

2005-07-18T17:36:00.000+01:00

Sanproblemoj ne mankas en Skotlando: precipe en la eksindustriaj urboj. La statistiko pri Glasgovo ekzemple estas tre ĝena; kvankam, simile al ciuj urbegoj, dependas de la specifa kvartalo kie homoj loĝas.

Unu el la kaŭzoj de malsaneco sendube estas fumado. La Skota Registraro provis eduki homojn; tamen, progreso estis nekontentige malrapida, kvankam denove estas ligo inter fumado, edukiteco kaj klaso.

La Skota Registaro (koalicio de la Laborista kaj Liberalaj partioj) antaŭnelonge decidis, ke predikado ne plu sufiĉas: oni devas agi. La leĝpropono, ke fumado estu prohibita en ĉiuj publikaj lokoj estis metita antaŭ la parlamentanoj. Fakte la propono estis eĉ pli radikala, ĉar privataj kluboj kaj societoj ne eskapis la malpermeson. La Skota Parlamento (kun la nehonorinda ekcepto de kelkaj konservativaj parlamentanoj) voĉdonis por akcepti la novan leĝon. Marton 2006 la prohibo efektiviĝos.

Estas interese, ke la nun akceptita leĝo estos multe pli radikala ol tiu kiu ankoraŭ estas diskutata rilate al Anglio. Tial oni denove havas evidencon pri la radikaleco de la skota koalicio: koalicio kiu ŝajne estas preskaŭ nekonata en la Brita Parlamento kie, laŭ multaj, la du grandaj partioj ambaŭ estas konservativaj!

Glasgovo: arkitektura trezorejo

2005-05-18T21:19:00.000+01:00

Estas 2 skotaj urboj kies nomoj estas kutime esperantigitaj: Glasgovo kaj Edinburgo. Ilii kontrastas agrable: Edinburgo estas mezepoka, 18a jarcenta kaj poste, Glasgovo estas ĉefĉefe 19a jarcenta kaj frua 20a jarcenta urbego. (Ĝi ankaŭ iom neatendite estas la hejmurbo de la plej bona katedralo en Skotlando kiu datumas de la 12a jarcento.) Oni povas argumenti pri la virtoj de la 2 urboj, sed miaopinie Glasgovo estas anglie kaj internacie subtaksata. Laŭ la vidpunkto de multaj arkitekturaj historiistoj ĝi estas la plej elstara19a jarcenta urbo en Britio. Ĝi posedas 2000 konstruaĵojn kiuj oficiale arkitekture gravas. Plue ĝi estas vivoplena loko kun bunta kultura vivo.

Farinte tiujn asertojn, mi ne volas subtaksi la mirinde belan ĉefurbon! Eble la plej agrabla fakto esta ke oni nur bezonas 40 minutojn por atingi Glasgovon de Edinburgo aŭ inverse.

Mi povus multe pli verki pri la karaktero kaj allogo de Glasgovo, la plej granda skota urbo. (Estontece mi ekprenos la skribilon aŭ pli precize ektajpos!) Nune mi volas sciigi vin pri enkonduka artikolo verkita de Jack Casey, ĝisosta glasgovano.

Nekonata skoto

2005-04-21T00:04:00.000+01:00

Unu el la iom bizaraj flankoj de brita politiko estas la sinteno de ĉefministro Tony Blair pri Skotlando. Li naskiĝis en Edinburgo kaj ankaŭ edukiĝis tie en kolegio Fettes, elita multekosta privata lernejo.

Tial li sendube estas skoto; tamen, li ĉiam provas kaŝi ĉi tiun fakton. Li eĉ subtenas la anglan futbalan teamon! Lia parolmaniero estas alia mistero: estas preskaŭ neeble klasifiki ĝin; tamen, neniu spureto ekzistas de la skotangla.

Kio estas la kaŭzo de ĉi tiu stranga fenomeno? Ĉu li ne volas timigi mezan Anglion? Ĉu li volas apartigi sin de financministro Gordon Brown kun kiu li preskaŭ tuttempe kverelas kaj kies skoteco estas klare videbla al la mondo?

Ĉu lia sinteno gravas por skotoj? Eble ne, ĉar li ne apartenas al la skota radikala tradicio, kaj pro lia rolo en la Iraka Milito subtenantoj iom mankas en Skotlando. Ankaŭ lia prezidenteca stilo ne multe plaĉas al skotoj, kaj lia malemo permesi debaton pri gravaj aferoj.

Eble kiam la Laborista Partio fine forpuŝas lin li loĝas en skota kastelo kaj fariĝas skoto denove? Pli probable li trovas loĝlokon en Usono provizitan de la amata kolego George W. Bush.

La usona prezidento pasigis siajn feriojn en Skotlando kiam li estis junulo. Li ofte aludas al sia skoteco. Li restu alia nekonata skoto!

John Logie Baird: inĝeniero kaj inventisto

2005-03-25T20:27:00.000Z

Skotlando ofte neglektas aŭ subtaksas siajn gefilojn. Tamen, John Logie Baird estas ekcepto: li estas honorata en la propra lando. Post kelkaj konversacioj kun eksterlandanoj mi konscias, ke lia rolo kiel pioniro de televido (kaj multaj aliaj teknologiaj aferoj) estas nekonata aŭ subtaksata.

Antaŭnelonge James Dyson laŭdis lin dum la jara prelego Richard Dimbleby kiu estas okazigita de la BBC. Li laŭdis lin kiel inventiston kaj inĝenieron, sunstekante la nobleco de la inĝenierika profesio. Baird ververe inspiris lin.

Artikolo pri Baird ne troviĝas en la Vikipedio (ni kulpas!); sed skota Esperantisto verkis rete pri lia televida flanko.

Skotaj inĝenieroj transformis la mondon. Kial Skotlando produktis tiom da inĝenieroj estas studinda fenomeno.

Diana Richardson, la filino de Logie Baird, estas Esperantistino. Ŝi verkis esperantan poemon pri siaj gepatroj.

Skotlando malsimilas politike

2005-03-07T23:48:00.000Z

En Britio one nuntempe politike kampanjadas : ĉiuj certas, ke balotado por la Parlamento Westminister okazos frue en majo. Tamen, la registaro (aŭ ĉu mi volas diri ĉefministro Tony Blair?) ankoraŭ ne faris oficialan anoncon. Necesas laŭ la bizaraj ritoj britaj ke la ĉefministro formale sciigu la reĝinon.

Skotlando ankaŭ partoprenas la balotadon, ĉar ankoraŭ estas skotaj parlamentanoj ĉe Westminister: kvankam ĉi-okaze la kvanto malgrandiĝos.

Kompreneble Skotlando havas la propran Parlamenton Holyrood; tamen, ĝi ne havas potencon pri bagatelaĵoj kiel militado en Irako, pensioj, akcepto (aŭ kutime malakcepto de azilanoj), domarestado, ktp, ktp.

Tamen, la skota parlamento respondecas pri multaj enlandaj aferoj; sed ŝajne Anglio ankoraŭ ne scias pri la diferencoj skotlandaj: diferencoj kiuj estas rezulto de la koalicio en Skotlando inter la Laborista kaj la Liberala Partioj. (Paranteze ekzistas koalicio pro proporcia elektado en Skotland: anatema dogmo por Tony Blair. Estas jam decidite apliki tiun voĉdonsistemon loke: denove anatemo por Tony!)

Skotoj geniĝas kiam la BBC (kaj anglaj politikistoj) aludas al agplanoj por edukado. la nacia sanservo kaj multaj aliaj afero,j kiuj havas nenian validecon por Skotlando, ĉar ĉi tie oni decidis agi malsimile. Miaopinie la adjektivo "angla" mankas en Anglio, ĉar tuttempe oni forgesas uzi ĝin pri ministroj kies respondeco nur validas por anglaj aferoj; ekzemple eduka ministro Ruth Kelly tiel Blair-isme paroladis al konferenco de lernejestroj ke la partoprenintoj videble kaj aŭdeble mokis ŝin. Tamen, la gazetaro forgesis mencii ke ŝia regno nur estas Anglio.

Ĉu mi troigas? Ĉu skotoj vundiĝas pro piketoj? Mi pensas, ke ne. En Anglio oni ignoras Skotlandon: ĉio estas angliocentra.

Tamen, mi volas fari alian punkton: Tony Blair naskiĝis kaj edukiĝis en Edinburgo. Li neniam mencias tion publike. Skotoj povus pardoni tion se lia agado estus radikala; sed li plikonservativiĝas ĉiutage.

Keir Hardy la fondinto de la laborista partio naskiĝis en centra Skotlando; li daŭre influas la skotan psikon: radikale!

Lingvoj de Skotlando

2005-02-26T13:13:00.000Z

Miskonceptoj abundas pri la lingvoj parolataj en Skotlando; ekzemple multaj false kredas ke la skota estas la gaela.

Ankaŭ oni supozas false ke la skota estas dailekto de la angla.

Multaj ne scias pri la antikveco de la skota (ĝermana lingvo) kiu alvenis antaŭ ĉirkaŭ 1400 jaroj.

Pro la alianco inter Skotlando kaj Francio la franca influis la lingvojn de Skotlando; tamen, Skotlando neniam estis kokerita de la normandanoj; tial la flankenpuŝo de la indiĝena lingvo kiu okazis en Anglio ne okazis en Skotlando.

Bonŝance Ed Robertson verkis fascinan resumon pri la Lingvoj de Skotlando.

Mi rekomendas ke vi legu ĝin!

Princo Karolo kaj Camilla geedziĝos

2005-02-10T14:46:00.000Z

Finfine Karolo ricevis permeson de la reĝina patrino, Elizabeta, kaj leĝigos sian amoran rilaton kun Camilla.

La ceremonio estos civila; tamen, poste la ĉefepiskopo de Canterbury benos ilin: ĉio laŭ la regularo de la Eklezio de Anglio; ĉar pro historio Karolo fariĝos la Subtenanto de la Eklezio.

La tuta afero estas iom ridinda; tamen, la monarkio postvivos kvankam Camilla neniam fariĝos reĝino.

Ĉu skota dimensio? Jes; ĉar kiam Karolo vizitas Skotlandon li fariĝas la duko de Rothesay, ne la princo de Kimrio. Tial Camilla ankaŭ same titoloĝos en Skotlando: dukino de Rothesay, ne dukino de Kornvalo.

Pli interese: la oficiala titolo de la reĝino en Skotlando estas la reĝino de skotoj ne la reĝino de Skotlando.

Kial? Skotoj elektas la monarkon; kaj ankaŭ (almenaŭ principe) povas malelekti.

Tio por skotoj vere estas grava principo!

Omaĝo al Roberto Burns

2005-01-25T17:54:00.000Z

Unu el la nekutimaj facetoj de skota kulturo estas la festa honorigo de la naskiĝdatreveno de la poeto, Roberto Burns. Hodiaŭ oni celebras per manĝo de hagiso kaj trinkado de viskio!

Burns verkis skote kaj angle. Li estis patrioto kiu himnis ordinarajn homojn; kaj ne multe ŝatis la riĉajn kaj potentecajn. Burns ankaŭ amis kaj amoris; kaj atakis hipokritecon.

Iasence li estis praesperantisto.

Reto Rossetti lerte tradukis lian mokepopeon, Tam O'Shanter, unu el la majstraĵoj de la ĝenro en skota kaj brita literaturo. Jen la originalo kaj la traduko paralele. Krome la poemo estas bone deklamita de Don Harlowe,

Netradicio!?

2005-01-22T21:57:00.000Z

Jack kun nigra kilto Ĉu oni vere ŝokiĝis?