tag:blogger.com,1999:blog-74344976523206347172009-12-05T11:02:11.311+02:00Her kelimenin bir hikâyesi vardır...Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.comBlogger373125tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-57628211367648361462009-11-26T13:25:00.006+02:002009-12-04T16:49:03.225+02:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_4h3Cs_7biAQ/Sw5qBtmgLcI/AAAAAAAAABQ/-NbMJm4gN98/s1600/CYW55WCA69CY7BCAG4RVA6CAT5SE1GCAXL42FBCAQW40KHCAWHO39TCA6GBQTFCA1M7V9NCA0E708MCAQHUF6GCAF400ATCA72MQOYCA91KKEPCAHTN82VCA6DK4Y1CAQNOVNSCAU06YNOCAJ8RI60CAMQQH3D.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5408376780172045762" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 143px; CURSOR: hand; HEIGHT: 107px" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_4h3Cs_7biAQ/Sw5qBtmgLcI/AAAAAAAAABQ/-NbMJm4gN98/s200/CYW55WCA69CY7BCAG4RVA6CAT5SE1GCAXL42FBCAQW40KHCAWHO39TCA6GBQTFCA1M7V9NCA0E708MCAQHUF6GCAF400ATCA72MQOYCA91KKEPCAHTN82VCA6DK4Y1CAQNOVNSCAU06YNOCAJ8RI60CAMQQH3D.jpg" border="0" /></a>Eski Türkçe'de yırmak (yır-a-mak) şeklinde olan ırmak kelimesinin kökü olan ır- ; ayırmak, uzaklaştırmak mânâsandadır. Örnek vermemiz gerekirse;<br /><br /><strong>Irmasın</strong> Hak üstümüzden ol hümâ-fer sâyeni<br />Devlet-ü rif'atle bu halk-ı cihâna mah<br />MİHRÎ<br /><br />Gönül tesbihi geç seccadeden hiç ayağını <strong>ırma</strong><br />Namaz ehlinden özgeyle sakın sen durma oturma<br />NİYAZİ-İ MISRÎ<br /><br />Uyan gözünü aç, durma yalvar güzel Allah'a<br />Yolundan izin <strong>ırma</strong> yalvar güzel Allah'a<br />NİYAZİ-İ MISRÎ<br /><br />Irmak kelimesinin temel anlamının örneklerde de görüldüğü üzere ayırmak,uzaklaştırmak olduğunu gördük. Kelimemizin diğer anlamları:<br /><br /><strong>1.</strong> kapı ve pencere gibi şeyleri açmak<br /><strong></strong><br /><strong>2.</strong> üzmek,zahmet vermek<br /><strong></strong><br /><strong>3.</strong> zayıflatmak<br /><strong></strong><br /><strong>4.</strong> sallamak,kıpırdatmak<br /><strong></strong><br /><strong>5.</strong> çoğunlukla denize dökülen, taşıdığı su ve suyunu aldığı havza bakımından büyük akarsu,nehir'dir.<br /><br />Kelimenin kökünün ır- olduğunu öğrendikten sonra nasıl bir anlam ilişkisiyle ortaya çıktığı sorusu geliyor akla. Zirâ bize yöneltilen soru <strong>kelimenin muhtelif anlamları değil, hangi anlam ilişkisiyle ortaya çıktığı idi.</strong> Sözlüklerin kiminde; "ır kökünden gelen ırmak;türkü söylercesine çağlayan, çoğunlukla denize dökülen genişliği ve taşıdığı su niceliği bakımından en büyük akarsu anlamındadır." gibi <strong>yanlış açıklamalar</strong> görülse de bu gibi açıklamalara itibar etmemek gerekir.<br /><br />Irmak kelimesi <strong>türkü</strong> yahut <strong>türkü söylemek</strong> anlamlarıyla ilişkilendirilerek <strong>çıkmamıştır ortaya</strong>. Irmak kelimesi ır- kökünün <strong>ayrılmak</strong> anlamıyla bir bağ kurularak <strong>oluşmuştur</strong>. Kelimenin oluşumu, <strong>iki toprağı birbirinden ayıran su</strong> yahut <strong>ayrı ayrı akış gösteren daha sonra birleşen akarsu</strong> mantığına dayanır.<br /><br />Efendim sözün kısası, ırmak kelimesinin türkü söylemek anlamına dayanarak ortaya çıkmış bir kelime olabileceği ihtimali, kimi dilcilere göre akarsuyun akarken çıkardığı şırıl şırıl sesin türküyü andırmasından dolayı doğrudur. <strong>Fakat bu ihtimalin etimolojik değerlendirme</strong><strong>lerde hiçbir ehemmiyeti yoktur.</strong><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-5762821136764836146?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Firdevs Kapusızoğluhttp://www.blogger.com/profile/03647450637132486687ecrin_edb_89@hotmail.com0tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-82487064521670634712009-11-13T19:21:00.005+02:002009-11-13T19:43:34.688+02:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Sv2Zy1ts0jI/AAAAAAAAAJw/hqn-L3P3QGo/s1600-h/180px-holbein-death1.png"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5403644226605732402" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 180px; CURSOR: hand; HEIGHT: 165px" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Sv2Zy1ts0jI/AAAAAAAAAJw/hqn-L3P3QGo/s400/180px-holbein-death1.png" border="0" /></a> Batı dillerinin neredeyse tamamında kullanılan ve şimdilerde <strong>"dehşet-engiz"</strong> mânâsıyle <strong>gotik edebiyata sıfat olan</strong> bir kelime var ki, İspanyolca'da, Portekizce'de ve İtalyanca'da <strong>"macabro",</strong> Romence'de <strong>"macabru",</strong> Faransızca'da ve İngilizce'de <strong>"macabre",</strong> Danca İsveççe ve Norveççe'de <strong>"makaber",</strong> Fince'de "<strong>makaaberi",</strong> Lehçe'de "<strong>makabryczny"</strong> diye aynı kelimenin faklı telâffuzlarıyle karşılanıyor. Oysa Ortaçağ'da, <strong>"memento mori" (ölümü hatırla)</strong> îkazının çeşitli sanatlardaki yansımalarına bu ad verilirdi. Kilise freskolarında ve <strong>Holbein'in </strong>yandaki gibi bazı gravürlerinde görülen iskeletler, tabloların en dikkat çekici yerlerine oturtulan kurukafalar,<strong> "vanitas"</strong> natürmortları, bir gösteri sanatına dönüşen <strong>"la dans macabre",</strong> katolik Lâtinlerin hâlâ canlı tuttuğu <strong>festivaller,</strong> Jean Le Fevre de ressons'un, Marital d'Auvergne'in yahut John Lydgate'in şiirlerinde karşımıza çıkan <strong>sırıtkan ölüm</strong>, ürpertici hayâletler, ölümü hasat eden tırpanıyle<strong> Azrail imgeleri</strong>, hattâ çok sonraları Camille Saint-Saens'in <strong>meşhur bestesinde</strong> tüylerimizi diken diken eden kemik tıkırtıları bile aynı anlayışın ürünleridir.<br /><div></div><br /><div>Böylesine köklü bir sanat geleneğinin ifadesi olan <strong>"macabre"</strong> kelimesinin nereden geldiği ise hayli tartışmalı... Kadîm Yunanca'nın "<strong>makkabios</strong>"undan Lâtince'ye<strong> "maccabaeus"</strong> diye geçtiği,<strong> Maccabaeus ve kardeşlerinin ölümleriyle</strong> alâkasının kurulabileceği, Aramî bir kelime olmasının mümkün göründüğü gibi pek çok ihtimâl üzerinde durulmasına rağmen, kimse kelimenin geldiği yerden emin değildir. "<strong>Macabre"n,</strong> Arapça<strong> "mahbere"</strong>nin bozulmuş imlâsından ibaret olduğunu <strong>farkeden bir etimolog</strong> dahi çıkmaz. Hayf ki ne hayf!</div><br /><div></div><br /><div></div><br /><div><strong>Metin Kayahan Özgül - Seke Seke Ben Geldim (Sekmeler-2)</strong></div><br /><div></div><br /><div></div><br /><div></div><br /><div></div><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-8248706452167063471?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-9544761670581170852009-10-28T15:23:00.003+02:002009-10-28T15:54:18.638+02:00<a href="http://2.bp.blogspot.com/_q9AfOSMq4XE/SuhNAf3WB9I/AAAAAAAACbg/z6Ou5oQbSdk/s1600-h/48539440.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5397648824352507858" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 257px; CURSOR: hand; HEIGHT: 320px" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_q9AfOSMq4XE/SuhNAf3WB9I/AAAAAAAACbg/z6Ou5oQbSdk/s320/48539440.jpg" border="0" /></a><br /><div><strong>Türk,</strong> belli bir soydan gelen ya da ortak bir atadan türeyen anlamında bir kavmi ifade eden isimdir. Eski Türkçede<strong> tür (kök, soy, ırk)</strong> sözcüğünden türediği düşünülebilir. 10. yy'dan itibaren rastlanan güçlü, kuvvetli anlamının politik kökenli bir yakıştırma olduğu düşünülür.<br /><br />Bu kavmin Türk ismiyle anılması bozkurt motifinin geçtiği destanlar ile ilintili olabilir. Türk kelimesinin etimolojisine baktığımızda <strong>tü-r-e(ü)-k 'türemek'</strong> kelimesinden geldiği açıkça bellidir. Türk mitolojisinde, Türk ırkının bir <strong>kurttan</strong> türediği bilinmektedir. Bu ırkın kendilerine Türk diye ile hitap etmeleri <strong>bu mitolojik unsurdan</strong> kaynaklanıyor olabilir diye düşünüyorum.<br /><br /><strong>tü: Fiil Kök</strong><br /><strong>-r:fiilden isim yapan ek</strong><br /><strong>-e veya ü:isimden fiil yapan ek</strong><br /><strong>-k:fiilden isim yapan ek</strong><br /><br />Türk destanlarında da sıkça geçen bozkurt motifinin en belirgin olduğu destan <strong>Bozkurt Destanı'dır</strong>. <strong>Bozkurt</strong> motifinden ve destanından bu denli bahsetmişken yazımı, <strong>Bozkurt Destanı'nın</strong> özetini yazarak sonlandırmak mantıklı olacaktır:<br /><br /><strong>"Türkler'in ilk ataları Batı Denizi'nin batı kıyısında otururlardı. Türkler, Lin ülkesinin ordularınca yenilgiye uğratıldılar. Düşman çerileri bütün Türkleri erkek-kadın, küçük-büyük demeden öldürdüler. Bu büyük ve acımasız kıyımdan yalnızca 10 yaşlarında bulunan bir oğlan sağ kaldı geriye. Düşman askerleri bu çocuğu da buldular ama onu öldürmediler; bu yaşayan son Türk'ü acılar içinde can versin diye, kollarını ve bacaklarını keserek bir bataklığa attılar. Düşman hükümdarı, çeri (asker) lerinin son bir Türk'ü sağ olarak bıraktığını öğrendi; hemen buyruk verdi ki bu son Türk de öldürüle, Türkler'in kökü tümüyle kazına... Düşman çerileri çocuğu bulmak için yola koyuldular. Fakat dişi bir Bozkurt çıktı ve çocuğu dişleriyle ensesinden kavrayarak kaçırdı; Altay dağlarında izi bulunmaz, ıssız ve her yanı yüksek dağlarla çevrili bir mağaraya götürdü. Mağaranın içinde büyük bir ova vardı. Ova, baştan ayağa ot ve çayırlarla kaplıydı; dörtbir yanı sarp dağlarla çevrili idi. Bozkurt burada çocuğun yaralarını yalayıp tımar etti, iyileştirdi; onu sütüyle, avladığı hayvanların etiyle besledi, büyüttü. Sonunda çocuk büyüdü, ergenlik çağına girdi ve Bozkurt ile yaşayan son Türk eri evlendiler. Bu evlilikten 10 çocuk doğdu. Çocuklar büyüdüler; dışarıdan kızlarla evlenerek ürediler. Türkler çoğaldılar ve çevreye yayıldılar. Ordular kurup Lin ülkesine saldırdılar, atalarının öcünü aldılar. Yeni bir devlet kurdular, dört bir yana yeniden egemen oldular. Ve Türk kaganları atalarının anısına hürmeten, otağlarının önünde hep kurt başlı bir sancak dalgalandırdılar..."</strong><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-954476167058117085?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>karazadehttp://www.blogger.com/profile/01200765698866352860noreply@blogger.com2tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-64632857140585553282009-10-27T10:52:00.011+02:002009-10-27T13:18:33.968+02:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SubWuoPM1sI/AAAAAAAAAJo/VMyfALx3lFk/s1600-h/ok%C4%B1j.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5397237300013618882" style="FLOAT: right; MARGIN: 0px 0px 10px 10px; WIDTH: 200px; CURSOR: hand; HEIGHT: 200px" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SubWuoPM1sI/AAAAAAAAAJo/VMyfALx3lFk/s200/ok%C4%B1j.jpg" border="0" /></a> Aralarında <strong>ses benzerliği</strong> olan kelimelerin kök bakımından bir ilişkisi olduğu zannı yaygındır. <strong>Sitemize gelen bazı sorulardan</strong> da bunu teyit etmemiz mümkün. Daha önce <strong>hibrit-kibrit, tesbih-teşbih</strong> kelimeleri arasında bir ilişki olup olmadığı sorulmuştu. Son olarak da <strong>Cemile Hanım, düğün ve düğüm</strong> kelimeleri arasında bir ilişki olup olmadığını sordu.<br /><div><div><div><div><br /><div>Düğün ve düğüm kelimeleri birbirinden <strong>tamamen farklı anlamlara sahip</strong>, fakat aynı kökten gelen iki kelime... Her iki kelimenin kökü de <strong>"bir araya gelmek"</strong> manasındaki <strong>"tüg"</strong> dür. Kelime, Orhun Yazıtları'nda da yer alır:<br /></div><div><strong>Kalık kaşın tügdi, közi yaş saçar</strong>. ( Gökyüzü kaşını çattı, gözü yaş saçar )<br /></div><br /><div>Gökyüzünün <strong>bulutlanması</strong> ve ardından yağmurun başlaması, <strong>Orhun Yazıtları'nda</strong> böyle ifade edilmiş. (Cümleyi okuyunca; hırsından ve öfkesinden ağlayan, kaşları çatılmış hiddetli bir insanı tasavvur etmek mümkün.)<br /><br /></div><br /><div><strong>Düğün : Evlenecek çiftlerin bir araya gelme töreni</strong></div><br /><div>tüg - ü - n > düğ - ü - n</div><div>fiil k.- yard.ses - fiilden isim yapım eki </div><br /><br /><div><strong>Düğüm : İp, halat vb. şeylerde iki ucu bir araya getirmek için için oluşturulan boğum, bağ.</strong><br /></div><div>tüğ - ü - m > düğ - ü - m</div><div>fiil k. - yard.ses. - fiilden isim yapım eki </div><br /><br /><br /><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div></div></div></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-6463285714058555328?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com2tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-14344271522378753632009-10-22T00:55:00.001+03:002009-10-22T00:56:53.585+03:00Şule mahlası ile şiirler yazmış olan Abbas Hoca - Abbas Molla diye de bilinir - adındaki bir halk şairi, şairliği kadar gezginliği ile de meşhurmuş. Azerbaycan ve İran’ın pek çok yerini gezmiş. Hindistan’ı, Arabistan’ı, Mısır’ı ve Kafkasya’yı görmüş. Gittiği her yerde tatlı dili, tatlı sohbetiyle çok sevilmiş ve meşhur olmuş. Bu nedenle her nereye gitse, “Aman gitme, aman biraz daha kal” diye ısrar ederlermiş.<br /><br />Buna karşılık Abbas Hoca, “Yok efendiler. Yolcudur Abbas, bağlasan durmaz” der ve heybesini omuzladığı gibi başka bir memlekete doğru yola çıkarmış.<br /><br />***<br />Bu deyim, “İstesem de kalamam, gitmek zorundayım” manasında kullanılır. Halk arasında, “Yolcudur Abbas, kimseye bakmaz” şeklinde de söylenir. <br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href='http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html'>Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-1434427152237875363?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Oğuz Odahttp://www.blogger.com/profile/18391275255523548757noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-60911298121228024542009-10-22T00:41:00.007+03:002009-10-22T02:09:03.234+03:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/St-RqO7p8nI/AAAAAAAAAI4/5_ONqHaDUso/s1600-h/harf%20dağı"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5395191033361986162" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 251px; CURSOR: hand; HEIGHT: 320px" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/St-RqO7p8nI/AAAAAAAAAI4/5_ONqHaDUso/s320/harf%2520da%25C4%259F%25C4%25B1" border="0" /></a> <strong>Edeban </strong>adlı okurumuz getirmek fiilinin yapısını merak etmiş, <strong>''keltürmek'' </strong>ten gelip gelmediğini sormuştu. Bu sorunun cevabını 8.yüzyılda <strong>Köktürk'ler</strong> tarafından taşlara yazılan <strong>Orhun (Köktürk)</strong> yazıtlarına giderek bulalım.<br /><br />Bir önceki yazımızda <strong>Tanrı kelimesi üzerinde</strong> bir <strong>inceleme</strong> yapmış ve Köktürk Abideleri'nin Kültigin Yazıtı'nın <strong>ilk cümlesini</strong> vermiştik. Getirmek fiilinin <strong>etimolojisi ve yapısı</strong> için yine bu cümleye başvuracağız.<br /><br /><strong>Tengri teg tengride bolmış Türk bilge Kagan bu ödke olurtum.<br /></strong>( Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kaganı, bu zamanda oturdum.)<br /><br /><strong>"Otur-"</strong> fiilinin Eski Türkçe'deki şekli '<strong>'ol''</strong>dur.<br /><br /><br />ol - u - r - tu - m<br />F.- Yrd.s.- F.f. -Geç.z.- şahıs eki<br /><br />Fiilleri <strong>oldurgan </strong>yapmaya yarayan eklerden biri olan "- dır -" eki, "ol-" fiiline yukarıdaki yapı içerisinde <strong>getirildiğinde </strong>kelime şöyle olur:<br /><br />ol - tur - tu - m<br />F.- old.eki -Geç.z -şahıs eki<br /><br /><strong>Zamanla</strong> kelimenin kökündeki "<strong>l"</strong> <strong>ünsüzü düşmüş</strong> ve kök, kendisine gelen ''-tur'' eki ile kalıplaşarak <strong>"otur-"</strong> şeklini almıştır. <strong>"Getir-"</strong> fiilinin Eski Türkçe'deki kökü <strong>''kel-''</strong> dir. Bu köke de <strong>''-dır-'' (oldurganlık eki)</strong> getirdiğimizde kelime <strong>''keltür-''</strong> olur. Olturmak kelimesinde olduğu gibi burada da "l"<strong> harfinin</strong> sonradan düştüğü görülür.<br /><br /><strong>keltür- > ketür- > getür- > getir-</strong><br /><br /><strong>Eski Türkçe'de</strong> kelime başlarında <strong>G harfi bulunmadığı için</strong> bu kelimenin ilk hali K şeklindedir.<strong> "l, n, r ve y"</strong> ünsüzü ile biten kelimelerden sonra eklerin t<strong>'li şekli</strong> geldiği için ''-dır '' (oldurganlık eki) de t<strong>'li haliyle</strong> kelimeye eklenmiştir.<br /><br />Kaynaklar:<br /><br />1. Orhun Abideleri, Muharrem Ergin<br />2. Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İlhan Ayverdi<br />3. Ötüken Türkçe Sözlük- Yaşar Çağbayır<br /><br /><br /><br /><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-6091129812122802454?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-26771438796169615832009-10-14T09:34:00.013+03:002009-10-22T12:53:41.302+03:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/StV8R42e_QI/AAAAAAAAAIw/fq5NDgSvB68/s1600-h/image0043x.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5392352775606566146" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 137px; CURSOR: hand; HEIGHT: 200px" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/StV8R42e_QI/AAAAAAAAAIw/fq5NDgSvB68/s200/image0043x.jpg" border="0" /></a>Türklerin ilk yazılı kaynağı olarak kabul edilen <strong>Orhun Abidelerinin</strong> Kültigin yazıtı şu cümle ile başlar:<br /><div><div><strong>Tengri teg tengride bolmış Türk bilge Kagan bu ödke olurtum.</strong><br /></div><div>( Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kaganı, bu zamanda oturdum.)</div><br /><div>Orhun yazıtlarında <strong>en çok geçen üç kelimeden biri</strong> olan Tengri kelimesinin önce ma'nasına sonra da nasıl "Tanrı" olduğuna bakalım:</div><br /><div>Tanrı <strong>özel anlamı</strong> ile, her şeyin yaratıcısı ve hakimi olduğuna inanılan yüce varlık. Daha öz bir ifade ile ; <strong>Allah</strong>... Ayrıca tanrı, <strong>çoktanrıcılıkta</strong> var olduğuna inanılan ve tapılan <strong>insanüstü varlıkların her biridir</strong>.</div><br /><div><strong>Divan-ı Lügati't-Türk'de</strong> şöyle yer alır:</div><br /><div>" tün kün tapun, tengrike boynamagıl</div><div>qorqup angar eymenü oynamagıl<br /><br /></div><div>(Allah'a gece gündüz ibadet et ve bu işten şaşma<br />O'ndan kork ve korkunda çekinmende oyunbaz olma)</div><br /><div>Kafirler - Allah'ın gazabı üzerlerine olsun- <strong>göğe Tengri derler</strong>; aynı zamanda azamatli gördükleri her şeyi, örneğin bir dağı ya da bir ağacı da <strong>tengri olarak adlandırır</strong> ve önünde secde ederler. Bunlar <strong>bilge bir adama</strong> da tengriken derler. Bunların sapkınlıklarından kaçarak Allah'a sığınırız " </div><div><br /></div><div>13. yy.a kadar tengri olarak kendini muhafaza eden kelime <strong>13.yy.dan 20.yy.a kadar</strong> tañrı olarak kullanılmış, 20.yy.dan <strong>günümüze ise tanrı olarak gelmiştir.</strong></div><br /><div>Nazal n olarak adlandırılan ñ harfi teleffuzda <strong>dilin arka tarafında teşekkül eder</strong>. Tengri kelimesindeki ñ, yanındaki e ve i harflerini arkaya çekerek onları <strong>kalınlaştırır</strong> ve a,ı yapar. <strong>İstanbul Türkçesi'nde</strong> ñ bulunmadığı için bu harf n'ye döner. Böylece tengri kelimesi tanrı olur. </div><div><br /></div><div>Bir başka görüşe göre ise, tengri kelimesi Teala ile kullanılmaya başlandıktan sonra bu kelimenin etkisi ile kalınlaşmış ve <strong>Tengri Tealâ, Tanrı Tealâ</strong> olmuştur.</div><br /><div></div><br /><div>Kaynaklar:<br /></div><div>1. Öz Türkçe Sözcükler ve Terimler Sözlüğü, Ali Püsküllüoğlu</div><div>2. Divan-ı Lügati't-Türk - Kaşgarlı Mahmud<br />3. Ötüken Türkçe Sözlük- Yaşar Çağbayır</div><div>4. Misalli Büyük Türkçe Sözlük- İlhan Ayverdi</div><div>5. Türkçe'de Anlamdaş ve Karşıt Kelimeler Sözlüğü- Pars Tuğlacı<br /><br /></div><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-2677143879616961583?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com2tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-56025544857009925072009-10-09T17:17:00.010+03:002009-10-09T18:25:59.299+03:00<a href="http://2.bp.blogspot.com/_4h3Cs_7biAQ/Ss9Ue5g9ZrI/AAAAAAAAABA/QxC3t-5vhas/s1600-h/kan.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5390620168797644466" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 200px; CURSOR: hand; HEIGHT: 133px" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_4h3Cs_7biAQ/Ss9Ue5g9ZrI/AAAAAAAAABA/QxC3t-5vhas/s200/kan.jpg" border="0" /></a> Efendim <strong>and içmek</strong> nasıl bir deyimdir,neden içmek fiiliyle birlikte kullanılır,ant mı doğrudur and mı sorularına acizane bir cevap bulmaya çalıştık. <strong>Umarız ki faydası dokunur:<br /></strong><div><div><strong>Eski metinlerde</strong> and şeklinde geçen kelime,son dönemlerde yalın halde iken ant olarak yazılmaya başlanmıştır. Moğolca'da <strong>anda</strong> <strong>(kan kardeşi,amca,dayı)</strong> şeklinde kullanılmıştır.Bu sözcüğün diğer dillerdeki karşılığı ise şu şekildedir:Arapça'da <strong>yemin</strong>,Farsça'da <strong>sevgend</strong>,Latince'de <strong>jurandum</strong>, Almanca'da <strong>schwören</strong>,Fransızca'da Serment'tir. </div><br /><div>And içmek Moğol törelerinden uçup gelmiş Türkçe'ye. Moğol töresine göre,iki ayrı boy'dan olan kimse birer damla<strong> kanını bir kaba damlatır,şerbetle karıştırır,karşılıklı içerlermiş</strong>. Bu durumda ikisi de <strong>kankardeşi olur</strong>,buna and içmek denirmiş. Bu olay bugün Anadolu'nun kimi yörelerinde uygulanır,bunu yapanlara kardaşlık(bir anadan süt emmiş iki ayrı kardeş gibi) kankardeşi denirmiş. </div><div><br /></div><div>Yaa işte böyle;</div><div><br />Başunda kara başluk<br />Gel olalum kardaşluk,<br />Tükendisa haşluğun<br />Vereyim sana haşluk deyüp and içerek kardeş oluverilirmiş eskiden:)<br /><br />Üstelik bu kelimemiz sadece içmek fiiliyle de kullanılmayıp canlılığını ısrarla korumaktadır. <strong>Ant içmek,ant vermek,ant verdirmek,ant bozmak,ant olsun ki</strong> kullanımları da mevcuttur. Arzu ederseniz diğer anlamlarını da açıkmaya çalışırız. Son olarak ant içmek deyiminin anlamı;</div><br /><div><strong>1.</strong>Birşeyin doğruluğunu Allah'ın tanıklığı ile beyan etme veya aynı yolla söz verme;yemin,ahit,gülbank,peyman,söz demektir. </div><div><strong>2</strong>Bir kimsenin verdiği sözün ya da söylediklerinin doğruluğunu tasdik için yasa ya da örf gereği belli sözleri söylemesi ya da hareketleri yapmasıdır. </div><br /><div>KAYNAKLAR:<br /><br />1. Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü,İsmet Zeki Eyüboğlu</div><div>2. Türkçe Deyimler Sözlüğü, Ali Püsküllüoğlu</div><div>3. Ötüken Türkçe Sözlük,Yaşar Çağbayır</div><div>4. Misalli Büyük Türkçe Sözlük,İlhan Ayverdi</div><div>5. Türkçe'de Yakın ve Karşıt Anlamlar Sözlüğü, Özcan Yalım<br /><br /><strong>Notundibi:</strong> Ant içip sözünde durmayacaksan süt iç demişler. Bizden söylemesi... :)<br /><br /><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-5602554485700992507?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Firdevs Kapusızoğluhttp://www.blogger.com/profile/03647450637132486687ecrin_edb_89@hotmail.com42tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-53584961387561345572009-10-08T16:34:00.018+03:002009-10-08T18:12:38.516+03:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Ss4BWyjjrII/AAAAAAAAAIY/2gNfL2wrQag/s1600-h/j.JPG"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5390247295048723586" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 95px; CURSOR: hand; HEIGHT: 124px" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Ss4BWyjjrII/AAAAAAAAAIY/2gNfL2wrQag/s400/j.JPG" border="0" /></a> <strong>temharbuk</strong>, ahlâk kelimesi hakkında <strong>sözlük çalışması</strong> yapacağını söylemiş ve bizden yardım istemişti. Yazımda çok fazla detaya inemeyeceğim, fakat; <strong>fikir vermesi</strong> açısından yazımın bu çalışmaya yararı olabilir. <strong>Ahlâk felsefesine</strong> değinmedim, onun için çok teferruatlı bir araştırma gerekli. Daha çok ahlâk kelimesinin <strong>sözlük anlamına </strong>değineceğim.<br /><br /><br />Ahlâk <span style="font-size:130%;"><strong>(احلاق), </strong></span><span style="font-size:100%;">Arapça <strong>hulk "yaratılış, tabiat, huy"</strong> kelimesinin çoğul şeklidir. İnsanın yaratılışından gelen ve sonradan edindiği <strong>iyi ve kötü huyları,</strong> bir toplumda kişilerin davranışlarını düzenleyen ve <strong>herkesin uyması gereken kuralları</strong> ifade eder. </span><br /><br />Ahlâk kelimesi, <strong>Nihat Özön'ün</strong> hazırladığı <strong>Büyük Dil Kılavuzu'nda</strong>, aktöre, sağtöre, töre, törebilim kelimeleri ile karşılanmış. <strong>Ahlâk</strong> kelimesinden türeyen bazı kelimeler için ise şu karşılıklar verilmiş:<br /><br />ahlâkiyat: törebilim ;<br />ahlâkî: aktöresel, törel ;<br />ahlâklı: aktöreli ;<br />ahlâksız: törelsiz<br /><br />Bir de ahlâk kelimesi ile ilgili <strong>deyimlere</strong> bakalım:<br /><br />Ahlâk dersi vermek: Davranış ve sözleri ile karşısındakine <strong>edep ve terbiye öğretmek</strong>.<br /><br />Ahlâk fukarâsı: Ahlâk kurallarına karşı <strong>ilgisiz olan,</strong> âhlaktan yoksun olan.<br /><br />Ahlâk zabıtası: Gördüğü ahlâksız davranışlara sessiz kalmayan vatandaşlara söylenen söz.<br /><br />Osmanlı'da <strong>ahlâk düzenini</strong> korumakla görevli teşkilât.(Araştırmaya değer)<br /><br /><br />Zâbıta-i Ahlâkiye:<br /><br />II. Meşrutiyetin ilân edildiği 1909 yılında <strong>Emniyet-i Umumiye Müdürlüğü</strong> kurulduğunda, İstanbul Emniyet Müdürlüğü bünyesinde Asayiş Şubesine bağlı olarak <strong>Zâbıta-i Ahlâkiye</strong> birimi faaliyetine başladı.<br /><br /><br /><br />Kaynaklar:<br /><br />1.Türkçe Sözlük ( Kubbealtı Lûgatı), İlhan Ayverdi-Ahmet Topaloğlu<br />2.Sözlerin Soyağacı, Sevan Nişanyan<br />3.Misalli Büyük Türkçe Sözlük-İlhan Ayverdi<br />4.Büyük Dil Kılavuzu- Nihat Özön<br /><br /><br /><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-5358496138756134557?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-45584323813257505292009-10-05T20:03:00.011+03:002009-10-05T21:52:33.946+03:00<img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5389175414934425906" style="FLOAT: right; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 143px; CURSOR: hand; HEIGHT: 100px" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SsoyfJ9vUTI/AAAAAAAAAIA/Miq7NDnpLv4/s200/images.jpg" border="0" /><strong><a href="http://2.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Ssoynm-rsTI/AAAAAAAAAII/St59308YYO0/s1600-h/STHQ0CAS07G4FCAEQ96Q6CA5U9ORWCAX54RANCAL8U0LNCAYKWH3VCA48BUWDCAMJLKWZCA5X590YCAKYYWCXCAJDPETICA37UGTGCAP09E7PCAXWGQLWCAWS0UEXCAO9OE1BCAV4LD68CAOLZ89X.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5389175560161964338" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 143px; CURSOR: hand; HEIGHT: 103px" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Ssoynm-rsTI/AAAAAAAAAII/St59308YYO0/s200/STHQ0CAS07G4FCAEQ96Q6CA5U9ORWCAX54RANCAL8U0LNCAYKWH3VCA48BUWDCAMJLKWZCA5X590YCAKYYWCXCAJDPETICA37UGTGCAP09E7PCAXWGQLWCAWS0UEXCAO9OE1BCAV4LD68CAOLZ89X.jpg" border="0" /></a>Sevgi Hanım'ın</strong> sorduğu <strong>Ceylin</strong> ismi için derleme sözlükleri, <strong>Osmanlıca ve Farsça</strong> sözlükleri ve etimolojik sözlükleri karıştırdım.Hiç birinde ceylin kelimesi <strong>yer almıyor</strong>.<br /><br />Kelimeyi <strong>dilbilimci </strong>bir hocama sordum. Kelimenin anlamına direkt olarak; <strong>"yengeçler"</strong> dedi. Başka bir hocam ise kelimenin ceylandan geliyor olabileceğini söyledi. Her iki fikre göre de inceleyelim:<br /><br /><strong>Ceyl </strong>kelimesi Arapça'da iki farklı ma'nâda kullanılıyor. <strong>Biri 'cil'den geliyor</strong>. Anlamı; <strong>"insan topluluğu, kavim, nesil".</strong> Kelimenin diğer anlamı, <strong>yengeç.</strong> Ceyl kelimesinin çokluğu ise <strong>ceylîn.</strong><br /><br />Ceylin isminin ceylandan geldiğini düşünürsek, <strong>ceylan kelimesinin etimolojisine</strong> bakmamız gerekir. <strong>Moğolca "cegeren(antilop)"</strong> kelimesi, Farsça yoluyla veya doğrudan doğruya dilimize girmiştir. Cegeren < ceyran < ceylan. Ceren ve ceran kullanımı da yaygındır. Ceylan varyantı 19.asrın ikinci yarısından sonra ortaya çıkmıştır.<br /><br /><strong>Peki şimdi hangisi doğru</strong>, diyeceksiniz. İkisi de muhtemel. Ceylin kelimesi ceylden de geliyor olabilir ceylandan da...Ceylin kelimesi çok <strong>yeni bir kelime</strong> olmalı ki ne derleme sözlüklerde ne de lugatlarda yer alıyor.<br /><br />Kaynaklar:<br />1. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ferit Devellioğlu<br />2.Ötüken Türkçe Sözlük, Yaşar Çağbayır<br />3.Türkçe Sözlük ( Kubbealtı Lûgatı), İlhan Ayverdi-Ahmet Topaloğlu<br />4.Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Hasan Eren<br />5.Burhan-ı Katı, Mütercim Asım Efendi<br /><br /><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-4558432381325750529?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com4tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-43320631773599544582009-07-27T13:19:00.009+03:002009-07-27T13:43:02.835+03:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Sm2Ci1iVoiI/AAAAAAAAAH4/XOzU3WGfMs8/s1600-h/gse.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5363086266266395170" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 110px; CURSOR: hand; HEIGHT: 147px" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Sm2Ci1iVoiI/AAAAAAAAAH4/XOzU3WGfMs8/s400/gse.jpg" border="0" /></a>Okurlarımızdan <strong>Dürdane</strong>," <strong>"kibrit"</strong> ile <strong>"hibrit"</strong> kelimeleri arasında bir bağ olabilir mi? yoksa kafiyeli kelimelerin birbiriyle <strong>ilgisi olduğunu</strong> düşünme gibi boş bir alışkanlık mı edindim? " diye sormuştu.<br /><br /><br />Kibrit, <strong>Arapça'da</strong> kükürt mânâsına geliyor. Kelimenin daha <strong>farklı anlamları</strong> da var: Kırmızı yakut, altın, bir ucu sürtünmekle tutuşabilecek biçimde <strong>özel kimyasal madde</strong> ile kaplanmış tahta veya karton çöp.<br /><br /><br /><strong>Hibrit</strong> ise tamamen farklı bir kelime.<strong> Latinler,</strong> Romalı bir baba ile yabancı bir kadından olan çocuğa <strong>hibrit (hybrida)</strong> derlermiş. <strong>Biyolojik </strong>olarak tanımlarsak hibrit; "<strong>ırk ve tür olarak farklı ana ve babadan olan ara ırk, melez</strong>"<br /><br />Kelimelerden biri <strong>Arapça </strong>diğeri ise <strong>Latince</strong> kökenli. Aralarında bir bağ yok.<br /><br /><p>Kaynaklar:</p><p>1. Ötüken Türkçe Sözlük, Yaşar Çağbayır</p><p>2. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ferit Devellioğlu</p><p>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</p><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-4332063177359954458?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com2tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-19147183932820823332009-07-24T16:40:00.004+03:002009-07-24T16:54:32.633+03:00<a href="http://2.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Smm9BqtoMjI/AAAAAAAAAHo/E9tbAHE1HS0/s1600-h/swd.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5362024667704472114" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 143px; CURSOR: hand; HEIGHT: 107px" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Smm9BqtoMjI/AAAAAAAAAHo/E9tbAHE1HS0/s400/swd.jpg" border="0" /></a> <strong>Kelimelerin Soyağacı'na</strong> zaman zaman hiç duymadığım kelimeler soruluyor. Bunlardan biri de <strong>"minto".</strong> Kelimeyi 11 (etimolojik ve Türkçe) sözlükten araştırdım. Sadece, <strong>Yaşar Çağbayır'ın</strong> 5 cilt olarak hazırladığı <strong>Ötüken Türkçe Sözlük'te</strong> bulabildim. Yaşar Çağbayır sözlüğünde verdiği anlamları <strong>derleme sözlüklerden</strong> elde etmiş.<br /><br /><div><div></div><br /><div><strong>Minto</strong>, halk ağzında <strong>köpek yavrusu</strong> olarak kullanılıyor. Yine halk ağzında <strong>kadın mantosu</strong> olarak da kullanılıyor. <strong>[Fr.monteau=>minto]</strong></div><br /><div>Halk ağzında bir de <strong>cimrilik</strong> anlamında kullanılan <strong>mintoluk</strong> kelimesi var.</div><br /><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-1914718393282082333?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com3tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-43901516034304890682009-07-20T17:43:00.004+03:002009-07-20T18:22:53.972+03:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SmSLlOUh9nI/AAAAAAAAAHY/glcru4Nqw0k/s1600-h/images.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5360562928093361778" style="FLOAT: right; MARGIN: 0px 0px 10px 10px; WIDTH: 143px; CURSOR: hand; HEIGHT: 70px" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SmSLlOUh9nI/AAAAAAAAAHY/glcru4Nqw0k/s320/images.jpg" border="0" /></a>Okurlarımızdan <strong>Ahmet Huysuz,</strong> "<strong>Tesbih ve teşbih</strong> kelimelerinin aynı kökten doğup doğmadığını, yani aralarında bir ilişki olup olmadığını merak ediyorum." demişti.<br /><div></div><br /><div><strong>Tesbîh</strong>, "sübhânallah" kelimesini söyleyerek <strong>Allah'a ta'zim</strong> etmektir. <strong>Sübhânallah</strong> ise, "Allah'ı her türlü arazlardan, kusur, ayıp ve eksikliklerden tenzih ederim" manasına gelir. Arapça'da <strong>aynı aslî harflere</strong> sahip olan kelimeler aynı kökten geliyor demektir. Te<strong>SB</strong>i<strong>H (تسبىح )</strong> ve <strong>S</strong>ü<strong>BH</strong>ânallah <strong>(الله سبحان )</strong> kelimeleri de aynı kökten geliyor.</div><br /><div><strong>Teşbih(تشبىه )</strong> kelimesi, Arapça<strong> "şibh (شبه )"</strong> kökünden geliyor. <strong>Şibh,</strong> "benzeme, benzeyiş, bir şeyin benzeri, benzeyen şey"; <strong>teşbih</strong> de, "benzetme, benzetilme" anlamlarına geliyor.</div><div></div><br /><div>Sonuç olarak <strong>tesbih ve teşbih</strong> kelimeleri birbirinden tamamen farklı.<strong> Arapça</strong> kelimelerin aynı kökten gelip gelmediğini öğrenmek için aslî harflerine bakmamız gerek. Te<strong>SB</strong>i<strong>H</strong> kelimesinin aslî harfleri <strong>S(س ), B( ب) ve H(ه )</strong> iken, te<strong>ŞB</strong>i<strong>H</strong> kelimesinin aslî harfleri <strong>Ş(ش ), B(ب ), H( ه)</strong>dir. Yani, bu kelimeler aynı kökten gelmiyor.</div><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-4390151603430489068?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com2tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-49312193247682736252009-07-02T11:50:00.004+03:002009-07-02T12:10:57.659+03:00<img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5353787176206969090" style="FLOAT: right; MARGIN: 0px 0px 10px 10px; WIDTH: 320px; CURSOR: hand; HEIGHT: 240px" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Skx5EjjbqQI/AAAAAAAAAHQ/4gxIGOifu7Y/s320/mercimek-corba.jpg" border="0" /><strong>Hilal Hanım</strong> çorba kelimesi için <strong>"Türkçe mi Arapça mı?"</strong> diye sormuş, ben de <strong>Farsça </strong>demiştim. Kökeni hakkında da bir araştırma yapıp burada yayınlayım istedim.<br /><div><br /><div>Çorba kelimesi, <strong>Yaşar Çağbayır</strong> tarafından "<strong>Arapça'da, şurba (et suyu)"</strong>olarak verilmiş. Andreas Tietze, Kubbealtı Lûgatı ve Hasan Eren ise kelimenin <strong>Farsça</strong> olduğunu söylüyor.<br /></div><br /><div><strong>Eski Osmanlıca'da</strong> da şorba / şorva olarak kullanılan çorba, Farsça'daki "ş" lerin Türkçe'de "ç" ye dönüşmesi ile çorba olmuştur. <strong>( şorva / şorba < çorba )</strong></div><br /><div><strong>Çorba (çorpa)</strong> kelimesi, ayrıca <strong>Moğolca'da</strong> yaban domuzunun yavrusuna verilen isim. Ali Şîr Nevâyî'nin <strong>Muhakemetü'l Lügateyn</strong> eserinde de bu kelime yer alıyor.</div><br /><br /><div><strong>Kaynaklar:</strong><br /></div><br /><div>1. Ötüken Türkçe Sözlük, Yaşar Çağbayır<br />2. Türkçe Sözlük ( Kubbealtı Lûgatı), İlhan Ayverdi-Ahmet Topaloğlu<br />3. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugâtı-Andreas Tietze<br />4. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Hasan Eren </div><div><br /> </div><div></div><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-4931219324768273625?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com11tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-27374247013637398632009-07-01T09:58:00.008+03:002009-07-01T15:35:09.495+03:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SksSLT-oD_I/AAAAAAAAAHA/EU3rScjyKsA/s1600-h/g.gif"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5353392567610773490" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 240px; CURSOR: hand; HEIGHT: 320px" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SksSLT-oD_I/AAAAAAAAAHA/EU3rScjyKsA/s320/g.gif" border="0" /></a> <strong>Çini</strong>, toprağın pişirildikten sonra şekil verilip kap-kacak, tabak, vazo, sürahi vb. eşyalar üretilmesine dayalı bir <strong>el sanatıdır</strong>. Aynı zamanda fayans, porselen tabak, seramik gibi eşyaların süslenmesinde kullanılan bir <strong>yüzü sırlı</strong>, renkli dekor ve motiflerle işlenmiş kaplama malzemesine, bu malzemeyle işlenmiş eşyalara <strong>çini</strong> denir.<br /><div></div><br /><div>Erkaner'in sorduğu <strong>çini</strong> kelimesi için, baktığım bütün kaynaklarda <strong>aynı bilgi</strong> yer alıyor. Kelimenin aslı <strong>çînî</strong>. <strong>Farsça bir kelime</strong>. Çiniler, Çin ülkesinde yapıldığı ve oradan yayıldığı için bunlara <strong>"Çin ülkesine mahsus"</strong> anlamında "<strong>çînî"</strong> deniyor.</div><br /><div></div><div>Çininin Türklerdeki tarihi gelişimine baktığımızda ise <strong>şu bilgilerle</strong> karşılaşıyoruz: Çini <strong>ilkin Asya'da</strong> yapıldı. İslâm sanatı hareketi Asya'nın çini sanatçılarını fethedilen ülkelere dağıttı. <strong>İran'</strong>ın 1255'te Moğol istilâsına uğraması üzerine <strong>birçok sanatçı Selçuklulara sığındı</strong> ve çiniciliğin <strong>Selçuk Türkleri'nde</strong> gelişmesinde etkili oldular. Türk çinicilik sanatı 16.asırda <strong>Osmanlı</strong> devrinde <strong>en yüksek seviyesine</strong> ulaştı.</div><br /><div></div><div>Sanat tarihçilerine göre; çini aslında bir <strong>Türk sanatıdır</strong>, zannedildiği gibi Çin'den gelmemiştir</div><br /><div></div><div>Orta Asya'daki <strong>Kaşan </strong>şehrinin bazı bölgelerinde <strong>8.asır</strong> öncesinden kalma çini parçalarına rastlanmıştır. Kaşan şehrinde üretildiği için bu çinilere Osmanlı'da <strong>kaşi</strong> denilmiş ve 18.asıra kadar da bu isim kullanılmıştır. O dönemde <strong>Çin'den ithal edilen porselenler ün kazanınca</strong> kaşilere de çini denilmeye başlanmıştır.</div><br /><div></div><br /><div><strong>Kaynaklar:</strong></div><div></div><div>1. Meydan Larousse Büyük Lugat ve Ansiklopedi</div><div>2. Türkçe Sözlük ( Kubbealtı Lûgatı), İlhan Ayverdi-Ahmet Topaloğlu</div><div>3. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugâtı-Andreas Tietze</div><div>4. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Hasan Eren</div><div>5. Wikipedia</div><br /><div></div><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-2737424701363739863?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com5tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-72392749405211888602009-06-27T20:01:00.003+03:002009-06-27T21:01:26.618+03:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SkZeYcJPj_I/AAAAAAAAAG4/lcLwA6_7Rgw/s1600-h/F1F9QCA0C1WYRCA5QXYNCCAIQRCHACA0H51HMCAF662Q3CA2NCV5YCA2EA9W0CAAAY2ZSCA0JAUY1CATH5GEECAQ7A5L5CAGOKF5PCAWHPI88CA7X8ZTDCAQ71ISQCASY9PJJCA9KP7B4CAOBW52I.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5352068981141245938" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 130px; CURSOR: hand; HEIGHT: 126px" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SkZeYcJPj_I/AAAAAAAAAG4/lcLwA6_7Rgw/s400/F1F9QCA0C1WYRCA5QXYNCCAIQRCHACA0H51HMCAF662Q3CA2NCV5YCA2EA9W0CAAAY2ZSCA0JAUY1CATH5GEECAQ7A5L5CAGOKF5PCAWHPI88CA7X8ZTDCAQ71ISQCASY9PJJCA9KP7B4CAOBW52I.jpg" border="0" /></a> <strong>Timur</strong> isimli bir okuyucumuz <strong>"zebellâk"</strong> kelimesini sormuştu. Kelimenin doğrusunun <strong>"zebellâh"</strong> olduğu yönünde yorumlar da gelmişti; fakat, kelimenin doğrusu <strong>"zebellâ".</strong><br /><br /><strong>TDK</strong> sözlükte yer alan anlamı ile zebellâ, halk dilinde <strong>çok iri yarı kimselere söylenen bir söz</strong>.<br /><br />Zebellâ kelimesi için baktığım, TDK tarafından hazırlanan <strong>"Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü"</strong>nde zebellâ kelimesinin hangi yörelerde nasıl ve hangi anlamlarda kullanıldığı verilmiş. <strong>Halk, zebellâ kelimesini "iriyarı, uzun, biçimsiz, korkunç ve karayağız" kimseler için kullanıyor.</strong> Zebellâ kelimesinin halk ağzında söylenişleri ise şunlar:<strong> zeballa, zebellah, zebelle, zübellâ... (Ankara'nın Çubuk ilçesinde zöbellâ diyeni de duymuştum:) )</strong><br /><br /><strong>zebellâ</strong> : Afyon, Isparta, Kütahya, Bursa, Eskişehir... ( Pek çok yerde kullanılıyor.)<br /><strong>zebelle </strong>: Antakya, Hatay<br /><strong>zübellâ </strong>: Ordu (Uzunisa)<br /><strong>zeballa </strong>: Burdur<br /><strong>zebellah</strong> : Düzce, İzmir, Adana, Samsun, Malatya... (Pek çok yerde kullanılıyor.)<br /><br />TDK Derleme Sözlük'te yer almıyor; fakat, Timur Bey'in söylediğine göre <strong>zebellâk</strong> da kullanılıyor demek ki.<br /><br />Isparta İğdecik'de zebellâ kelimesi, <strong>"afacan ve yaramaz"</strong> anlamlarında da kullanılıyor.<br /><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-7239274940521188860?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com4tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-85826106955479459802009-06-24T12:09:00.008+03:002009-07-01T10:47:04.753+03:00<a><img id="Musa Saraçoğlu - Ebru" style="DISPLAY: block; MARGIN: 0px auto 10px; WIDTH: 200px; CURSOR: hand; TEXT-ALIGN: center" height="168" hspace="20" src="http://2.bp.blogspot.com/_eZxvE3hPEII/SkHt1j1QTsI/AAAAAAAAAdQ/1imLcQxsmy4/s400/ebru.jpg" width="200" align="left" vspace="5" border="1" name="ebru, musa saraçoğlu" /></a>İran’dan çıkıp gelen, kitreli suyun üzerine ödlü boyaların serpiştirilip hepsi birbirinden farklı milyonlarca desen oluşturabildiğimiz bir sanat <b>EBRU</b>. Kendi zarifliğinden olsa gerek büyüklerimiz kız çocuklarına bu ismi vermiş.<br /><br />Ebru İran’da “<b>EBRÎ</b>” diye anılırmış. Bulutumsu demek. Çünkü ebru desenlerinin içerisinde buluta benzeyen yapılar bulunmaktadır. Türkiye’ye de oradan geldiği için ilk zamanlar bu isimle anılmış. Daha sonraları Türk gırtlak yapısına uymadığı için ebru halini almış, bize Türkçe derslerinde dedikleri gibi yani: <b><i>söylene söylene ebru olmuş</i></b>.<br /><br /><b>Ebru</b>’nun anlamı “<b>kaş</b>” demek. O da Farsça. Bunu ebrucular “<i>Ebru kâğıdında kaşa benzeyen yapılar var, işte ondan bu isim verilmiş.</i>” deseler de bana uydurma gibi geliyor.<br /><br />Ebru Sanatı’nın daha öncesine gidersek İran’a da Buhara’dan gelmiş. <b>Çağatayca</b> konuşulan bir bölge. Çağatayca’da kitap kapağı yapmak için kullanılan renkli ve damarlı kumaşa-kâğıda “<b>EBRE</b>” deniyor. Aslında tam da ebrunun asıl kullanılma amacı.<br /><br /><br />Peki biz hangisini baz alacağız? <b><span style="color:#ff0000;">İstediğinizi…</span></b> Ama ismin manasından çok atalarımızın isme yüklediği manaya bakalım: <b><span style="color:#cc0099;">tek başına hiçbirşey ifade etmeyen onlarca boyayı, malzemeyi karıştıryorsun, hem de ne olacağını tam kestiremeden. Sonucunda da her zaman zariflikten kırılacak bir görüntü ortaya çıkıyor.</span></b> <b>Tıpkı bu ismin verildiği kişiler gibi.</b><br /><br />Hep dedim, diyorum, diyeceğim: <b><span style="color:#ff6600;">Kişi ismiyle benzeşir.</span></b><br /><br />İsminizle iyi geçinmeniz dileğiyle..<br /><br />Bir de şiir ekleyeylim, Mehmet Akif TİRYAKİ'den;<br /><br /><i>Klasik olanları battal, hatip, bülbül yuvası, şal deseni<br />çiçekli ebru sonradan ilave edileni<br />benim tercihim ise beyaz karanfil ve kırmızı lale<br />papatya ebrusu çok değil topu topu birkaç tane.</i><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-8582610695547945980?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>kalemkeşkalemkes@msn.com4tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-59390378681360924692009-06-12T13:05:00.004+03:002009-06-12T13:57:45.919+03:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SjI0UUqLbxI/AAAAAAAAAGg/cs1vpYlawA0/s1600-h/soneko25.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5346393231389847314" style="FLOAT: right; MARGIN: 0px 0px 10px 10px; WIDTH: 320px; CURSOR: hand; HEIGHT: 214px" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SjI0UUqLbxI/AAAAAAAAAGg/cs1vpYlawA0/s320/soneko25.jpg" border="0" /></a>Okurlarımızdan <strong>Nisan Kaya;</strong> "Balıkçılarda kullanılan terim <strong>rast gele</strong> mi, <strong>ras gele</strong> mi acaba? Bu konuda araştıma yapabilirmisiniz? " diye sormuştu.<br /><div></div><br /><div><strong>Râst ( <span style="font-size:130%;">راست</span> ),</strong> Farsça bir kelime. <strong>Doğru, sağ, uygunluk, (atılan şey için) hedefi vurma, tesadü</strong>f gibi anlamlarda kullanılıyor. Aynı kökten, <strong>Latincede rectus, Almancada recht, İngilizcede right, Fransızcada droit (düz, doğru = sağ)</strong> kelimeleri var.</div><br /><div>Balıkçıların da kullandığı bir <strong>terim</strong> olan rastgele, <strong>"işiniz yolunda gitsin, doğru gitsin</strong>" mânâsında söylenen bir söz. Rastgele daha sonra, <strong>"seçmeden, iyisini kötüsünü ayırmadan, gelişigüzel"</strong> anlamlarında da kullanılmıştır.</div><br /><div>Nisan Kaya'nın sorusunu görünce aklıma <strong>"direkt"</strong> kelimesi geldi. "Direkt kelimesindeki t harfi düşürülerek halk tarafından <strong>'direk' </strong>olarak kullanılıyor.<strong> 'Rastgele'</strong> kelimesindeki t de aynı şekilde düşüyor ve <strong>"rasgele"</strong> olarak kullanılıyor." diye düşündüm.</div><br /><div>Nişanyan "rasgele"nin kullanımı hakkında <strong>şu bilgileri</strong> vermiş: " <strong>Farsça rāst</strong> sözcüğünün <strong>öz Türkçe</strong> olduğu savıyla türevleri yapılmıştır. 1950'lerden itibaren <strong>rasla-/raslantı</strong> yazılışı teşvik edilmiş, ancak <strong>1988 TDK sözlüğü rastla-/rastlantı yazımına geri dönmüştür.</strong></div><br /><div>Kaynaklar:<br /></div><div>1.Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ferit Devellioğlu<br />2.Ötüken Türkçe Sözlük, Yaşar Çağbayır</div><div>3.Sözlerin Soyağacı, Sevan Nişanyan</div><div>4. 2005 TDK Sözlük </div><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-5939037868136092469?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com4tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-18783200708531801332009-06-11T20:06:00.015+03:002009-06-11T21:00:49.671+03:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SjFFPG_rkVI/AAAAAAAAAGY/J_8FTGx2xbw/s1600-h/telefon4.png"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5346130358543552850" style="FLOAT: right; MARGIN: 0px 0px 10px 10px; WIDTH: 320px; CURSOR: hand; HEIGHT: 276px" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SjFFPG_rkVI/AAAAAAAAAGY/J_8FTGx2xbw/s320/telefon4.png" border="0" /></a><strong>Alexander Graham Bell </strong>tarafından elektrikli ses sistemi olarak kurulan <strong>telefon</strong>, 1908 yılında ülkemize girmiş ve 1970'li yıllarda yayılmaya başlamıştır.<br /><br />Yunanca <strong>tēlos (uzak) + fōnē (ses)</strong> kelimelerinin birleştirilmesiyle <strong>tēlosfōnē</strong> kelimesi oluşturulmuş. <strong>"Telefon"</strong> kelimesi Türkçe'ye, Fransızca <strong>"telephone"</strong> dan geçmiştir.<br /><br /><strong>Nurullah Ataç</strong> tarafından telefon kelimesi yerine, <strong>"uzaklaşarak konuşur"</strong> önerilmiş; fakat bu, halk tarafından benimsenmemiş ve kullanılmamıştır.<br /><br />Karşıdan gelen sesi duymamıza sağlayan ve karşıya sesimizi ileten <strong>ahize ise, Arapça kökenli</strong> bir kelime. Arapça'da <strong>ahz ( <span style="font-size:130%;">احذ</span> ); alma, kabul etme</strong> anlamına gelir. <strong>19.asır</strong><br />sonuna doğru <strong>"ahz" dan "ahize"</strong> (alıcı alet) sözcüğü türetilmiştir.<br /><br />Kaynakça:<br /><br />1.Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ferit Devellioğlu<br />2.Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugâtı-Andreas Tietze<br />3. Wikipedia<br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-1878320070853180133?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-69811270157077173442009-06-05T16:31:00.007+03:002009-06-05T16:59:41.792+03:00<a href="http://2.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SikjIr3IVbI/AAAAAAAAAFg/xX3rI2im8Us/s1600-h/abc_2.gif"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5343841064971687346" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 293px; CURSOR: hand; HEIGHT: 290px" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SikjIr3IVbI/AAAAAAAAAFg/xX3rI2im8Us/s320/abc_2.gif" border="0" /></a> <strong>Alfabe </strong>kelimesinin yerine kullanılan -basitçe oluşturulmuş bir kelime olduğunu düşündüğüm için pek hoşuma gitmeyen ve kullanmadığım- <strong>Türkçe bir sözcük</strong> var: <strong>abece...</strong><br /><div>Bu sözcük gayet açık olduğu üzere, <strong>alfabemizin ilk üç harfinin birleştirilmesiyle</strong> oluşturulmuş. Aslında <strong>alfabe</strong> kelimesinin oluşumu da <strong>'abece'</strong>den farklı değil. Yunan alfabesindeki ilk iki harf -<strong>alfa (α)</strong> ve <strong>beta (β)</strong> harfleri- birleştirilerek <strong>alfa-be kelimesi</strong> oluşturulmuş. Yani alfabe ve abece kelimelerinin <strong>oluşum sistemi</strong> aynı. Kuran-ı Kerimin okunuşunu öğretmek için hazırlanan küçük kitaplara <strong>"Kuran elifbası"</strong> dendiğini bilirsiniz. <strong>"elifba"</strong> kelimesi de diğer kelimeler gibi kolayca oluşturulan bir kelime.<br /></div><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-6981127015707717344?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com12tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-86824211113368858342009-06-02T19:48:00.004+03:002009-06-02T20:10:49.339+03:00Okurlarımızdan <strong>İskender Bey</strong>, <strong>İskender ve Sak</strong> isimlerininin kökenini sormuştu. İskender kelimesi biraz daha bekleyedursun, biz sak kelimesine bir bakalım.<br /><br />Sak, <strong>Eski Türkiye Türkçesi'nde</strong> hem isim hem de sıfat olarak kullanılan, <strong>"Uyanık, tetikte olan" </strong>mânâsına gelen bir kelime.<br /><br />Her kimin cânında varsa göz kulak<br />Hak yolunda ol uyandı oldu <strong>sak </strong>(Âşık Paşa)<br /><br />Ne de <strong>sak</strong>mış her yanı meğerse evimizin<br />Çıt desem ses büyüyüp çarpıyor tavanlara (Enis Behiç Koryürek)<br /><br />Bir de <strong>botanik, geometri ve anatomide</strong> kullanılan, <strong>Arapç</strong>a isim olan <strong>sâk (<span style="font-size:180%;">ساق</span> )</strong>kelimesi var. Botanikte <strong>"sap"</strong> mânâsında kullanılıyor. "Aralarında altın bir <strong>sâk </strong>üstünde nurdan bir gül Eyüb'ün mahyası o kadar güzel gözüküyordu ki..." (Rûşen Eşref Ünaydın)<br /><br /><strong>Geometride</strong> de üçgenin taban dışındaki diğer <strong>iki kenarının her birine</strong> sâk deniyor. <strong>Anatomide</strong> ise "<strong>baldır, incik</strong>"yerine <strong>sâk </strong>kullanılıyor.<br /><br />Kaynaklar:<br />1.Türkçe Sözlük ( Kubbealtı Lûgatı), İlhan Ayverdi-Ahmet Topaloğlu<br />2. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ferit Devellioğlu<br /><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-8682421111336885834?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com7tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-2772607931353390412009-05-30T14:07:00.005+03:002009-05-30T14:47:45.560+03:00İlkokulda tutulan hatıra defterlerinin vazgeçilmez bir manisi vardır:<br /><br /><a href="http://1.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SiEWa9xuNHI/AAAAAAAAADw/xG2DtawlvAQ/s1600-h/seni.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5341575285553640562" style="DISPLAY: block; MARGIN: 0px auto 10px; WIDTH: 192px; CURSOR: hand; HEIGHT: 144px; TEXT-ALIGN: center" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/SiEWa9xuNHI/AAAAAAAAADw/xG2DtawlvAQ/s320/seni.jpg" border="0" /></a> Satırların <strong>ilk harfleri</strong> yukarıdan aşağı okunduğunda <strong>bir kelime </strong>veya<strong> bir isim</strong> çıkacak şekilde oluşturan bu tür şiirlere <strong>akrostiş</strong> diyoruz. Akrostiş sözcüğü dilimize <strong>Fransızca’dan (acrostiche)</strong> geçmiştir. Kelimenin oluşumu ise <strong>Eski Yunan’a</strong> dayanıyor. <strong>Akro (sivri uç) + stikhos (satır)</strong> sözcüklerinin birleşmesiyle, <strong>satır ucu</strong> anlamına gelen <strong>akrostishoz (akrostiş)</strong> sözcüğü oluşuyor.<br /><br />Bu tür şiirlerin örneklerine <strong>divan edebiyatında</strong> da rastlamak mümkün. Divan şiirinde akrostişe, <strong>muvaşşah</strong> veya <strong>istihrac</strong> deniyor. İşte <strong>Fuzulî’den</strong> akrostişli bir şiir:<br /><br /><span style="font-size:180%;">ع</span> <span style="font-size:130%;"><strong>Â</strong></span>rızın görse felek mihr bırakmaz aya<br />Zerre zerre kılır anı bırakır sahrâya<br /><br /><span style="font-size:180%;">ل</span> <span style="font-size:130%;"><strong>L</strong></span>eblerin aksin alıp bağa girer her dem su<br />Reşkten kan içirir berg-i gül-i ra’nâya<br /><br /><span style="font-size:180%;">ى</span> <span style="font-size:130%;"><strong>Y</strong></span>eridir aksine ayîne demür bend ursa<br />Ne için karşu durur sen kimi bî-hem-tâya<br /><br /><span style="font-size:180%;">ب</span> <span style="font-size:130%;"><strong>B</strong></span>ulduğu yerde hasetten gün urur sâyene tiğ<br />Ki refîk olmaya sen mâh-ı melek sîmâya<br /><br /><span style="font-size:180%;"><strong>ا</strong></span> <span style="font-size:130%;"><strong>O</strong></span>ka peykân dikilir gamzen için peyveste<br />Dokunur ta’ne oku kaşın ucundan yaya<br /><br /><span style="font-size:180%;">ل</span> <span style="font-size:130%;"><strong>L</strong></span>a’l-i nâbın sıfatı şehd-i musaffâdır lîk<br />Acı etmiş anı safrâ-yı hased sahbâya<br /><br /><span style="font-size:180%;">ى</span> <span style="font-size:130%;"><strong>Y</strong></span>âr salmazsa Fuzulî sana meylin ne aceb<br />Nice meyl etmek olur sen kimi bir rüsvâya<br /><br /><br />Beyitlerin ilk harflerinin yukarıdan aşağı doğru birleştirdiğimizde <strong>“ <span style="font-size:180%;">الى باى</span> ” (Alî Bâlî)</strong> adı ortaya çıkar.<br /><br />Bir de en bilinen örneklerden biri olan<strong> Cahit Sıtkı Tarancı’nın</strong> şiirini verelim:<br /><br /><span style="font-size:130%;"><strong>V</strong></span>arolan bir sen, bir ben, bir de bu bahar<br /><span style="font-size:130%;"><strong>E</strong></span>lden ne gelir ki? Güzelsin, gençliğin var<br /><span style="font-size:130%;"><strong>D</strong></span>ünyada aşkımız ölüm gibi mukaddes<br /><strong>İ</strong>nan ki bir daha geri gelmez bu günler<br /><span style="font-size:130%;"><strong>Â</strong></span>lemde bu andır bize dost esen rüzgar<br /><br /><strong>Kaynaklar:</strong><br /><br />1.Andreas Tietze-Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugâtı<br />2.Cem Dilçin, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi<br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-277260793135339041?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-60316609287223914862009-05-24T23:14:00.006+03:002009-05-25T00:39:36.767+03:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/ShmtwoNuKtI/AAAAAAAAADY/B5KuVkotOSQ/s1600-h/images.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5339489884164729554" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 121px; CURSOR: hand; HEIGHT: 143px" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/ShmtwoNuKtI/AAAAAAAAADY/B5KuVkotOSQ/s320/images.jpg" border="0" /></a> Okurlarımızdan <strong>İlknur Hanım</strong>, İlknur ismini sorduğunda ilk aklıma gelen Mustafa Tatcı hocamızın <strong>Peygamber Efendimiz</strong> için sık sık söylediği <strong>“İlk nur son zuhûr”</strong> aklıma geldi.<br /><br />Bir hadiste <strong>“Allah’ın ilk yarattığı şey, benim nurumdur”</strong> buyrulmuştur (AK I:265; CİK II:37; ).<a title="" style="mso-footnote-id: ftn1" href="http://www.blogger.com/post-create.g?blogID=7434497652320634717#_ftn1" name="_ftnref1">[1]</a> İslâm mutasavvıflarına göre<strong> Cenâb-ı Hak</strong>, kendinin tanınması ve bilinmesi*için, ilk nur olan <strong>Nur-ı Muhammedîyi</strong> yaratmış ve bu nurdan da vecd ile mevcûdun vücûdunu zuhûr etmiştir.<a title="" style="mso-footnote-id: ftn2" href="http://www.blogger.com/post-create.g?blogID=7434497652320634717#_ftn2" name="_ftnref2">[2]</a><br /><br />Felsefî tasavvufun kurucularından ve işârî tefsir hareketinin ilk mümessillerinden olan <strong>Sehl b. Abdullah et-Tüsterî'nin (ö. 283/896) "Nûr-ı Muhammedî"</strong> olarak bilinen meşhur görüşüne göre nûr kavramınını kısaca ifade etmek gerekirse, Hz. Muhammed'in fizikî yaratılışından ve <strong>nübüvvetinden önce varlığı</strong> söz konusudur. Mahlûkâtı da önceleyen bu ezelî varlık <strong>"Nûr-ı Muhammedî"</strong> olarak adlandırılmıştır. Tüsterî'ye göre Allah Hz. Muhammed'in nûrunu <strong>kendi nûrundan</strong> yaratmıştır. Sonra onu kendi eliyle şekillendirmiştir. Bu nûr Allah'ın huzurunda <strong>yüz bin sene</strong> kalmış, bu süre içinde Allah gece gündüz yetmiş bin defa bu nûru düşünmüştür. Ardından <strong>bütün mahlukâtı</strong> bu nûrdan yaratmıştır. Hz. Adem'de tecelli edip, ardından <strong>diğer peygamberlere intikal eden</strong> ve onda karar kılan nûr onun vefatından sonra da devam etmekte,<strong> kâinat varlığını</strong> bu sayede sürdürebilmektedir. Bu nûr <strong>ebedi ve ölümsüz</strong> olduğundan mutasavvıflar <strong>Hz. Peygamber</strong> için "öldü" ifadesini kullanmazlar. <a title="" style="mso-footnote-id: ftn3" href="http://www.blogger.com/post-create.g?blogID=7434497652320634717#_ftn3" name="_ftnref3">[3]</a><br /><br /><strong>Mustafâ nûrunu evvel kıldı-var<br />Sevdi onu ol kerim u kırd-kâr<br /></strong><strong>Süleyman Çelebi</strong><br /><br />Kanaatimce, <strong>İlknur </strong>ismi buradan yola çıkılarak kız çocuklarına koyulan bir isimdir.<br /><br /><br />* “Küntü kenzen mahfiyyen ve ahbebtu en u’rafe” ( Ben gizli bir hazineyim, bilinmeyi sevdim) (Hadis-i kudsî)<br /><br /><strong>AK</strong> : Aclûnî, İsmail Muhammed, Keşfu’l-Hafâ, II.cilt, Kahire, 1351<br /><strong>CİK</strong> :Cîlî, Abdulkerim, el-İnsânü’l-Kâmil, İstanbul, 1300<br /><br /><a title="" style="mso-footnote-id: ftn1" href="http://www.blogger.com/post-create.g?blogID=7434497652320634717#_ftnref1" name="_ftn1">[1]</a> Uludağ, Prof.Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Kabalcı Yayınevi, İst.2005<br /><a title="" style="mso-footnote-id: ftn2" href="http://www.blogger.com/post-create.g?blogID=7434497652320634717#_ftnref2" name="_ftn2">[2]</a> Tatcı, Fakültesi Mustafa, Aşk Bir Güneşe Benzer, H Yayınları, 2008<br /><a title="" style="mso-footnote-id: ftn3" href="http://www.blogger.com/post-create.g?blogID=7434497652320634717#_ftnref3" name="_ftn3">[3]</a> İlk Dönem Tasavvuf Düşüncesinde Nûr Kavramı - Arş. Gör. Dr.Salih ÇİFT, U.Ü. İlâhiyat Fakültesi<br /><br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-6031660928722391486?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com13tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-26003495031183771302009-05-22T09:24:00.001+03:002009-05-22T09:24:39.991+03:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_PE29q2OxwfE/ShZFCapnMKI/AAAAAAAACgI/bOZ_ji_ywk8/s1600-h/fener.jpg" imageanchor="1" style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="http://1.bp.blogspot.com/_PE29q2OxwfE/ShZFCapnMKI/AAAAAAAACgI/bOZ_ji_ywk8/s320/fener.jpg" /></a>İsmini vermek istemeyen bir okurumuz <span style="font-weight: bold;">'fener'</span> kelimesinin etimolojisini sormuştu. Daha fazla vakit kaybetmeden yazsak çok iyi olacak.<br /><br /><span style="font-weight: bold;">'Fener'</span> kelimesi dilimize <span style="font-weight: bold;">Yunanca 'phanari'</span> kelimesinden geçmiştir. <span style="font-weight: bold;">Yunanca</span>'da &nbsp;<span style="font-weight: bold;">'phane'&nbsp;<span style="font-weight: normal;"><span style="font-weight: bold;">ı</span><span style="font-weight: bold;"><span style="font-weight: normal;"><span style="font-weight: bold;">şı</span><span style="font-weight: bold;">k<span style="font-weight: normal;"> anlamına, </span>'phanari'</span> ise<span style="font-weight: bold;"> ışıldak<span style="font-weight: normal;"> anlamına gelmektedir. (1)&nbsp;</span></span></span></span></span></span><br /><br /><span style="font-weight: bold;">Eski Yunanca'</span>da <span style="font-weight: bold;">'phanôs'</span> kelimesi de<span style="font-weight: bold;"> lamba, ışıldak</span> anlamlarına gelmektedir. Aralarındaki fark ise <span style="font-weight: bold;">'phanôs'</span>, <span style="font-weight: bold;">'phanari'</span>den daha büyüktür. Bu kelime de dilimize <span style="font-weight: bold;">'fanus' </span>olarak geçmiştir. (2)<br /><br /><span style="font-weight: bold;">Arapça'</span>da<span style="font-weight: bold;"> 'ph' </span>sesi yoktur, bu ses <span style="font-weight: bold;">'f'</span> sesi ile karşılanır. Aynı şekilde bu kelime <span style="font-weight: bold;">Arapça</span>'ya da <span style="font-weight: bold;">'phanari - fanari - fanar - fener'</span> yolunu izleyerek geçmiştir. (3)<br /><br />Bu kelime için doğrudan <span style="font-weight: bold;">Yunanca</span>'dan değil de <span style="font-weight: bold;">Yunanca - Arapça - Türkçe</span> yoluyla geçmiş de diyebiliriz...<br /><br /><span style="font-weight: bold;">Kaynakça:</span><br /><span style="font-weight: bold;">(1)</span> Suad Yakub Baydur<br /><span style="font-weight: bold;">(2)</span> Sevan Nişanyan<br /><span style="font-weight: bold;">(3)</span> İsmet Zeki Eyuboğlu<br /><br />Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-2600349503118377130?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Recep Hilmi Tufanrecephilmitufan@gmail.com1tag:blogger.com,1999:blog-7434497652320634717.post-30442873922706097292009-05-15T20:08:00.007+03:002009-05-15T21:17:11.419+03:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Sg2k8D_4s0I/AAAAAAAAADI/MhIO0YCDFtM/s1600-h/cup1lf4.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5336102485276275522" style="FLOAT: left; MARGIN: 0px 10px 10px 0px; WIDTH: 225px; CURSOR: hand; HEIGHT: 320px" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_WHaV1oMjbXE/Sg2k8D_4s0I/AAAAAAAAADI/MhIO0YCDFtM/s320/cup1lf4.jpg" border="0" /></a><br /><div></div><div><strong>Esli çamlar bardak oldu</strong> deyimini hepiniz bilirsiniz. Eskiden <strong>ağaçlar</strong> oyarak onlardan <strong>bardak, çanak</strong> yaparlarmış. <strong>Bardak sözcüğünün kökü</strong> de buradan geliyor.<br /><br /><strong>Yar-(mak),</strong> ağacın yarılması, oyulması <strong>veya</strong> yararlı olmak, kullanılmaya elverişli olmak manasında. "<strong>Yar-" </strong>köküne gelen -t eki ile <strong>"yar-t"</strong> , b>y dönüşmesiyle "<strong>bart</strong>" olmuş ve <strong>isim yapan küçültme eki (-ak)</strong> nin gelmesiyle de </div><div><strong>bartak > bardak</strong> sözcüğü meydana gelmiştir.</div><br /><div></div><br /><div>Merak ettiğiniz kelimelerin ve deyimlerin kökenlerini <b><a href="http://kelimelerinsoyagaci.com/2007/12/iletiim.html">Kelime / Deyim Danışma</a></b> bölümünde yazarlarımıza sorabilirsiniz...</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7434497652320634717-3044287392270609729?l=kelimelerinsoyagaci.com' alt='' /></div>Hatice Yatsıgüneyhttp://www.blogger.com/profile/01727661691265356147noreply@blogger.com8