ІЗГІЛІК

ҚАЗАҚ БІР ҒАНА ДІНДІ ҰСТАНУЫ КЕРЕК

2009-05-09T19:31:00.001+06:00

ҚАЗАҚ БІР ҒАНА ДІНДІ ҰСТАНУЫ КЕРЕК[1]
Алматыдағы Момышұлы көшесінің бойында жасы шамамен сексеннің сеңгіріне шыққан бір кейуана маған: – Балам, тоқташы, мына кітапты қолыңа алшы, қандай ғажап кітап... Өмірдегі барлық керегің де, қажетің де міне, осы кітапта, – деп маған суреті әсем безендірілген қазақ және орыс тілдеріндегі бірнеше кітапты жайып салды... Мен кейуананың бұл қылығын түсінбей қалдым. Дегенмен тілімді «тістеп» тағы қала алмадым да, «апа, кешіріңіз, сіз мұсылман емессіз бе? Ал мұндай қылық мұсылман баласына жараспайды!», – деуім мұң екен, пайғамбар жасынан асса да, ақ-қараны пайымдай алмаған кейуана әлгілердің тиын-тебеніне қызығатынын жайып салды. Бір ауылдың ақылшы анасы санатындағы адамның өз дінінен ұрпағын азғырып жүргені көңілге сыймады.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының баспасөз хатшысы Оңғар қажы Өмірбектің айтуынша, әр жұма күні 5 мың адамға арналған Алматыдағы Орталық мешітке орта есеппен 9 мыңнан астам мұсылман жиналып, мінажат етеді екен. Әрине, бұл – құптарлық, «әй, бәрекелді!» дейтін-ақ жайт. Ең бастысы, қарапайым мұсылман баласы ислам дінінің қазақ елінің негізгі діні екендігін, сондай-ақ оның халқымыздың тарихында үйлестіруші әрі барша мұсылман қауымын біріктіруші күш ретінде айрықша орын алатындығын түсінуі тиіс. Бірде Алматыдағы Абылай хан көшесінде орналасқан кришнаидтердің «Говиндас» деп аталатын діни орталығында болғаным бар. Сонда он екіде бір гүлі ашылмаған өрімдей қазақ қыздарының осында «қызмет етіп» жүргенін көріп, жағамды ұстағанмын. «Қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көрерсің» демекші, мұнда да жас шамасы алпысты әлдеқашан алқымдаған Бегімғайша есімді ұлты қазақ бір апайды кездестірдім. Бір ғажабы, сырттан күнделікті киіммен келген әлгі апайсымағымыз екі қолын біріне-бірін қабыстырып, сәл ишарат жасады да, төргі бөлмеге еніп кетті. «Міне, сіз күткен апайымыз да келді», – деді бізге көгілдір көзді сары жігіт. Сәлден соң Бегімғайша апайымыз үстіне кәдуілгі кришнаидтердің шұбатылған ақ көйлегін киіп, танауының үстіне ұзыннан ұзақ «балшықты» жағып шыққанда «бұл қалай?» деп тіпті де түсінбей қалдық. Әңгімені Бегімғайшаның өзі бастады. «Мен 28 жылдан астам уақыт Алматы политехника институтында оқытушы болдым. Кафедра басқарып, жастарға ілім-білім үйреттім. Сонда жүріп ғылыми атағымды қорғадым», – деп өзінің өткен күндерін есіне түсіре бастады. – Апай, бәрі жақсы, ал сіздің мұсылманға жат мына дінге кіруіңізге жол болсын? – деп сұрақты төтесінен қойдым. Сұрағым шымбайына батты ма, қайдам, кришнаид әйел сәлден кейін «балам, мен ислам дінін ұстанбайын, намазға жығылып, сәждеге басымды имейін» деп ойлаған адам емеспін. Осыдан он шақты жыл бұрын Орталық мешітке бірнеше рет бардым, бірақ ондағы адамдардан өзімді имандылық жолына тартатын «жылуды» сезінгенім жоқ. Тіпті қайсыбір молдалар намазға қалай жығылуым қажет екенін, Құран оқуды неден бастау керектігін сұрағанымда сөзімді жүре тыңдағаны бар», – деген сылтау айтты. Ал мен қарап қалмай, кришнаид апайға «мұсылман бола тұра басқа дінді ұстанғаныңыз үшін о дүниеге барғанда қатаң жауапқа тартылатыныңызды білесіз бе?», – деген сұрақты да көлденең тарттым. «Бәрін де білемін, бірақ басқа түскен тағдыр осылай болды», – деп өкінішін білдірді. Аз-кем үнсіздіктен соң, «балам, мен айтқан шындықты жасырмай жаз, кейінгі толқын жастар адаспасын», – деді де басқа бөлмеге кіріп кетті. Үміттен гөрі өкініші басым кришнаид апайды аяп кеттім. Адам болған соң аяйсың-ау, бірақ... Бірақ демекші, мұсылман қауымның шынайы сеніміне барынша ену үшін діни-секталардың шетелдік басшылары қазақтың сөзге шешен, пысық, қолынан іс келетін қыз-жігіттерін өздерінің оң қолы етіп тағайындауды да естен шығармайды екен. Мысалы, Қызылорда қаласындағы «Иегова куәгерлері» жамағатын Гүлжаһан Жарықова және Бақыт Алтаев басқарса, Құлсарыдағы «Иман» шіркеуіне Құрманғазы Әбдімұратов және Асхат Әлімжанов есімді қазақ жігіттері жетекшілік етіп келіпті. Мұның өзі миссионерлердің таза қазақи ортаға барып, қазаққа жат діни-сенімдерді кеңінен таратып жатқанының бір дәлелі. Әрине, мұндай діни ұйымдармен еліміздің құқық қорғау органдары күресіп те жатыр. Алайда дін таратушы миссионерлер халық арасына өз кітаптарын таратып, діни уағыздарын жүргізуді қояр емес. Бұл әсте, жақсылықтың нышаны емес. Сондықтан да «қызға қырық үйден тыйым» дегендей, барша мұсылман қауымы болып бөгде дінді халқымызға насихаттап жүрген миссионерлерді ауыздықтайтын кез келген сыңайлы. Бұл жөнінде дінтанушылар мен қоғам қайраткерлері не дейді?
Мұртаза БҰЛҰТАЙ, дінтанушы:
– Біріншіден, ең маңызды проблема – еліміз мұсылмандарының белгілі бір жүйе бойынша ұйымдаспағанында және ислами үгіт-насихаттың Құран Кәрімге толыққанды сәйкестік қағидасы жағдайында жүзеге асырылмауында. Екіншіден, ислам ғылымдарын оқыту мен ғылыми зерттеулерді белгілі бір жүйеге салу оңды шешімін таппай отыр. Бұл – білікті мамандар мен исламтанушылардың, діни кадрлардың жетіспеуінің басты себебі. Олай болса, басты мақсат – дін ғылымдарын жете меңгерген, көкірегі һәм көзі ашық, осы заманғы ғылыми жетістіктерден хабардар әрі заманауи талаптарға сәйкес кадрларды дайындау болуы тиіс.Үшіншіден, бұл проблема мұсылмандардың Құран Кәрімді дұрыс түсінбеуінен. Себебі Құранды дұрыс түсінбейінше, исламды түсіну әсте, мүмкін емес. Бұған қоса, Құранды бүгінгі ұрпаққа түсіндіру, аудару ісінде шалағайлықтар өте мол. Меніңше, ҚМДБ-ның алдында тұрған ең маңызды міндеттердің бірі осы мәселені шешу болуы керек. Бәлкім, Құранды аудару үшін арнайы комиссия құру қажет шығар. Бесіншіден, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының құқықтық және әкімшілік мәртебесін нығайтуымыз керек. Сондай-ақ ҚМДБ қаржыландыру және басқару тетіктерін де барынша жетілдіруіміз шарт. Алтыншыдан, маңызды проблеманың бірі – еліміздегі миссионерлік әрекеттерді қатаң бақылау және мұсылмандардың басқа діндерге кетуінің алдын алу. Себебі жасыруға болмайтын шындық, елімізде алуан түрлі дінді таратушы миссионерлердің бірінші кезектегі басты мақсаты – қазақ халқын шоқындыру. Олай болса, жергілікті азаматтар өздерінің дәстүрлі діндерін жете зерттеп, түсініп алғанға дейін миссионерлік әрекеттерге тыйым салғанымыз жөн.
Дос КӨШІМ, саясаттанушы:
– Қызылорда облысының «Шіркейлі» деген ауылына бірде бір топ дін таратушы сектанттар келіп, уағыз жүргізбекші болыпты. Сонда ауыл азаматтары атқа қонып, жаңағыларға: «біз ешнәрсені білмейміз. Балаларымыздың болашағын, ілім-білім алуын өзіміз шешеміз. Егер он бес минут ішінде табандарыңды жалтыратпасаңдар, барлығыңды байлап-матап, құмға көмеміз!», – деп айбат шеккен екен. Азулы жігіттердің айбынынан қорыққан әлгілер санаулы минуттарда ауылдан тайып тұрыпты. Бұл – ауыл тұрғындарының сектанттармен қал-қадерінше күрескен түрі. Өйткені әл-әзір Үкіметтің қаптаған миссионерлер мен сектанттарды ауыздықтай қоюы екіталай болып тұр.
Жомарт МОЛДАХМЕТҰЛЫ
[1] Жомарт Молдахметұлы, Қазақ бір ғана дінді ұстануы керек, «Айқын» газеті, №71(1252), 23.04.2009 ж., 28-бет.

РУХАНИ МАЙДАН

2009-03-29T20:00:00.002+06:00

Мұртаза БҰЛҰТАЙ
Философия ғылымдарының кандидаты,
Дінтанушы, мәдениеттанушы

РУХАНИ МАЙДАН: ПРОБЛЕМАЛАР МЕН
ТЫҒЫРЫҚТАН ШЫҒУ ЖОЛДАРЫ[1]

«Надандардан жүзіңді бұр!»
(Құран, 7/199)

«Ақыл сенбей, сенбеңіз!»
Ибраһим (Абай) Құнанбайұлы

Дүниежүзіндегі экономикалық, саяси һәм әлеуметтік ахуалдың күрделілігі терең сараптауды қажет етпейтіндей дәрежеде баршаға аян. Оның ішінде Қазақстанымыздың дербес ел ретінде кемелденуі қаншалықты қиындықтарға толы екенін осы елдің азаматтары ретінде сіздер мен біздер көріп, біліп отырмыз. Әсіресе, дін мәселесіне келгенде де жағдайымыз шым-шытырық, мүшкіл һәм қолайсыздау. Тәуелсіздіктен бері өткен азғантай жылдың ішінде Қазақстан діни ағымдар мен діни-идеологиялық топтардың экспансия (жайылу) һәм эксперимент (сынақ) алаңына айналғандай. Ядролық сынақтарды тоқтата білген күшіміз бен даналығымыз, бірлігіміз бен жауапкершілігіміз зардабы ядролық апаттан төмен түспейтін діни сынақтарға келгенде қауқарсыз не бейқам болып қала берді. 1992 жылдың қаңтар айында қабылданған қолданыстағы «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы заң» Қазақстанды діни ықпал енгізу тұрғысынан «инвестиция» салуға өте қолайлы және шұрайлы елге айналдырды. Адам құқықтары мен демократиялылықтың басты көрсеткішін дін атаулыға есік ашып, төрлету деп қабылдаған жаңсақ сана салдарынан атам қазақ атын естіп, түсін түстеп көрмеген сан ағым қаптап, азаматтарымызды түрлі әдістермен бағындырып, ғасырлар бойы ел ішінде көрінбеген жік салды, ағайынды араздастырды. Ағайынды бірбіріне жау қылмаса да жат қылды, ал олар күндердің күні жау болмайды деп айта аламыз ба? Деструктивті діни ағымдар мен тоталитарлық секталардың антагонизмді насихаттап, басқа жолдағыларға теріс көзбен қарайтыны бесенеден белгілі. Кейбірі азаматтарымызды біріне-бірін айдап, азғырып ғана қойған жоқ, тіпті, оларды өз мемлекетіне қарсы күреске де салып қойды. Бұрын, тіпті, ойға келмейтін нәрселер қазір күнделікті әңгімеге айналып барады. Мәселен, сектаға өтіп кеткен кейбір жастарымыз әскери борышын өтеуден бас тартып жатыр екен, бұл көп емес, осыдан 15-20 жыл бұрын ғана ойға келуші ме еді? Жуырда араб елдерінен шабыт алатын «салафи» бағытын ұстанған 200-ден астам қазақ жастары ел аман, жұрт тынышта отанынан қашып, бірнеше жыл бойы Чехияда босып жүр дегенді баспасөзден оқып, жағамды ұстадым. Ол қашқан қазақ кімге керек өзі?! Олардың салафилердің отанына емес, зайырлы Еуропаны паналағаны өз алдына жеке әңгіме. Кейбір азаматтарымыздың (көбісі қандастарымыз) Кришна ағымын қолдап, шеру ұйымдастырғаны мәлім. Айта берсек осындай келеңсіздіктердің тізімін бүгін бітіре алмаспын ба деп қорқамын. Сонда бізге не болды?! Қайда бара жатырмыз, ағайындар-ау?! Жетіскеніміз осы ма?! Сан ағымның жетегінде кеткен он мыңдаған, тіпті, жүз мыңдаған бауырларымыздың душар болған осы халіне көңілдеріңіз тола ма?! Ұрпақтарымыз осындай талан-таражға салынады-ау деп ойлап па екен бұрынғылар?!
Бұл жерде мәселенің тек діни сенім бостандығы яки жекелеген адамдардың өздеріне ұнаған сенімге қосылуынан әлдеқайда тереңде жатқанын бәріміз аңғарып тұрсақ керек. Менің ойымша әңгіме халқымыздың дәстүрлі тұтастығына жасалған операцияда, отанымыздың ішкі және сыртқы қауіпсіздігіне жасалған саботажда, ұрпақтар сабақтастығына, ұлттық бірлікке, халықтар достығына қағылған сынада. Өзінің дәстүрлі діні мен тіліне, қысқасын айтқанда, рухани мұрасына әлі қауышып үлгермеген, оны заманауи биіктен сараптау деңгейіне жетпеген, жазусыз ақ қағаздай жаны пәк азаматтарымызды түрлі авторлардың құзырына беріп, тастағандаймыз. Не жазса да сол автордың өз еркінде! Нәтижесінде кейбір азаматтарымыз не кришнашы, не иеговашы, не евангелист немесе Исламды далдалаған кертартпа да қанаушы топтардың бірінің ішінен шыға келуде. Бір таң қаларлығы, сырттан келген діни ағымдарға беріліп кеткен біздің азаматтар, жеті атасынан сол ағымда келе жатқан белсенділерден сол ағымды қорғаштау, насихаттау жағынан асып түспесе, төмен түспейтіні. Бүгінде иеговашылармен қандай бір дау-дамайға түссеңіз, америкалық иеговашы алдыңнан шықпайды, кришнашыларға бірдеңе айтып көрсеңіз, сөз таластырған үндіні көрмейсіз, фундаменталист протестант миссионерлермен пікір таласқа яки ғылыми айтысқа түсе қалсаңыз, олардан гөрі олардың ықпалында кеткен өзіміздің ағаларымыздың қаһары қаттырақ болатынын көресіз. Демек, діни ағымдардың «инвестициясы» өзін ақтады, олар Қазақстанға келіп, бекерге шығынданған жоқ, алда қырман күтіп тұр оларды. Дәл осы тұста мына сахна неліктен көрініс тапты және біздер неге әлсіз болып қала бердік деген сауал мазаласа керек. Әр ата-ана өз ұрпағын жаманаттан, кесапаттан сақтап қалуға тырысатыны секілді, мемлекет деген ірі ұғым, биік шаңырақ та өз азаматтарын зиянды ықпалдардан, ірітуші-шірітуші күштерден арашалап қалуы керек емес пе?
Айтпасқа амалым жоқ, Конституция Кеңесі жақында ғана «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы» заңның ел мүддесіне басымдық берген жаңа нұсқасын кейбір техникалық кемшіліктерді желеуретіп «Конституцияға сәйкес емес» деп жариялағанда, қабырғамыз қайысып, түн ұйқымыз төрт бөлінді. Бұл осыменен екінші рет кері қайтқан дін заңымыз! 2001 жылы дәл осылай болған жоқ па? Ол кезде де миссионер ұйымдары, сырттан келген діни ағымдар мен адам құқығын «қорғаушылар» шуылдағанда, Мәжіліс пен Сенат бекіткен заңымыз Конституция Кеңесінен өте алмай, құрдымға кеткен-ді. 2008 жылдың ақпан-наурыз айларында Мәжіліс және Сенат депутаттарынан құралған бастамашы топ қолданыстағы заң мемлекетімізге көп зиян келтіруде, оны қазіргі заманның талабына сай өзгерту керек дегенде, «Тәуба! Дұғаларымыз қабыл болды!» деп, қуанып едік. Бірнеше дінтанушы, зиялы азаматтар Алматыдағы «Ұлттық баспасөз клубында» мәслихат өткізіп, депутаттардың бастамасын қолдайтынымызды жария еткенбіз. Соңыра, ҚР Парламенті ұйымдастырған дөңгелек үстел жиналыстарында пікір білдіріп, заң жобасы бойынша ұсыныстар жасап едім, мақалаларым бірнеше басылымдарда жарияланған-ды. Сонымен қатар заң жобасына қарсы топтың белсенділерімен полемикаға түскенім бар. Осы еңбектің бәрі зая кеткенін көріп, қатты қынжылып отырмын, ағайын. Ел тағдырын арқалаған депутаттарымыз бұл мәселені осымен қалдырмайтын шығар, түптің түбінде діни диверсияны ауыздықтайтын заң қабылданатын шығар деген үміттен күдер үзгім келмейді...

КІМНІҢ ҚҰЛЫМЫЗ?

Деструктивті діни ағымдардың, тоталитарлық секталардың, дін атын жамылған қанаушы топтардың қоғамға келтіретін апаты – өздеріне мойынсұнған адамдарды құлақ кесті құлға, дүмбілез мәңгүртке, еркін ойлау қабілетінен ажыратылған зомбиге айналдыруы. Олардың кейде криминалдық топтармен, наркобизнес барондарымен, лаңкес ұйымдармен қоян-қолтық араласып кететіні де біраз нәрсені аңғартса керек. Қатарларын анағұрлым көбейтіп, томаға-тұйық құлдар армиясын ұйымдастыратын қанаушы топтардың құрығына ілінген байғұс пенделерді материалдық һәм психологиялық қиындықтар мен қиналыстар күтіп тұрғаны аянышты. Алайда, имандылар кімнің құлы болуы керек, кімге құлдық борышын өтеп, кімге ғана тәуелді болуы керек? Жауапты Құраннан іздеп көрелік:
«Күдіксіз, Мен Аллаһпын! Менен өзге тәңір жоқ! Ендеше, Маған құлдық ет!» (Та-Ха сүресі, 20/14)
«Өзіңе құлдық етеміз және Өзіңнен жәрдем сұраймыз!» (Фатиха сүресі, 1/5)
«Шынында, менің жалбарынуым, құлшылықтарым, өмірім және өлімім әлемдердің Иесі – Аллаһ үшін!» (Әнғам сүресі, 6/162)
Құран аяттарында мұсылман пенденің тек Жаратушыға құлдық қылатыны, Аллаһтың көрсеткені және түсіргені бойынша өмір сүретіні айқындалған. Арабшадағы «абд» сөзі құлдықты, тәуелділікті, бағыныштылықты, қызмет/еңбек етуді, ұлықтауды білдіреді. Құран, біртұтас жүйе ретінде, басынан аяғына дейін имандыларды тек Аллаһқа ғана «абд» яғни «құл» болуға, басқаға құл болмауға үндейді. Демек, имандылар толыққанды еркіндікте болуы керек, ешбір күшке, ешбір адамға яки затқа басы байлаулы құл болмауы керек. Құлдық ұғымы барлық әлемін жаратқан шексіз құдірет Иесіне ғана қарата болуы мүмкін. Құранда имандылардың фәни адамдарға құлдық ұруы, қанаушы топтардың жетегінде кетуі дегендер жоқ. Күллі ғаламды бар еткен Аллаһқа тәуелді болмасқа амалымыз жоқ, өйткені, ауа жұтуымыздан бастап, барлық функцияларымыз Оның заңдары бойынша болады. Міне, Ислам дініндегі осы еркіндік, тәуелсіздік концепциясы ешбір дінде, ешбір философиялық идеяда жоқ. Өзгелері адамдарды фәни пенделерге, шіркеуге яки өткінші құрылымдарға, тіпті ақыл-еске еш сыймайтын нәрселерге, қысқасы, құлға құл етеді де тұрады. Құранда баяндалған қиссаларды оқыңыз, мәселен Мұса пайғамбардың Исраил ұрпақтарын құлдықтан тәуелсіздікке жетектеуі туралы айтылады. Сол сияқты Мұхаммед пайғамбар да мұсылмандарды Меккеден Мединеге көшіру арқылы құлдықтан құтқарды, саяси һәм экономикалық тәуелсіздікке жеткізді, мұсылман қоғамы сөйтіп нығайды...

ИСЛАМ ӘЛЕМІНІҢ АЯНЫШТЫ ХАЛІ

Жә, шын мәнінде Құранның жоғарыда қысқаша ғана келтірілген тәуелсіздік, еркіндік концепциясы қазіргі дәуірде мұсылман әлемінде қалай көрініс тапқан? Мұсылмандар шынымен де толық тәуелсіздікке қол жеткізе алған ба? Ислам үмметі кімге құлдық қылуда және кімнен жәрдем сұрауда? Мұсылмандар қалай күн көруде, кімге жалбарынуда? Сәл осы мәселелер төңірегінде ойланайық, ағайын. Алдымен сіздерге қазіргі Ислам әлемінің шынайы хал-ахуалы туралы Ислам Конференциясы ұйымының (ИКҰ) есептерінен бірнеше дерек келтірейін:
Дүниежүзінде 1,5-2 миллиард мұсылман бар деп болжануда. Демек, мұсылмандар әлемдегі жан санының 25 пайызын (1/4) құрайды. Бұл өте үлкен көрсеткіш, мұсылмандар христиандардан кейін екінші орында.
Әлемде 57 мұсылман мемлекеті бар, бұлар Ислам Конференциясы ұйымына мүше мемлекеттер. Демек, әлемдегі барлық мемлекеттердің 30 пайызы (1/3) мұсылмандардікі. Бұл да үлкен көрсеткіш (http://www.oic-oci.org/member_states.asp). Дүниежүзіндегі минералды ресурстардың, энергия көздерінің айтарлықтай бөлігі мұсылман елдерінің еншісінде екенін назарға алайық.
Енді осы мәліметтер негізінде мына деректерге көңіл бөліңіз:
§ Надандық: Әлемдегі мұсылмандардың тең жартысы сауатсыз. Бұл 1,5-2 миллиард адамға шаққанда сұмдық үрейлі көрсеткіш, масқара. Кейбір елдердегі сауатсыздық деңгейі таңдай қақтырады: мәселен, 2008 жылғы деректер бойынша ересек әйелдердің Алжирде 34%, Бангладеште 52%, Мысырда 40%, Мароккода 58%, Пәкістан мен Йеменде 60%, Түркияда 20% сауатсыз (http://www.sesric.org/baseind_5.php). Шумерлердің осыдан 5300 жыл бұрын сауатты қоғам орнатқанын ескергенде, ХХІ-ғасырдағы мұсылмандардың мына аянышты халіне не дерсің?! Кітабының аты «Құран» яғни «оқулық» деп аталған, алғашқы аяты «оқы!» деп басталатын бұл діннің үмметіне лайық па осы надандық? Жуырда Израиль әскері Палестинаның Газа бөлігіне баса көктеп кірмекші болғанда, Хамас ұйымының басшылары «250 мың қарулы адамымыз бар!» деп сес көрсетіп еді. Израиль екі аптаға созылған шапқыншылықта 2 мыңнан астам адамды қырғанда (оның басым бөлігі сәбилер мен еш жазығы жоқ әйелдер, қарттар), жаңағы Хамасы болсын, араб елдері болсын, ешбірі қарсылық көрсете алмады. Хамастың білімсіз 250 мың қарулы адамы болғанынша 250 мың білімді адамы болса, Палестиналық мұсылмандар осы халге душар болар ма еді? Ішетін суынан, электр қуатына дейін, дәрі-дәрмектен жанар-жағар майға дейін түгелдей Израильден алатын Газалықтар, өздері толығымен тәуелді болып тұрған Израильмен қалай тайталасқа түспек? Жастардың қолына калашниковтың орнына қалам ұстатып, білім жолына салғанда, Палестина баяғыда мемлекет болар еді және де гүлденген, дамыған елге айналар еді ғой...
§ Ғылыми потенциал: Ғылым және техника салаларында жарияланған мақалалардың жалпы мөлшері елдердің даму деңгейін айқындайтын маңызды көрсеткіштерден. 1996-2005 жылдары аралығында (10 жылда!) Сомалиде 16, ең дамыған мұсылман елі саналатын Түркияда 87,629 ғылыми-техникалық мақала жарияланған екен. Ал аталмыш кезеңде АҚШ-тағы екі-ақ жоғары оқу орнында – MIT (Massachussets Institute of Technology) және Станфорд университеттері, 99,643 мақала жарияланған екен! (Science & Technology in the OIC Countries, SESRTCIC, Ankara, 2005, 1-бет). Аталмыш кезеңде Қазақстан 2,242, Ауғаныстан 59, Грекия 65,107, Финляндия 86,608 мақала шығарған. Барлық әлем пайдаланатын Нокиа телефондарын өндіретін Финляндияның бар-жоғы 5-ақ миллион халқы бар.
§ Ғылыми белсенділік: 1996-2005 жылдары жарияланған ғылыми және техникалық журнал мақалалары бойынша: Ауғаныстанда 1 миллион адамға шаққанда 2,5 мақаладан келсе, Пәкістанда 53, Қазақстанда 150, Түркияда 1,240 мақаладан келеді екен. Ал Финляндияда бұл көрсеткіш 16,556 және Ирландияда 14,930 мақаладан! Ирландияның 4-ақ миллион халқы бар екенін ескеріңіз. Арадағы алшақтық жер мен көктей!
§ Ғылыми мақалалар: 2005 жылы Ислам Конференциясы ұйымына мүше 57 елде (1,5 миллиард адам!) барлығы 45,425 ғылыми мақала жарияланса, АҚШ-тың бір Нью-Йорк штатының (19 миллион адам!) өзінде 52,560 мақала жарияланған екен. Бір ғана Гарвард университетінде (6,650 студенті бар) 2005 жылы 15,455 ғылыми мақала жарияланғаны көп нәрсені байқатады. Осы уақытта Қытайда – 80,282, Ресейде – 28,073, Үндістанда – 29,047 мақала жарияланған.
§ Зерттеу және дамыту (R&D): 1996-2003 жылғы деректер бойынша мұсылман елдері жалпы ішкі өнімдерінің (ЖІӨ) тек 0,38 пайызын зерттеу және дамытуға жұмсаса, АҚШ 2,67%, Қытай 1,31%, Оңтүстік Корея 2,64% және Израиль 4,72 пайызын зерттеу және дамыту саласына жұмсайды (World Bank, World Development Indicators).
§ Жоғары технология (Hi-Tech): 2004 жылы барлық мұсылман елдерінің әлемдегі жоғары технологиялық өнімдер (ЖТӨ) экспортындағы үлесі небары 4,1% болған. Осы көрсеткіштің, яғни 4,1 пайыздың 97 пайызын мына үш мұсылман елі құрайды: Малайзия, Индонезия және Түркия. Қалған 54 мемлекет 3-ақ пайызға ие. Осы санаттан әлемдегі ЖТӨ экспортының АҚШ 15% және Қытай 11% өндіріп отыр. Жоғары технологиялық өнімдер былай тұрсын, мұсылмандар қарапайым өнімдердің өзін басқа діндегілерден алады. Басқаны айтпағанда, мәселен, Меккедегі Кәғбаның айналасындағы дүкендерде сатылатын жайнамаз, тақия, азан шақыратын сағат, тәсбіх, құбыла компасы т.т. сияқты тауарлар түгелдей Қытайдан әкелінеді! Мұсылмандардың бір Нокиа, Самсунг, Тойота т.т. сияқты әлем таныған брэнді де жоқ.
§ Патент саны: 1997-2005 жылдары патент алу жөнінде әлем бойынша 986,606 арыз тіркелсе, мұның тек 5,146 данасы, яғни 0,5% (!) ғана мұсылмандардікі. Сонда, 1,5-2 миллиард мұсылманның жиынтық интеллектуалдық күші әлем бойынша 0,5 пайызға тең келіп тұр! Синтоизм мен буддизмді ұстанатын Жапония болса 130 миллион халқымен әлемдегі патенттердің 37,7 пайызына иелік етуде. Бір қуаныштысы Қазақстан 2000-2005 жылдары аралығында 4,063 патент тіркетіп, Түркиядан кейін мұсылман елдері бойынша екінші орында тұр (http://www.wipo.int/pct/en/).
§ Кедейшілік: Индонезия халқының 52,4% күніне 2 доллардан кем табыс табады екен. Бұл елде 200 миллион мұсылман барын ұмытпаңыз. Сол сияқты күніне 2 доллардан кем табатындардың мөлшері Мысырда 44%, Пәкістанда 74%, Нигерияда 92,4%, Бангладеште 82,8%, Түркияда 18,7% (БҰҰ, Адам дамуы есебі, 2006 ж., UNDP, Human Development Report 2006). Мұсылмандардың басым көпшілігі аштық және кедейшілікте өмір сүріп жатыр. Бұл да намысыңды жаниды. Дамыған елдермен салыстыру үшін ащы да болса мына фактіні келтірейін: Еуропа Одағы мүше елдердің ауыл-шаруашылық салаларын қолдап-қорғау мақсатымен қомақты қаржы бөледі. Осы есептен Грекияда әрбір сыйырға күніне 2,5 доллардан ақша дотация ретінде бөлінетініне жылайсың ба күлесің бе...
§ Ауыз су тапшылығы: Ауыз суға қолы жетпейтін халықтың пайыздық мөлшері жағынан да мұсылман елдері әлемдік біріншілікті берер емес. Индонезия 23%, Сұдан 30%, Нигерия 52%, Чад 58% халқына таза су жеткізе алмай отыр.
§ Бәсекеге қабілеттілік: Дүниежүзілік экономикалық форумның 2006-2007 жылғы «Әлем бойынша бәсекеге қабілеттілік есебіне» қарағанда Швейцария бастаған мықтылар тізімінде мұсылман елдерін көре алмайсыз, олар тек артқы орындарда. Малайзия ғана 26-орында тұрса, Қазақстан 56-орынды иемденген. Тізімнің алғашқы сабында өңкей христиан, буддист, синтоист және йаһұди діндеріндегі мемлекеттерді көресің (http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Global%20Competitiveness%20Report/index.htm).
§ Нобел сыйлықтары: 1901 жылдан басталған әйгілі Нобел сыйлығы туралы да бірер ауыз айта кетейік. Саяси ықпалдармен берілуі ықтимал бейбітшілік және әдебиет сыйлықтарын емес, нақты ғылыми өлшемдер бойынша берілетін физика, химия және медицина саласындағы Нобел сыйлықтарын қарастырдым. Мәселен, физика саласындағы Нобел сыйлығы 1901 жылдан бері қарай 183 адамға берілсе, 1,5-2 миллиардтық мұсылман әлемінен тек 1979 жылы Пәкістандық Абдус Салам (1929-1996) ғана осы атаққа лайық болған екен. 153 ғалымға берілген химия сыйлығын 1999 жылы алған жалғыз мұсылман ғалым – мысырлық Ахмед Зеуаил (1946- ). Медицина саласындағы Нобел сыйлығымен 1901 жылдан бүгінге дейін 192 ғалым марапатталыпты. Оның ішінен жалғыз мұсылманды таптым – 1936 жылы АҚШ-та дүниеге келген, тегі Албаниялық Ферид Мурад (http://nobelprize.org/nobel_prizes/). Бұл үшеуінің де ортақ қасиеті Еуропа немесе Америкада маманданып, ғылыми зерттеулер жасағаны. ІХ-ХІІІ ғасырларда адамзатқа әл-Фараби (870-950), Ибн Сина (980-1037), әл-Бируни (973-1048), әл-Хорезми (780-850?), Ибн Рушд (1126-1198), әл-Кинди (800?-873) сияқты мыңдаған ғалымды тарту еткен мұсылман әлемі бүгіндері ғафлат ұйқысынан ояна алмай келеді.
§ Спорттағы табыстар: Ақыл күшінен енді дене күшіне келейік. Олимпияда ойындарының бір ғасырлық тарихында жазғы және қысқы олимпияда ойындарында барлығы 5,282 алтын медаль берілген екен. Барлық мұсылман елдері (!) жеңіп алған алтын медаль 102 дана ғана, яғни 0,01%! Демек, мұсылман еместер алтын медальдердің 99,99% алған! Ең көп алтын медальі бар Түркия 37 алтынмен әлемдік тізімде 30-орында. Жетпіс миллионнан астам халқы бар Иран 11 алтын медальмен 46-орында болса, Қазақстан 10 алтын медальмен 48-орында келеді. Басқа мұсылман елдерін айтудың тіпті қажеті жоқ. АҚШ 1009 медальмен көшті бастаса, алғашқы 30 елдің басым көпшілігі Еуропаның христиан елдері мен Қытай, Жапония және Корея сияқты Азия елдері (http://www.olympic.it/english/medal/id_overall.htm). Бұл жағынан да жағдайымыз мәз емес.
Мысалдарды көбейтуге болады. Соңғы екі жыл бойы Ислам әлемінің даму деңгейін дүниежүзілік масштабта салыстырмалы деректер бойынша зерттеудемін. Мұсылмандардың артта қалу себептерін анықтау және тығырықтан шығудың амалдарын қарастыру мақсатымен қыруар дерек көзін тексерумен, талдаумен келе жатырмын. Мәселен, орташа өмір, бала өлімі, ана өлімі, қоректену деңгейі, жоғары білімділердің жалпы халыққа мөлшері, инновация, табыс үлесімі, әлеуметтік әділеттілік, өмір сүру сапасы, бақыттылық деңгейі, өміріне қанағаттанушылық, ұлттық брэндтер, жұмыссыздық, сөз бостандығы, әйел құқықтары, инфрақұрылым, мүліктік құқықтар, қорғаныс қабілеті, дәрі-дәрмек өндірісі т.т. сияқты әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер бойынша Ислам әлемінің жағдайы басқа жұртпен салыстырғанда өте нашар, дамыған елдерден бірнеше ғасыр артта келеміз. Алайда еңбексіз ешнәрсе де өзгермейді, Құран 14 ғасыр бұрын барлық өзгерістің адамдардың өздеріне байланысты екенін ескерткен жоқ па?:
Шынында, Аллаһ ешбір қоғамды олар өз-өздерін өзгертпейінше өзгертпес! (Рағд сүресі, 13/11)
Өйткені, шынымен де бір қоғам өз-өзін өзгертпейінше, Аллаһ оларға берген нығметін өзгертпес! (Әнфал сүресі, 8/53)
Ибраһим (Абай) Құнанбайұлы бабамыз да бір өлеңінде:
Өзіңе сен, өзіңді алып шығар,
Еңбегің мен ақылың екі жақтап.
деп осы мәселеге байланысты ұстанымын айтып өткен.

ҚАРАҢҒЫ ҒАСЫРЛАР

Еуропа ғалымдары Батыс Рим империясының м.к. 476-жылы варварлар (!) тарапынан құлатылуы мен Ренессанс (Қайта жаңғыру, XIV-XVI ғғ.) арасындағы мың жылдық дәуірді «Қараңғы ғасырлар» (Dark Ages) деп атаған. Осы мың жылдық уақытта Еуропа қоғамдарының өркениеті құлдырады, шіркеудің үстемдігі түбегейлі орнады, ғылымға тыйым салынды, ғалымдар мен еркін ойлаушылар жойылды, жазықсыз әйелдер тірідей отқа салынды. Дегенмен, Шармық (крест) жорықтары арқылы мұсылман әлемінің дамыған алтын дәуірін көрген еуропалықтар көздерін аша бастады. Жібек Жолын олай да бұлай шарлап өткен П. Карпини (1180-1252) У. Рубрук (1215?-1270), Марко Поло (1254-1324), сияқтылар қараңғы Еуропаға таңсық жаңалықтарды жеткізумен болды. Испанияны 8 ғасыр билеген Андолусия мұсылмандары жабайы еуропалықтарға бүгінгі біздерге Еуропа қалай көрінсе солай көрінетін. Мұсылман елдерінің сапалы тауарлары мен өнер туындыларына сұраныс зор еді. Мұсылмандар ғылым мен білімде, өнер мен әдебиетте жетекші орында еді. Бірте-бірте Еуропада «Шығыстану» (orientalistics, востоковедение) ғылымы пайда болды. Батыс зерттеушілері ғасырлар бойы Шығыс халықтарының тілі мен дінін, тарихы мен мәдениетін, Шығыс ғұламаларының еңбектерін зерттеумен болды. Бүгінгі күннің өзінде шығыстану ғылымы Батыс елдерінің жоғары оқу орындарында философия, тарих, филология сияқты ең негізгі гуманитарлық ғылым саласының бірі болып табылады. Өкінішке қарай, мұсылман әлемінде «Батыстану» (occidentalistics, западоведение) ғылымы ешқашан да ғылымның саласы, тіпті, зерттеу нысаны ретінде де пайда болған жоқ...
Қараңғы ғасырларды бастан кешіп жатқан Еуропада шындықты қорықпай айта білетін іждиһатты, жігерлі ғалымдар пайда болды. Олар неліктен мұсылмандар тамаша жасап жатқанда біздер жабайылықта өмір сүреміз деп ой жүгіртті. Батыстың артта қалуының басты себебінің бірі ретінде қоғамға және ғылымға өктемдік жүргізген шіркеу репрессиясы осы ілгерішіл ойшылдардың көзіне көріне бастады. Ойға бұғау салған, ғасырлар бойы бейкүнә адамдарды құлға айналдырып, жаншып қинаған, әртүрлі жаңалық пен дамуға қарсы белсенділікпен аяусыз қанды күрес жүргізген шіркеу барлық зорлық-зомбылығын қолданғанымен ақылды жеңе алмады, адам баласының азаттыққа, еркін ойлауға деген ынтызарын құрта алмады. 1215 жылы негізі қаланған инквизиция соты шіркеу догматтарына қарсы пікір білдірді немесе күмәнмен қарады деген айыптаумен ХІХ-ғасырға дейін Еуропа мен отарланған елдерде жүз мыңдаған, тіпті миллиондаған жазықсыз адамды қойша қырды. Н. Коперник (1473-1543), Дж. Бруно (1548-1600), И. Кеплер (1571-1630), Г. Галилей (1564-1642) жазықсыз жазаға ұшыраған ғалымдардың бірнешеуі ғана. Еуропаны бүгінгі даму биігіне көтергендер осылар сияқты еркін ойлай білген, эмпиризм мен эпистемологияның негізін қалаған, позитивті ойлау және рационалды логиканы дамытқан батыл ойшылдар. Ислам әлемі болса XIII-ғасырдан бастап құлдырады, тоқырады, ғылым мен білімде, өнер мен технологияда бұрынғысындай біртуар тұлғалар мен туындыларды шығара алмады.
Мұсылман әлемінде Батыстағыдай «инквизиция» ресми институт ретінде қалыптаспағанымен, әл-Ғазалиден (1058-1111) кейін кең таралған аскетизмді әсіре дәріптеуші суфизм-мистицизм-оккультизм ағымдары, сонымен қатар догматизмді ту еткен һәм билеуші феодал таптың бақылауындағы (әсіресе, Әмәуилер/Омеядтар мен Аббасилер) схоластикалық мектептер ғылыми еркіндікке тосқауыл қойып, барлық «өзгеше» ой-пікірге мейлінше қысым көрсетіп, тұншықтырды. Бүгінде өзінің дегеніне көнбеген мұсылман бауырларын малша бауыздайтын Талибан және сол тектес экстремист ағымдар қараңғылық пен зұлымдық жағынан инквизициядан еш кем емес. Инквизиция залымдары бәрін «Иса Мәсіхтің» атымен және «дін» үшін жасаса, бұлар да барлық зорлық-зомбылықты Аллаһтың (!) атымен және дін (!) үшін жасауда. Бұл Құрандағы ізгілік дінінің адамның қолымен қаншалықты бұрмаланғанын дәлелдейтін трагедиялық ақиқат. Алайда, Құран дінде қысым жасауға түбегейлі қарсы және адамдарға толық сенім еркіндігін беретін аяттарға толы:
«Дінде зорлық жоқ!» (Бақара сүресі, 2/256)
«Айт: «Шындық Иелеріңнен! Ендеше, қалаған сенсін (иман етсін) және қалаған сенбесін» (Кәһіф сүресі, 18/29)
Жаратқан пенделері туралы үкімді Аллаһ өзі береді, ешбір діни тап өкілінен, секта көсемінен сұрамайды және мизан күні ешкімге әділетсіздік етілмейді. Инквизиция соттары және мағына һәм мазмұн жағынан оған ұқсас барлық құрылымдар Жаратушының билігіне қол сұғып, Оның атынан үкім шығарады, жазықсыз адамдарға қиянаттық жасайды, оларды азапқа салады, адамдарды діннен қашырады, суытады. Еуропадағы мұражайлардағы «азаптау» коллекцияларын көрудің өзі төбе шашыңды тік тұрғызады, ешбір қылмысы жоқ пенделерді ойлап көзіңе жас аласың...
Шынында, нағыз үкім Аллаһтікі ғана. (Йұсұф сүресі, 12/40)
Өзінің үкіміне ешкімді де ортақ етпейді! (Кәһф сүресі, 18/26,27)

ҚҰРАН НЕ ҮШІН ТҮСІРІЛДІ?
ПАЙҒАМБАР НЕ ҮШІН ЖІБЕРІЛДІ?

Енді, осы маңызды сұраққа жауап іздеп көрелік. Құранның түсірілу хикметі жөнінде көптеген аяттар сыр шертеді. Мына аяттарда жоғарыдағы екі сұраққа бірдей жауап берілген:
(Құран) Тірі жандарға ескерту және нанғысыз опасыздар (кәпірлер) жөніндегі сөз шындыққа айналсын деп (түсірілді) (Йа-син сүресі, 36/70)
Бұл сондай кітап, адамзатты қараңғылықтардан нұрға шығаруың үшін өзіңе түсірдік. (Ибраһим сүресі, 14/1)
Құранның Пайғамбарымызға жіберілуіндегі басты мақсаттың бірі – адамзатты қараңғылықтан жарыққа шығару. Ал бүгінгі мұсылман әлемі қараңғылықта өмір сүріп жатыр ма, жоқ жарықта өмір сүріп жатыр ма, оны бағалауды сіздердің ар-ұждандарыңызға қалдырамын. Әр иманды пенде ақылымен ойланып, ұждан таразысына салып, Ислам Конференциясы ұйымының жоғарыда келтірілген ресми деректерін ескере отырып қорытынды жасасын...
Құранның сөз байлығына, суреттеу қабілетіне таң қалмасқа шараң жоқ. Күнделікті өмірде жиі қолданылатын кейбір сөздердің Құрандағы мағыналарына бір сәт қарайық. Мәселен, жоғарыдағы аяттағы арабша «зұлым» сөзі сөздікте «қараңғылық» дегенді білдіреді және аяусыздық, қатыгездік мағынасын да қамтиды. Осы түбірден жасалған «зұлмат», «залым» сөздері шын мәнінде қараңғылықты, нұрсыздықты, жауыздықты білдіреді. Көптеген аяттарда Аллаһ «залымдарды» яғни қараңғы жауыздарды жақсы көрмейтінін білдіреді (Құран, 3/57, 3/140, 42/40). Расымен де зұлымдық қараңғылықтан өрбиді ғой. Келесі сөз «куфр», қазақшаға «күпір», «кәпір» түрінде кірген бұл сөздің төркіні «шындықты бүркемелеу», «бір нәрсенің бетін жабу, жасыру», опасыздық және қиянаттық жасау дегенді білдіреді. Кәпірлер шындықты бүркемелеп, жасырғандары үшін Құранда осы сөзбен бейнеленген. Осы екі сөзді анықтап талдағанда зұлымдық пен күпіршіліктің қараңғылық, надандық және қасақана бұрмалаушылық сияқты қылықтармен етене қатынасы бар екенін байқаймыз.

БАРЛЫҚ ҒАЛАМ АЛЛАҺТЫҢ АЯТТАРЫ

«Аят» сөзінің Құрандағы мағынасына да бір сәт үңілейік. Аят – дәлел, айғақ, белгі, ишарат мағыналарын береді. Құран аяттары – оқылатын айғақтар деген сөз. Құран Аллаһтың аяттарын екі топқа бөледі;
1.Құранда келтірілген жазбаша аяттар (айғақтар).
2.Жаратылыс әлеміндегі барлық нәрселер, космостық заңдылықтар, табиғат құбылыстары, қысқасы барлық ғалам Аллаһтың аяттары.
Барлық ғылым және материя әлемі Аллаһтың аяттары, Оның билеуіндегі физика, химия, биология, астрономия т.т. сияқты заңдармен дүниеге келеді, жүзеге асырылады. Кімде-кім осындай ғылым салаларын зерттеумен шұғылданса, Аллаһтың аяттарын зерттеумен шұғылданғаны. Кімде-кім ғылымды мойындамаса, Аллаһтың аяттарын мойындамағаны. Ислам дінін Аллаһтың жазбаша аяттарын жаратылыс аяттарымен қатар оқығанда толығырақ түсінеміз. Осы екі аят категориясының біріне жете мән бермеген адам Исламды түсінуде апатқа ұшырайды. Бүгінгі дамыған қоғамдар Аллаһтың жаратылыс аяттарын лайығынша зерттеп, ғылыми жетістіктерге сай өмір сүргендіктен, ақылды басшылыққа алғандықтан табысқа жеткен деп санаймын. Ислам әлемі дінді тек ритуал шеңберінде ғана түсініп, бос-негізсіз ырымдар бойынша өмірді анықтаудың орнына, Аллаһтың космостағы, табиғаттағы нағыз аяттарын оқып, ғылыми аяттарына сәйкестендірсе жөн болар еді. Үйіміздің, автокөлігіміздің кілтін бейтаныс адамдарға бермейтініміз сияқты, дүниеміз бен ақыретіміздің кілтін кім-көрінгеннің қолына тапсырмайық, ағайын.

СЫРТТАН КЕЛГЕН АҒЫМДАР

Қазақстанда жанталаса миссионерлік жасап жатқан діни ағымдардың бастысы протестант бағытындағы шіркеулер. Бұлардың көбісінің орталықтары Америка, Оңтүстік Корея және кейбір Еуропа елдерінде. Ғасырлар бойы миссионерлік тәжірибесін жинақтаған протестант шіркеулері Америкадағы саяси құрылымдармен біте қайнасып кеткен. АҚШ-тағы протестант христиандардың 70 пайызы фундаменталист евангелист секталардың ықпалында деген пікір бар. Технология дамыған бүгінгі күні діни ағымдар мен секталар тек діни үгіт-насихат тасымалдаумен ғана шектелмейді, олар саяси-идеологиялық ықпалдарды да қоса енгізеді. Дәлел ретінде, протестант шіркеулерінің христиандықтың католик тармағындағы Оңтүстік Америка елдері, Орта және Шығыс Еуропа және Ресейде ерекше белсенділікпен жұмыс атқаруын айтуға болады. Бұл өздері онсыз да ежелден христиан дініндегі халықтарды протестант жағына шығару – прозелитизм. Демек, басты мақсат христиандандыру емес, менталитетті ауыстыру арқылы католиктер мен православтарды саяси-экономикалық ортақ лагерге кіргізу, ықпал шеңберіне енгізу. Осы елдердегі протестанттардың санын арттыру арқылы оларға іштен ықпал ету.
Сонымен қатар христиан емес халықтарды, әсіресе, стратегиялық маңызы бар елдерді шоқындыру амалдары бар күшімен, 24 сағат, 365 күн бойы жүзеге асырылуда. Протестант шіркеулері соңғы жылдары Қытай, Үндістан, Қазақстан, Қырғызстан сияқты елдерде қарқынды жұмыс істеп келеді. Оңтүстік Корея соңғы жарты ғасырда шоқындырылды. Қытайдағы шоқынғандардың саны 25-55 миллион арасында деп болжануда, алайда «Иса Мәсіх Пекинде – Христиандық Қытайды қалай құбылтуда және әлемдегі күш тепе-теңдігін қалай өзгертуде?» атты кітаптың авторы, атақты «Тайм» журналының тілшісі Дейвид Аикман (David Aikman) «Қытайда 70 миллион протестант және 12 миллион католик христиан бар» деп жазады. Автордың пікірінше бұл сан жағынан 70 миллион мүшесі бар Қытай коммунистік партиясынан да ірі жамағат (http://www.eni.ch/articles/display.shtml?05-0691). Өзіңіз ойлаңызшы ағайын, болашақта дүниежүзіндегі ең мықты державаның бірі болатыны әзірден көрініп тұрған Қытайдың шоқындырылуы кімнің мүддесіне тиімді болмақ? Экономикасы қарқынды даму үстіндегі Үндістанда христиандықты қабылдаған үнділердің саны 25-30 миллион шамасында және бұл сан күн сайын өсіп келеді. Үндістанда көп таралған тілдерде діни үгіт-насихат тарататын 20-шақты телеарнаның болуын немен түсіндіреміз. Енді миссионерлер елімізге не үшін ағылып келетінін түсіну қиынға соқпаса керек. Миссионерлік саласына жұмсалып жатқан миллиардтаған долларлар қайдан келіп жатыр және христиан секталарын кімдер қолдайды? Олардың барлығының аталмыш елдерде, оның ішінде өзіміздің елде де жанашырлары, қолдаушылары бар. Әңгіме қолына Библия ұстап келген бірнеше монах жөнінде емес ағайын, одан да әріректе, одан да тереңде жатыр миссионерліктің мақсаты және жоспарлары. Дін – құрал ғана. Дін адамдарды инандыру және ұйымдастыру үшін таптырмас құрал, орны толмас ресурс. Бір рет сендіріп, бағындырып алған соң не істетуге болмайды көр-соқыр берілген пақырға? Сондықтан, еліміздегі және әлемдегі діни үрдістерге жалаң діни сенім бостандығы тұрғысынан қарау менің ойымша бұл сергелдеңі мол көкейкесті мәселені шала бағалаушылық болар. Дін ауыстыру түгелдей дүниетанымыңыз бен менталитетіңізді, саяси көзқарастарыңыз бен өмірдегі мақсаттарыңызды тұтастай ауыстыру деген сөз. Христиан секталары шексіз қаржы және кадр ресурстарына және халықаралық саяси қолдауға ие болғандықтан үлкен табыстарға қол жеткізіп отыр. Біздің олармен бәсекелестікке түсетін еш мүмкіндігіміз жоқ, себебі не қаржылай не басқаша қолдаушымыз жоқ. Біздер күн көрудің қамымен жүргенде олар барлық жағынан қамсыздандырылған он мыңдаған миссионерден құралған үгіткерлер армиясымен, әлемдегі ең ірі баспаханалар және телеарналар жүйесімен жұмыс істеуде. Менің дін жөніндегі заңымыздың өтпей қалуына қапалануым да осыдан....

ИСЛАМДЫ ДАЛДАЛАҒАН АҒЫМДАР

Бүгінде елімізде мұсылмандарды жіктерге бөліп, біріне бірі қарсы уағыз тарататын көптеген діни ағымдар, топтар бар. Бұлар өздеріне жақпаған адамдарды (үкімін Құдайға қалдырмай-ақ!), тамұққа лақтыруда алдарына жан салмайды. Басым көпшілігі сырттан келген яки шетелдерде оқып, бізге жат ағымдардың ықпалына душар болған өзіміздің балаларымыз тасымалдаған ағымдар. Бұларға қарсы яки балама ретінде іштен шығарылған теріс ағымдар да бар. Әрине, бұл жерде ауруды аурумен жоюға болмайтынын атап айту шарт. Ауруды тек ем арқылы, ащы да болса дәрі-дәрмен арқылы жеңуге болатынын естен шығармаған жөн.
Аталмыш ағымдарды негізінен екі топқа бөлсек болғаны:
1.Эзотерикалық, мистикалық ағымдар: Бұлар негізінен «нақылға» иек артады, құпия-сырларға жетудің жолын өздері ғана біледі, аскетизмді дәріптейді, рационалды ойлауға қарсы, ғылымды мансұқтайды, өз қатарларына қосылғандардың еркіндігіне мейлінше шектеу қояды, ақылды желіден шығарып адамды құр мойынсұнғыш қуыршаққа айналдырады. Діни әдебиеттері аңыз-әфсаналар мен таңғажайып құбылыстарға толы. Пирамиданың астында қалың көпшілік тұрса, төбесінде барлығын билеп отырған тариқат көсемі тұрады.
2.Схоластикалық догматизм ағымдары. Бұлар негізінен көр-соқыр сенімге және мойынсұнуға үгіттейтін, бұрынғылардың жолын айна-қатесіз қууды уағыздайтын, көнені аңсайтын, артқа тартатын ескішіл, кертартпа топтар. Діни ритуализм мен формализмді басты орынға қоятын осындай ағымдар өздеріне қосылған азаматтарды бірден догматтарға бағындырып, фатализмді санаға құюмен болады.
Осы екі қарсылас бағыт елімізде қарқынды түрде үгіт-насихат жасап келеді. Менің ойымша бұлардың бірі арбаны оңға құлатса, ендігісі солға аунатады, ал бізге орта жол керек. Бұл екеуіне де қосылмаған ортадағы мұсылман қауым болса қандай бағытты ұстанарын білмей, кімге барып, кімнен сұрарын ажырата алмай, әбігерге түсіп, басы қатып отырған жайы бар. Аталмыш қарсылас бағыттардың ортақ қасиеттері де бар. Олар:
- Бұл ағымдардың басым көпшілігі сырттан келген. Демек, бұлар сырттан биленеді.
- Екеуінде де Құранда орны жоқ «рұһбандық» яғни «діни тап» пайда болған. Екеуінде де «киелі адамдар» мен «ұлықтар» пантеоны барлық мәселені шешіп тастаған, біздерге тек мүлтіксіз құлдық ұру, еліктеу ғана қалдырылған.
- Қатыгездік культі, басқа сенімдегілерге төзімсіздік, жаңалықтарға томаға-тұйықтық басым.
- Қосылғандардың материалдық және моральдық еркіндігіне барынша шектеу қою.
- Адамзаттың заманауи ізгі жетістіктеріне (мағрұф), ғылымның көптеген табыстарына, мәдениет пен өнердің құндылықтарына көп жағдайларда тыйым салу яки мансұқтау.
- Тоталитарлық иерархиялық жүйелері арқылы елдегі саясатқа ықпал ету, тіпті, түбінде билікті өздерінің идеологияларына сәйкестендіру, теократиялық мемлекет орнату.
- Діни синкретизм, әсіресе йаһұдилік пен христиандықтан қабылданған элементтер (исраилият және мәсіхият).
Бүл ағымдар өздерінің нағыз тура жолда жүргендерін дәлелдеу үшін жамағаттарының сан жағынан көптігін алға тартады. Алайда, адам санының көптігі ғылым және Құран тарапынан дәлел ретінде қабылданбайды:
Жербетіндегілердің көпшілігіне бағынатын болсаң, олар сені Аллаһтың жолынан тайдырады. Шынында, олар тек болжалға (күмәнді ойға) еруде һәм сол болжалмен топшылауда! (Әнғам сүресі, 6/116)

ҚҰРАН МҰСЫЛМАНДАРДЫҢ БӨЛІНУІНЕ
ҮЗІЛДІ-КЕСІЛДІ ҚАРСЫ

Ислам діні – бірлік діні. Ислам – ізгілік діні, ол ешқашан да имандылардың қырғи-қабақ болуын, жанжалдасуын қаламайды, жалпы ешкімге де жамандық тілемейді. Дініміз бейбітшілік діні және барлық мұсылмандарды туысқан бауырлас деп санайды. Деструктивті және кертартпа діни ағымдардың мұсылман үмметін қырық пышақ етіп бөлуі ең біріншіден дінімізге жасалған ең үлкен қиянат емес пе?! Тағы да Құранға жүгінейік:
Діндерін жік-жікке бөліп, топ-топ болғандарға сенің еш қатысың жоқ! Олардың ісі/бұйрығы Аллаһқа тиесілі! Аллаһ оларға істегендерін хабарламақ! (Әнғам сүресі, 6/159)
Өздеріне айқын айғақтар келгеннен кейін жіктерге бөлінгендер және келіспеушілікке ұрынғандар сияқты болмаңдар! Оларға орасан зор азап бар! (Әли Имран сүресі, 3/105)
Бәрің түгелдей Аллаһтың желісінен мықтап ұстаңдар және ешқашан да жіктерге бөлінбеңдер! (Әли Имран сүресі, 3/103)

БЕТІМІЗДІ БОЛАШАҚҚА БҰРАЙЫҚ

Аз уақытта біраз нәрсені баяндауға тырыстым, қаншалықты әсерлі болғанын сіздер бағалайсыздар. Осыншама мәліметтен соң бірер сөз өзімнің болашақ жөніндегі ой-пікірлерім турасында болмақ. Ислам әлемін тығырықтан шығару үшін не істеуіміз керек? Менің ойымша біз мұсылмандар кітабымыз Құранда айқындалған жолмен, ақыл жолымен, ғылым-білім жолымен, зайырлы қоғамды сақтай отырып, демократиялық еркіндіктер мен құқықтарды мүлтіксіз орындай отырып, гуманизм мен бейбітшілікті дәріптеп, еңбекшілдік және ізденімпаздық негізінде даму және ілгерілеу жолында жүруіміз керек. Құран осының барлығына да келісім береді, тіпті, талап етеді:
- Құран ішкі үйлесімінде керемет біртұтас жүйе,
- Өмірдің барлық саласына қатысты үлгілі тұжырымдар жасайды,
- Барлық заманаға және барлық адамзатқа үндеу жолдайды,
- Ақылды жоққа шығармайды, қайта ақылды негіз етуге шақырады,
- Өмірмен, ғаламдағы жаратылыс заңдарымен қайшылыққа түспейді,
- Тыйымдары аз, еркіндігі мол, адамның абыройы мен қадір-қасиетін қорғайды,
- Адамның ішкі әлеміне де жол табады,
- Әр түрлі қанаушылыққа қарсы, әділетті өмірді ұсынады,
- Бірлік пен берекеге шақырады,
- Білім мен парасатқа шақырады, қараңғылық пен озбырлықты жақтырмайды.
Менің ойымша мұсылмандар осы керемет кітапты жөнді түсініп жатқан жоқ, оның жолын зерттеп жатқан жоқ. Дінді тек ритуал деп санайтын еліктегіш сана Құранды жабық сандықтардың, шкафтардың ішінде тұтқын еткен, шаң бастырып қойған. Мына аяттар осы трагедиялық сахнаны көз алдыңа әкеледі:
Пайғамбар (Мұхаммед): «Уа, Ием! Шынында, менің қоғамым мына Құранды тастандыға айналдырды!» деді. (Фұрқан сүресі, 25/30)
Олар мына Құранды сараптап, ойланбай ма?! Немесе, олардың сана-сезімдері құлыптаулы ма? (Мұхаммед сүресі, 47/24)
Шынында Құранды ескерулерің үшін жеңіл еттік. Ескерушілер жоқ па?! (Қамар сүресі, 54/17,22,32,40)

НАДАНДЫҚПЕН КҮРЕС

Қараңғылықты жарық жояды, надандықты білім. Сондықтан, қараңғылықтың жауы – жарық, надандықтың жауы – білім. Діни сенім адамдардың дүниеге, жаратылысқа, өмірге, қоғамға және өзіне деген көзқарасын айқындайды. Қазіргі тоталитарлық діни секталарды бір сәт шолып көрсеңіз, бұлардың өз жамағаттарының өміріне толығымен иелік етіп, толығымен өз уысында ұстап, билеп-төстейтінін байқайсыз. Олар адамдардың қалай киінетінінен бастап, қалай жүріп-тұратынына, сыртқы пішіндерінен ішкі әлемдеріне дейінгі барлық кеңістікті жаулап алған, пендеге ырық бермейді, көз аштырмайды. Ал өз бағыттарына қосылмаған жандарды олар жақтырмайды, тіпті, өз идеологияларына қарсы пікір білдірушілерді алуан түрлі айла-шарғымен бопсалауға, қоқан-лоққы жасауға, үркітіп-қорқытуға дейін барады. Өз орталарында сондай адамдар туралы түрлі «бұйрықтар» мен «үкімдер» шығарып, инквизицияға салады. Шайтанның өзін таң қалдыратын жала жабу, ғайбаттау, қаралау, күйе жағу амалдарын жүзеге асырудан еш тайынбайды олар ауыздарына Аллаһтың я басқа Құдайдың атын ала отырып, ант-су іше отырып. Әсіресе, халықты жарыққа, білімге, даму мен өркениет жолына, зайырлы мәдениетке шақыратын отаншыл һәм бірде бір сектаға өтпеген тұлғалар «көзге шыққан сүйелдей» көрінеді осындай тоталитарлық кертартпа қанаушы топтарға. Қазіргі интернет жүйесі осындай ынсапсыздар, ұяттан жұрдайлар үшін таптырмас құрал, онда әр түрлі өсек-аян мен ғайбат, жала таратылады және ешбір жауапкершілікке тартылмайды. Менің ойымша мемлекетіміз деструктивті ағымдардың қолындағы осы улы қаруды залалсыздандыру жағынан жедел шара қолдануы ләзім.
Шіріткіш һәм ыдыратқыш ағымдармен күресудің ең басты жолы ғылым-білім арқылы күресу. Оқыған, білімді, әлемде болып жатқан жаңалықтардан жан-жақты хабары бар, еркін ойлау қабілетінен айырылмаған, санасы уланбаған, көзі ашық, гуманизм принциптеріне берік, елінің болашағын ойлайтын, ілгерішіл, бірбеткей, талапты да талантты, бір Аллаһқа ғана құлдық ұратын, еңбекшіл һәм ізденімпаз адал жандардан тұратын қоғам құра алсақ, онда Қазақстан әлемдегі ең ауқатты һәм дамыған елдердің қатарынан көрінері сөзсіз. Барлық мұсылмандар осы жолмен жүрсе қандай тамаша болар еді. Сонда қазіргі Швеция, Германия, Жапония деңгейіндегі мұсылман қоғамдары пайда болар еді, әттең! Ал қанаушы топтарға, тоталитарлық секталарға надандық ғана керек, өйткені надан тобырды басқару, қанау, алдап-арбау қиынға соқпайды. Қанаушылықтың барлық түріне қарсы болуымыз керек, оның ішінде діни қанаушылыққа да тұтастай қоғам болып қарсы туруымыз шарт.
Мына Құран аяттарын оқып, түсінген мұсылман қалайша надан болсын?! Ислам дінінің білімге, ғылымға қаншалықты мән бергенін мына аяттардан-ақ байқауға болады:
Шынында, пенделері ішінде Аллаһтан білімділер қорқады! (Фатыр сүресі, 35/28)
Айт: «Білетіндер мен білмейтіндер тең бола ма?» (Зұмар сүресі, 39/9)
Айт: «Ием! Білімімді көбейт!» (Та-Ха сүресі, 20/114)
Кешірімді негіз ет! Ізгілікті бұйыр! Надандардан теріс бұрыл/аулақ бол! (Ағраф сүресі, 7/199)
Еркін санадан, еркін ойлай алатын адамнан шексіз ой-пікір, жаңалық шығады, ғылыми тапқыштық осындай ортада гүлденеді, дамиды. Ал, санасына бұғау салынған, еркін ойлау қабілетінен айырылған, шектеулі ойлайтын адамнан да шектеулі дүниелер ғана шығады, қыңыр-қисық, мардымсыз туындылар, өнімдер ғана дүниеге келеді. Алысқа кетпей-ақ, кешегі Кеңес заманын мысал етсек те болғаны. Онда атеист-коммунист идеология еркін ойлауға шек қойған еді, нәтижесінде қоғам мен экономика тоқырауға ұшырады. Атақты социолог, политэкономист Макс Уэбер (1864-1920) еңбектерінде экономикалық даму мен қоғамның өркендеуінің діни сенімге де байланысты екенін жан-жақты зерттеген. Догматизм мен схоластиканы қатты ұстанатын ритуалист католик қоғамдарының экономикалық әл-ауқат жағынан христиандықты реформаға салған протестанттардан артта қалуын осы себепке байланысты деп түсіндірген ғалым. Шын мәнінде мұсылмандардың эконмика және ғылым-білім мен технологияда артта қалуының бір себебі надандық пен жалқаулыққа апарып соқтыратын фатализм мен аскетизм десек қате болмас. Әйтпесе, Исламда дүниелік дамуға қарсы ешбір бұйрық жоқ, қайта дүние мен ақыреттің үйлесімді арақатынасы бар:
«Уа, Иеміз! Бізге дүниеде де ізгілік бер және ақыретте де ізгілік бер!» (Бақара сүресі, 2/201)
Дүниедегі нәсібіңді де ұмытпа! (Қасас сүресі, 28/77)
Өкінішке қарай мұсылман елдерінің басым көпшілігіндегі қанаушы діни топтар мұсылман үмметінің еркін ойлауына, еркін өмір сүруіне жойқын зиян келтіруде, оларды қараңғы ғасырларға кері қайтаруға әрекет жасауда.
Осы шағын мақаламда біраз дүниенің басын ашып айтуға тырыстым. Артық кеткен жерім болса, кешірім сұраймын. Бірақ, мұсылман халқымның телім-телім болып, қырықшақты дінге бөлінгенін, бір мұсылманның өзінде бірбіріне аманы жоқ ондаған бағытқа жіктелгенін көріп, әбден қиналған соң, елдің, мемлекеттің болашағына уайымдаған соң осының бәрін ашық айтып отырмын. Менің ұжданымның алдында бір парызым өтелген сияқты болды, қалғанын өзің біл ағайын!
Мен экономикалық дағдарыстардан қорықпаймын, экономика бірде дамиды, бірде құлдырайды. Мұнайымыз таусылып қалады дегеннен де қорықпаймын, себебі мұнайсыз елдер де дамып жатыр, тіпті, Германия, Жапония сияқты елдердің еш мұнайы да жоқ. Ал мен рухани құлдыраушылықтан, надандықтан, ұлтымыздың дінге бөлініп берекесінің кетуінен қорқамын, тіпті, үрейленемін. Материалдық дүниелерді орнына қоюға болады, бірақ ғасырлар қойнауында қалыптасқан рухани мұраға жасалған зиян оңайлықпен оңғарылмайды. Сондықтан, ойланайық, ағайын, ойланайық!

[1] «Қазақстан мұсылмандар діни басқармасы» және «Қазақстан қажылар қауымдастығы» 28 наурыз 2009 күні Астана қаласындағы «Мәдениеттер мен діндердің халықаралық орталығында» ұйымдастырған «Отанды сүю иманнан» атты рухани-патриоттық кеште жасалған негізгі баяндама. Мұртаза БҰЛҰТАЙ, Тығырықтан шығу жолдары, «Президент және халық» газеті, №13(186), 03.04.2009 ж., 5-6 беттер.

Көкейдегі сауал

2009-03-29T19:23:00.001+06:00

Секталар мен діни ағымдардың ұлтты іштен ірітуін қауіпсіздік жұмысын күшейтумен тежейміз бе, әлде "бір ұлт – бір дін" деген ұстаным қажет пе?[1]

Мұртаза Бұлұтай, дінтанушы: Мен бұл мәселеде әбден түңілген жанмын. Себебі біз пойызды жіберіп алдық. Сырттан келген неше түрлі діни ағымдар Қазақстанда соңғы жиырма шақты жылдың көлемінде әбден тамыр жайып, өсіп-өркендеп, өздерінің инвестициясын ақтап алды. Бұл мәселеге байланысты діни заңнамаға жасалған өзгерістер мен толықтырулар осымен үшінші рет Конституция кеңесінен өтпей, кері қайтарылды. Ең соңғы рет 2001 жылы Мәжіліс пен Сенаттан өткен заңымыз Конституция кеңесінен өтпей қалған. Араға сегіз жыл салғаннан кейін заң қайтадан қаралды. Жақында Конституциялық кеңес заңды конституцияға жарамсыз деп өткізбей қойды. Менің қорқатыным, – араға тағы да 8 жыл салатын болсақ, онда деструктивті іріткіш-шіріткіш ағымдармен күресуіміз ешқашан да жүзеге аспайтын түрі бар. Бұл мәселеде менің ойымша, ішкі мүддені, мемлекеттің, ұлттың тұтастығын, халықтың, болашақ ұрпақтың тағдырын ойлау жағынан біз өте әлсіз ұстанымда болып тұрмыз. Неге екенін білмеймін, осы мәселеде бір самарқаулық ұстаным бар. Бізге ЕЫҚҰ-ға төраға болғаннан кейін де өмір сүру керек. Сондықтан кішкене батылдық танытуымыз керек еді. Осы түріне қарап, менің бұл ағымдармен күрес жүргізіледі дегенге сенбеймін. Сауалнаманы жүргізген – Айдын ОЛЖАЙ
[1] «Айқын» газеті, 27.03.2009 ж.

2009-02-21T22:07:00.001+06:00

Вопрос дня[1]

По заявлению Ватикана, в аду ужесточается наказание для прелюбодеев. Кто из грешников еще заслуживает такой меры?
Муртаза БУЛУТАЙ, религиовед, культуролог:
– Содержание слова «грех» в каждой религии определяется по-разному. В 4-й главе, 48-м стихе, Корана указано, что Всевышний не прощает предание сотоварищей к нему, то есть многобожие. А остальные грехи Всевышний может простить по своему усмотрению. В 39-й главе, 53-м стихе, Корана говорится: «Не теряйте надежду на милосердие Всевышнего, он прощает все грехи». Это не означает, что нужно совершать грехи, надеясь на прощение. Ведь есть власть мирская, которая признается Кораном. Все люди должны соблюдать законы и правила, установленные в мирской жизни государством. В исламе нет облика карателя, который сверху наблюдает за человечеством и за любую ошибку готов тотчас наказать. Есть облик простителя. Заслуживать наказания в мирской жизни может любой грех, но не наша прерогатива – определять, за что карать людей на том свете.
[1] «Литер», 21.02.2009 г., стр. 1

МҰСЫЛМАНДАРҒА ЕҢБЕК ПЕН БІЛІМ КЕРЕК

2009-02-21T22:04:00.001+06:00

Дінтанушы ғалым Мұртаза Бұлұтаймен сұхбат:

МҰСЫЛМАНДАРҒА ЕҢБЕК ПЕН БІЛІМ КЕРЕК

Н. Өнерханұлы: Мұртаза аға, бүгінгі біздің сұхбатымыздың тақарыбы «Дін және жастар». Бірақ, тақырыбымызға көшпес бұрын өзіңіздің студенттік өміріңіз жайында қысқаша айтып берсеңіз.
М. Бұлұтай: Студенттік жылдарым өмірімдегі ізденіс пен еңбекке толы жылдарым болды. Өзім кедей жанұядан шыққанымнан материалдық, қаржылық жағынан көп тапшылық көрдім. Сондықтан сабақ оқып жүріп үнемі жұмыс істедім. Жұмыс істегенде кейде бірнеше жерде істеуге тура келді. Стамбулда университетте оқып жүргенде екі жерде жұмыс істедім, бір жағынан туристерге арналған ағылшын тіліндегі журналдың редакторы, екіншіден «Капалычаршы» базарында тері киім сататын дүкенде сатушы болдым. Үйден университетке және жұмысқа барып қайту үшін күніге 5 сағаттай уақытым жолда кететін. Анкарада оқып жүргенімде де солай болған. Бес-алты сағаттан артық ұйықтауға мүмкіндік жоқ. Сол кезде «әбден ұйықтайтын күн болар ма екен» деп армандаушы едім. Сөйтіп жүрсем де әлеуметтік-қоғамдық шаралардан тыс қалмадым. Мәселен, 1985-1990 жылдары Түркияның оншақты қаласында қазақ халқының мәдениет көрмелерін ұйымдастырдым, ұлттық ән-би үйірмесін ұйымдастырдым. Құдайға шүкір, қазір де сол еңбек қарқынымен келе жатырмын. Бір қызығы Стамбулда оқығанда бір де бір стипендия ала алмадым. Кейін Германиядағы Кёльн университетіне түстім. Мұнда мұсылман ұйымының жатақханасындағы бір бөлмеде 6-7 адам тұрдық. Бір жақсысы, мұнда күніге үш уақыт тегін тамақ және шәкіртақы беріп тұрды. Менің білім жолым Анкара, Стамбул, Кёльн және Алматыда жалғасты.

Н. Өнерханұлы: Қандай мамандық бойынша бітірдіңіз?
М. Бұлұтай: Анкарадағы техникумды электроника мамандығы бойынша тәмамдадым. Жоғары оқу орындарында филология және құқықтану бойынша білім алдым, философиядан кандидаттық қорғадым. Бастауыш мектептен бастап, аспирантура, докторантурасы бар жиыны 28 жыл уақытым оқуға кетіпті. Осы уақыт көлемінде еңбектен қол үзген кезім болған емес.

Н. Өнерханұлы: Енді негізгі тақырыбымызға қарай ойыссақ. Қазіргі таңда үлкендерге қарағанда жастар жағы дінге көбірек бет бұрып жатыр ғой, Мұның себебі неде?
М. Бұлұтай: Үлкендердің тәрбие алған ортасы мен қазіргі жастардың ортасы өзгеше. Үлкендер Кеңес империясы тұсында атеист тәрбиесімен өсті, қазіргі жастар дінге еркіндік берілген қоғамда. Сондықтан екі буынның арасында айырмашылық болуы түсінікті.

Н. Өнерханұлы: Дүниетанымы да басқа дейсіз ғой.
М. Бұлұтай: Иә. Қазіргі жастар дінге жол ашылған шақта дүниеге келді. Жол ашылғаны былай тұрсын дін қоғамды баурап алды ғой байқасаңыз. Мемлекеттің дінге деген көзқарасы да өзгеше. Кеңес дәуірінде дінге қарсы болса, қазір мемлекет дінмен қоян-қолтық қатынаста. Телеарналарда, радиода, БАҚ-да, көшеде дін өзекті мәселеге айналды. Діни мерекелерге демалыс берілді. Жалпы айтқанда, мемлекетте дінге бет бұрушылық бар. Діни оқу орындарында кәсіби білім алған жастар пайда болды. Осының барлығы қоғам өмірінде діннің ықпалының күшейгенін көрсетеді. Қазіргі жастарымыз көздерін ашқаннан дінді көрді, діни ықпалға ұшырады. Бірақ, бұл жерде үлкендер дінге қарсы деген мәселе болмауы тиіс. Олардың ойлау жүйесі, дүниетанымы басқа жағдайда қалыптасты. Жастар өзгерісті тезірек қабылдайды. Сондықтан жастарды нысана еткен діни топтар бар. Бұлардың мақсаты – жастарды мойынсұнғызып, кейін солар арқылы жоспарларын орындау....

Н. Өнерханұлы: Кейбір ағаларымыздың аузынан «мектептерде және ЖОО-да дін сабағын арнайы пән ретінде оқытса» дегенді естіп жүрміз. Осы пікірге сіздің көзқарасыңыз қалай?
М. Бұлұтай: Бұл құптауға да қолдауға да тұратын ұсыныс, бірақ сақ болатын жағы да бар. Осы мәселені бұрыннан айтып келе жатырмын. Мемлекет азаматтардың тек тән саулығын ғана емес, ақыл-ой, рухани һәм ұждани саулығын да ойлауы керек. Ақыл-есі сау, оң сезімі бар, ақ пен қараны, жақсы мен жаманды, ізгі мен жауызды ажырата білетін, еркін ойлай алатын азаматтары бар мемлекет мықты да дамыған елге айналады.
Дін өмірде бар, қоғамда бар. Өзіміздің адамдарға, әсіресе жастарға дінтану сабағы арқылы ненің не екенін, кімнің кім екенін айтып бермесек, олар басқа ағымдардың жетегінде кетеді, кетті де. Осы сабақты ұсынудағы менің мақсатым – белгілі бір ағымды, діни топты насихаттау, жастардың санасына құю үшін пайдалану емес, қайта жастардың көзін ашу, жалпы дін туралы кең түсінік беру. Егер діннің не екенін, оның қоғамдағы рөлін ұғындырсақ, Қазақстанның бекуіндегі, дамуындағы жағдайларды ескере отырып, сапалы мазмұнмен оқулықтар шығарсақ, азаматтарымызға салыстыру мүмкіндігін берсек, онда бүгінгі миссионерлер армиясына, азаматтардың санасын улап жатқан зиянды іс-әрекеттерге біршама тосқауыл қояр едік. Жастарымыз анау-мынаның құлы болмас еді, талан-таражға салынбас еді, шіркін! Кім-көрінгенге құлай қоймайтын, көзі ашық, саналы, терең ойлы азаматтар қалыптастыру – бүгінгі күннің ең өзекті мәселесі.

Н. Өнерханұлы: Аллаһтың хақ жолын ислам дінінің басқа ағымдарынан қалай ажыратуға болады? Ең басты белгілері қандай?
М. Бұлұтай: Ислам діні белгілі бір адамның яки топтың меншігі емес. Ислам (берілу, тапсырылу, тәсілім болу) Жаратушының діні (жүйесі) және оның негіздері Құранда жан-жақты көрсетілген. Менің ұғымымдағы ислам діні бір-ақ Жаратушыға тәсілім болуды, тапсырылуды, берілуді, оның жолына мойынсұнуды талап етеді. Ал, көпшілік қанаушы ағымдар сізді Жаратушының жолына салмайды, Аллаһқа берілуіңізге, мойынсұнуыңызға талап шарттар қоя бастайды, араға делдалдар салады. Белгілі бір шарттар орындалғанда ғана жарылқаймыз дейді, әйтпесе неше түрі азаппен қорқытады. Олардың мақсаты өздерінің көсемдеріне, тірі не өлі пұттарға мойынсұнғызу, дінді өздерінің монополиясында ұстау, адамдарды Жасағанға жеткіздірмеу, арада бөгеп, өздерінің өктемдіктеріне бас идіру. Ислам Аллаһқа берілуді, Оның заңдарына сай өмір сүруді үгіттейді. Аллаһтың заңдары – космосты билеуші заңдар, мәселен, физиканың заңдары, химияның заңдары, астрономия, медицина т.б. сияқты барлық ғылымның, жаратылыстың қағидалары.
Көпшілік қанаушы діни ағымдар – адамды қуыршаққа айналдырып, билеп-төстеудің амалы. Мұнда адам – дінді қанаушы топтың құлы, ал дін билік пен байлықтың көзі. Діни қанау жүйесінің үш «аты» бар: жамағат, қаражат, саясат;
Жамағат – діни қанау жүйесіне кіргізілген пенделер. Олар еркін ойлау және талдау қабілетінен ажыратылған.
Қаражат – дінді қанаушы жүйелер ауқымды қаржы көздеріне иелік етеді, бұл бизнестің бірге мың беретін табысты түрі. Осындай қанаушы ағымдарға, секталарға кірген адамдардың табыстарының бір бөлігін (мәселен, 10-20 пайызын) иелеріне тапсырып тұратыны жасырын емес. Көбісінде жағдай осылай. Олар пенделерін алдымен желіге көгендеп байлап алады да сонсоң «сауады».
Саясат – қанаушы да іріткіш ағымдар неғұрлым көп пендеге иелік етіп, билікке ұмтылады. Жамағаттың ішінен өздеріне ең адал берілгендерді мемлекеттің барлық құрылымдарына орналастырады.
Ал, Құрандағы дін болса адам баласын құлдықтың барлық түрінен азат етеді, пендеге емес тек Жаратушыға бағынышты етеді.

Н. Өнерханұлы: Бұл күндері ислам діні дегенде халықтың көз алдына террористер келетін болды. Осы жайында не айтасыз?
М. Бұлұтай: Пендеге пенде болған, азат ойлаудан ада болған адам басқаға не істемейді?! Бұл соның көрінісі. Әлемде лаңкестік әрекеттерге мұсылмандардың қатыстырылуы, кейбір мұсылман жастардың кішкентайынан зиянды топтардың ішіне кіріп кетуі өте өкінішті. Бұл дінді дұрыстап білмегендіктің, жете түсінбегендіктің кесірі. Лаңкестер кімді пайдадаланады? Олар көбінесе надан, иілгіш, сатылғыш адамдарды таңдайды. Дүние жүзінде 2 млрд.-қа жуық мұсылман бар. Ал олардың әлемдегі ықпал күші қандай?! Осы туралы ойлану керек. Мен экономика және басқа салалар тұрғысынан 50-ге жуық өлшем бойынша (туу мөлшері, орташа жасы, өлім мөлшері, жұмыссыздық, патент мөлшері, жалпы ішкі өнім, орташа табыс, сауаттылық, спорттағы медальдер т.б.) 57 мұсылман елін басқа мемлекеттермен салыстырып көрдім. Нәтиже өте нашар. Мұсылман әлемі дамыған елдерден 300 жылдай артта! Сауатсыздық бойынша бірінші орында тұрмыз. Орташа есеппен мұсылмандардың 50-60 пайызы сауатсыз. Мысалы, Сауд Арабиясы әлемнің ең бай мемлекеттерінің бірі болғанымен, ондағы әйелдердің 35 пайызы бейсауат. Мұсылман елдерінің әлем мойындаған бірде-бір бренді де жоқ. Баста білім жоқ болса, ұран салып, құр айқайлағанның еш пайдасы жоқ.

Н. Өнерханұлы: Отбасыларының, оқу орындарының қысым-наразылықтарына қарамастан кейбір қазақ қыздары бастарына орамал тағып, хиджаб киіп жатыр. Бұған қалай қарайсыз?
М. Бұлұтай: Адамдардың діни сенім бостандықтарына құрметпен қарауымыз керек. Басқа орамал тағып тақпау әрбір қыздың өз таңдауы, өз еркі. Сондықтан оған «неге басыңды жаптың, басыңды аш» деп қинауға құқұғымыз жоқ. Мәселе бастың үстіне салынатын бір шаршы метр орамалда, адам жасаған материалда емес, сол бастың ішіндегі білімде, адамгершілік пен қабілетте дер едім. Кейбір жастар дін жолына қатты беріледі, өзінше көп тақуа болғысы, көбірек сауап алғысы келеді. Меніңше, еліктеушілікпен, көнгіштікпен жасағаннан гөрі шынайы біліммен, санамен жасаған артық сияқты. Орамал таққан қызды «басыңды аш» деп қинай алмайтынымыз сияқты, басы ашық қызға «басыңды жап» деп зорлық қыла алмаймыз. Орамал таққан қыздарды алалау мен басы ашық қыздарды кінәлау ұқсас қателіктер. Адамның дәрежесін имандылығы, ақыл-парасаты, істеген ізгі істері белгілейді. Мәселе әр адамның азаматтық ұстанымдарында, ғылым-білімнің дамуына, қоғамның гүлденуіне қосқан үлесінде. Кейбір өтімші нәрселерді басты орынға қойып, сол арқылы адамды бағалау жаңсақ дер едім. Бұл инквизицияға, діни қанаушылыққа тән қылық.

Н. Өнерханұлы: Имандылық дегеніміз не?
М. Бұлұтай: Адамдарың имандылық жөніндегі пікірі түрлі болуы мүмкін. Менің түсінігімше имандылық – адамның ішкі әлемімен татулығы, қоғам және табиғатпен үйлесімді болуы, Жаратушыға ғана мойынсұнуы. Мәселен, жатар алдында өз өзіңізге: «Айналамдағы адамдарға қиянатым, зорлық-зомбылығым болды ма? Қандай жақсы іс істедім?» -, деп сұрағаныңызда, ішкі дүниеңіз тыныш болса, адамдардың алдындағы арыңыз таза болса, міне, имандылықтың бір көрінісі осы. Әрбір адам тақуа болса, адамды болсын, табиғатты болсын сыйласа, мемлекеттің заңдарына құрметпен қараса, пайдалы істер жасаса, осының барлығы айналып келгенде имандылыққа саяды.

Н. Өнерханұлы: Сұхбатымыздың соңында студент жастарға беретін ақыл-кеңесіңіз қандай?
М. Бұлұтай: Жастарға айтарым, өмірде қандай қиындықтарға тап болсаңдар да, қоғамда қандай келеңсіздіктер орын алса да, мойымаңдар, көбірек оқыңдар, көбірек ізденіңдер! Әрдайым еңбек ету, даму жолында болыңдар. Жан жақты білімді, көзі ашық, қырағы болыңдар! Халыққа адал қызмет етіңдер!
Н. Өнерханұлы: Рахмет, аға! Сіздің айтқан әр сөзіңіз жастарымыздың жүрегіне терең ұялап, бастарына ой салары сөзсіз. Сізге оқырмандарымыздың атынан шығармашылық табыс тілеймін.

Сұхбаттасқан: Нұрболат Өнерханұлы

Діни ұйымдардың нысанасы кімдер?«Универ» студент жастар журналы, №3, наурыз, 2009 ж., 18-19 беттер.

ЕЛ БОЛУ БЕЛЕСТЕРІ

2009-01-31T19:12:00.001+06:00

Мұртаза БҰЛҰТАЙ
Философия ғылымдарының кандидаты,
дінтанушы, мәдениеттанушы

ЕЛ БОЛУ БЕЛЕСТЕРІ

Жақын күндері бір топ отаншыл азаматтар Ауған соғысы ардагерлері қауымдастығының төрағасы, белгілі қаламгер Бақытбек Смағұл бауырымыздың үйінде қонақта бас қостық. Келгендер арасынан Ауған соғысының ардагерлері, журналшылар, түрлі сала мамандары көрінді. Дастархан басында басталған әңгімеміз бірден отаншылдық, ұлтжандылық, имандылық, зиялылық тақырыптарында өрбіді. Біз қалай ел болдық, отанымызды қалай гүлдендіреміз, қазіргі заманауи қиындықтар мен қауіптерді қалай жеңе аламыз, болашақ ұрпақтарымызға нені мұра ете аламыз деген сауалдар төңірегіндегі сұхбатымыз түн ортасына шейін үзіліссіз жалғасқан екен. Әңгімешілердің барлығы да шын ниетімен, іші-бауыры елжірей, пікірлерін ортаға салып отырды. Кемшін тұстарымыз, жүзеге аспай қалған армандарымыз әңгіме арқауына айналды. Сонымен қатар осы тәуелсіздікті көрген біздердің қандай бақытты ұрпақ екеніміз, жылдан жылға халқымыздың саны артып, елдігіміз нығайып, дамудың бір белесінен ендігісіне шығып келе жатқанымыз да тілге тиек етілді.
Соңғы кездері сүйсіне отырған сұхбаттың бірі сол кешкі отырыс болды-ау деп ойлаймын. Барлығымыз да бір сергіп қалдық, шер тарқаттық. Болашағымызға деген сеніміміз жанданды, әсіресе жастар жағы қанаттанып қайтты, үлкендер шүкіршілік етті. Міне, сол кешкі қызық әңгіме барысында мен де Қазақстанның тәуілсіздігінің алғашқы жылдарында өзім куә болған бір-екі естелігімді айтқан едім. Расында өзім араласқан уақиғаларды, азды-көп еңбегімді жария етіп айтуды, жарнамалауды әдет етпеген сияқтымын. Дегенмен, сол отырыста болған азаматтардың барлығы да, әсіресе Бақытбек бауырым маған қолқа салып: «Мұны жазғаның жөн. Жастарға үлгі болар, тарихта қалар. Біздің мемлекет болу жолымыздың қатпар қатпарының ішінде бұл да ескерілуі тиіс» деп, үстемелеген соң, осы мақаланы жазып отырмын. Бұл жөнінде бірінші рет қалам тербеп көпшілікке баяндап отырғанымды атап айтқым келеді. Мен сияқты талай қазақ баласының айтылмай қалған, жазылмай қалған сан мыңдаған сезімге толы естеліктері бар шығар деп ойлаймын. Қазақ халқының қилы тарихы осындай кішкентай сәттердің жиынтығы десек, қателеспейтін шығармыз...
Бұл болған уақиғаларды түсіну үшін артқа шегінуіміз, 1991-1992 жылғы жағдайларды еске алуымыз керек. Ол кезде Қазақстан жаңа ғана бой көтерген жас мемлекет. Кеңес Одағы ыдырағанымен іс жүзінде оның заңдары мен ережелері, әлеуметтік құрылымдары мен ұйымдары әлі де болса ықпалын жүргізіп келе жатыр еді. Қазақстан тәуелсіз мемлекет ретінде мемлекеттің негізгі белгілерін енді енді өмірге енгізіп келе жатқан кез еді. Күллі әлемді дүр сілкінткен өзгерістер жүріп жатқан шақта, біз қазақтарды бір ғана мәселе – Қазақстанның азаттығы ғана таң қалдырған еді. Әсіресе, шетелде өмір сүрген қазақтар үшін бұл хиял ғажайып ертегідегі бір хикая сияқты еді. Көп емес бірнеше жыл бұрын ғана «Кеңестер Одағы күйрейді, Қазақстан азат ел болады» десе, оған ешкім сенбеуші еді, сенбек түгілі ондайды ойға келтіру, тіпті, шындыққа жанаспайтын. Міне осындай жағдайда азғантай қазаққа тәуелсіздікті бере қоймас деген бір қауіп ылғи да мені мазалаушы еді. Әттең неге түрік бауырларымыздай санымыз көп емес, әттең ең болмағанда украйындар сияқты емеспіз деп ойланып, қынжылушы едім. Одақтас республикалар бірінен соң бірі тәуелсіздіктерін жариялап жатқанда, «біздің Қазақстан неғып кешікті, әкәу не болар екен!» деп, күн санап, радиодан, газеттерден шүйінші жаңалықты күтіп тұрушы едік. Мен Кеңес Одағының соңғы жылында Қазақстанға келгендіктен елдегі ахуалды өте жақсы білуші едім. 1991 жылғы тамыз айында Янаев, Язов дегендер ГКЧП-ны ұйымдастырып, Мәскеуде әскери төңкеріс жасап, билікті тартып алмақ болғанда Алматыда болғам. Сонда Алматыдағы кейбір азаматтардың «Кеңес Одағы қайта жаңғыратын болды, бұлар енді бізге дербестік бере қоймас!» дегені есімде....
Шүкір! Бір тәуліктің ішінде бірде қуантып, бірде уайымдататын өзгерістер лабиринтінен Қазақстанымыз сүрінбей өтіп, өзге республикалардың соңынан тәуелсіздігін 1991 жылдың 16 желтоқсан күні жариялады. Осы уақиғадан оншақты күн ғана бұрын мен Алматыда болып, ҚССР-ның тұңғыш Президенті сайланған Нұрсұлтан Назарбаевтың Алматыдағы ұлықтау (инагурация) мұрасымына Германиядан арнайы келіп қатысқан едім. Сол күні қазақтың игі-жақсылары, елімізге еңбегі сіңген талай тұлғалар залда сәби балаларша қуанып отырғаны есімде. Елбасының жерге құлай жаздаған туды лезде ұмтылып ұстап алғаны, тоқсаннан асқан қарт ақын Шәкір Әбеновтың: «Ынсапты бол, елге мейірімді бол!» деген ұлағатты сөздермен өрілген керемет қазақи батасы, оның қасында түрегеп тұрған ақсақалдар бәрі бәрі көз алдымда. Дәл осы бата беріліп жатқан тұста тура менің қасымда отырған ірілеу денелі келген ақсақал орнынан тұрды да сахнаға қарай жүрді. Ол Қызыл-Ордадан келген Карл деген кісі еді. Мұрасым кезінде менімен танысып, өзінің кім екенін айтқандықтан біліп отырмын. Шәкір қария батасын бітірген шақта Карл ақсақал сахнада тұрған ұлықтаушы топтың ішіне кірді де кетті. Ол кезде қазіргідей оққағарлар мен сақшылар көп емес еді Елбасының айналасында. Карл ақсақал кәдімгі бір ауылдың жиналысында сөз сұрап алған кісіше микрофонға қарай ұмтылды да, сөйлей бастады. Тұңғыш Президентті құттықтап, мадақтап, өзі жасаған үш жүзіктен тұратын ерекше туындысын Елбасына тарту етті. Міне, мен осы рәсімге қатысып, Германияға қайтып бара жатып, Түркияда аялдаған тұсымда Қазақстан тәуелсіздігін жариялады. Мен бұл жаңалықты 17 желтоқсан күні Түркияның Бұрса қаласында естідім. Барлық телеарналар мен газеттер Қазақстанның тәуелсіздік жариялағанын, Түркияның бір-екі сағаттан кейін оны ресми түрде таныған алғашқы мемлекет болғанын мәре-сәре болып халыққа жеткізіп жатқан еді. Көзіме жас келді. Бұрсада бір жиналысқа шақырылған едім. Айналамдағылардың барлығы да түрік бауырлар. Олар мені құшақтап, құттықтай бастады. Өмірімдегі ең бір бақытты сәт осы болды десем қателеспеспін. Сонда мынадай қызық уақиға болды. Айналамдағы түрік бауырлар Қазақстанның тәуелсіздік жариялауына үнсіз қала алмайтындарын, бір нәрсе жасап, осы қуанышты бөліскілері келетінін айтты. Олай болса әрқайсыларыңыз фирмаларыңыздың, ұйымдарыңыздың атынан Елбасына құттықтау хаттар, телеграммалар жіберіңіздер деп ұсындым. Олар бірден мақұлдады. Мен оның алдында Елбасының қабылдауында бірнеше рет болғанымнан Президент Аппаратының факс нөмірі және телефондарын білуші едім. Сөйтіп, әрқайсымыз фирмалық бланкілерге түрікше, ағылшынша хаттар жазып, әлгі факс нөміріне салып жібердік. Мен оған қоса телеграмма жіберіп, Түркия мен Еуропадағы қазақтар атынан Елбасын және Қазақстан халқын тәуелсіздікпен құттықтадым.
Ол кезде Алматыға тікелей әуеқатынасы жоқ болатын. Шетелдерден көбінесе Мәскеу арқылы келетінбіз. Тәуелсіздік жарияланған бойда алғашқылардың бірі болып Түрік Әуе Жолы тікелей әуеқатынасын ашты. Қазір Алматыға ғана емес, Қазақстанның көптеген қалаларына шетелдерден неше түрлі әуекомпаниялары жолаушылар тасымалдайды, он мыңдаған азаматтарымыз жылына шетелдерге барып келеді. Сондықтан, сол заманғы қиындықтар қазіргілерге көп білінбейді, ұмытып та кетеміз. Бірақ, тәуелсіздіктің алғашқы айларында шетелден Алматыға тікелей ұшақ келіп қонады деген біздер үшін керемет бір жаңалық болғаны есімде. Алматыда көше атаулары да қазақшалана бастады. Мәселен, «Коммунистический» көшесі «Абылай хан даңғылы» болды. Кейбір оқымыстылар «проспект дегенді қалдыру керек еді, даңғыл деген келіңкіремейді» деп таласып жатты. Алматыда тұңғыш елшілік ғимаратын АҚШ ашты. Сейфуллин көшесі мен қазіргі Бөгенбай батыр көшелерінің қиылысындағы көне ғимарат АҚШ-тың елшілік ғимараты болып ашылды. Оның артынша басқа мемлекеттер де елшіліктерін ашып жатты. Көп дипломаттар Қазақстан қонақ үйінде қызмет көрсетіп жатқан кез еді. Ал, Қазақстан болса өзінің шетелдегі тұңғыш елшілігін Түркияның астанасы Анкарада ашты. Ендігі әңгіме бұл жөнінде болмақ.
Жоғарыда айтқанымыздай, Кеңестер Одағы ыдырап, Қазақстан, Өзбекістан, Қырғызстан, Түрікменістан, Әзірбайжан республикалары тәуелсіз мемлекеттер болып шыққанда бұған ең көп қуанған әлбетте діні бір, тілі бір, түбі бір Түркия болды. Түркия Президенті мен жоғары дәрежелі мемлекет қайраткелерінің кабинеттерінің төрінде міндетті түрде тұратын 16 түркі мемлекетінің туларының қасына осы 5 мемлекеттің туы қосылды. Әлемдік саясатта Еуропаға жақпаған, араб-парсы жұртынан көп қолдау таппаған, жапа-жалғыз қалған Түркияның еңсесі көтеріліп, арқасы күшейгені есімде. Бұл керек десеңіз Түркияның ең жоғары лауазымды тұлғалары ашықтан ашық жария еткен шындық. Сол кезде Түркияның Президенті мархұм Тұрғұт Өзал еді. Ол кісі Түркияның сыртқы саясатына елеулі өзгеріс енгізіп, бірінші рет Кеңес Одағынан бөлініп шыққан Түркі елдерімен қарым-қатынастарды маңызды дәрежеге көтерді. Соның нақты қадамы ретінде 1992 жылдың 30-31 қазан күндері Анкарада «Түркі тілді мемлекет басшыларының тұңғыш саммиті» (биігі) жоспарланған еді. Бұл шығыс пен батыс түркі жұрттарының тарихтағы тұңғыш бас қосуы десек артық айтылған емес. Биік жиынға жоғарыда аталған елдердің мемлекет басшылары шақырылған еді.
Мен дәл сол жылдары жасым жас болса да Еуропадағы мұсылмандардың ең ірі ұйымдарының бірі болып саналатын «Еуропа ұлттық көзқарас ұйымдарының» халықаралық қатынастар жағынан үйлестірушісі және сол кезде Түркиядағы ең ірі екінші саяси партия болған «Рефах» партиясы төрағасы Нәжмеддин Ербақанның кеңесшісі едім. Н. Ербақан қырық жылға жуық түрік саясатының бел ортасында жүрген, екі мәрте вице-премьер және бір рет премьер болған тұлға. Бірнеше жыл Түркия саясатының дәліздерінде жүріп, елге танымал талай тұлғамен сұхбаттасып, он мыңдаған адамдар жиналатын шараларда сөз сөйлеп, телеарналардағы бағдарламаларға шығып үлгергем-ді. Қай жерде жүрсем де, қандай қызметте болсам да, қазағыма бір тамшы да болса еңбегім сіңсе екен деп жүретұғым. Осы екі ұйымның кейбір мүмкіндіктерін Қазақстанға бағыштағаным, біздің елден барған студенттерге қайырымдылық қорлар есебінен шәкіртақы тағайындатқанымыз, жылда Құрбан айт уақтысында жүздеген құрбандықты Қазақстанға таратқызатынымыз және басқалары дәл сол уақытта басталған еді.
Анкарадағы түркі басшыларының саммитіне Нұрсұтан Назарбаевтың келетіні және соынмен қатар Анкарада Қазақстанның елшілігінің ашылатыны туралы хабар Түркиядағы қазақтар арасында таралып, гуілдеген дайындықтар басталып кеткен еді. Анкарада айналдырған 4-5 үй ғана қазақ бар. Оның бірі менің әкем Жүніс Рақиұлы (Бұлұтай) болса, екіншісі әкемнің құрдасы мархұм Ұядан Бөшжанұлы (Ақай) еді. Стамбул, Измир сияқты қалалардағы қазақтар автобустармен Анкараға ағылып келіп, Н. Назарбаевты әуежайдан қарсы алуға асығып жатқан кез. Ол уақытта біраз ақсақалдарымыз бен әжелеріміздің көзі тірі кезі. Барлығы да қазақтың ұлттық киімдерін киіп алған – барқыт шапандар, пұшпақ тымақтар, күміс белбеулер, жүздеген адам ұлттық киімдерін киіп, қолдарына «Қазақстан Президенті Н.Назарбаев, қош келдіңіз!», «Жасасын Түркия-Қазақстан достығы!» жазылған транспаранттар мен плакаттарды ұстап тұр. Анкара әуежайының мемлекет басшыларын қарсы алатын бөлігінде кәдімгі он тоғызыншы ғасырдың Қарқаралы жәрмеңкесі құрылғандай көрініс тұр еді. Тек кигіз үй мен жылқылар ғана жетіспегені болмаса...
28 қазан 1992 күні Анкара әуежайы тарихи күндердің біріне иелік етті. Әуежайға араға жарты сағат, бір сағаттан салып, Әзірбайжан, Түрікменістан, Қырғызстан, Өзбекістан және Қазақстан президенттерінің ұшақтары келіп қонып жатты. Біздің қазақтар өз президентімізді қарсы аламыз деп, таң ата барғандықтан, әрбір ұшақ келіп қонғанда «Назарбаев келді!» деп, көрісуге асығып тұрған. Әрине, жоғарыда айттық қой, ол кезде дәл кәзіргідей дәрежеде ұйымдастырушылық жолға салына қоймағандықтан, қонақ елбасыларының ұшақтары сәл кешігіп немесе уақыты ауысып келіп тұрды. Түрік президенті Тұрғұт Өзал және қасындағы премьер-министр Сүлеймен Демирел, министрлер және әскери басшылар толық бір күнді болмаса да жарты күнді әуежайда қонақтарды қарсы алумен өткізді. Кейде ұшақтар келіп жатқанда қай елдің басшысы екенін анықтай алмай, қателесіп айтқандары да болды. Бір қызығы әуежайда біздің қазақтан басқасы көрінбейді. Басқа мемлекеттердің президенттерін әлгіндей ұлттық киімдерін киіп, қолдарында транспаранттар мен жалаулар ұстап тұрған қандастары күтіп тұрған жоқ еді. Оларды азын аулақ ресми қызметкер ғана қарсы алуға келген. Дегенмен, біздің қазақтың бір пайдасы оларға да тиді. Қазақтар барлық елбасыларын қарсы алып шықты. Түрік билігі барлық қазақтардың мемлекет басшыларының ұшақтары келіп тоқтайтын алаңшаға жақындау тұруына рұқсат берген еді. Бір елдің басшысы келе қалса біздің қазақтар ұран салып, қолдарындағы жалауларын көтеріп, айғайлап қошемет білдіріп тұрды.
27 қазан күні Анкара аспанында қызық уақиға болды. Кәдімгі шалқалап жатқан, шелек ілетін жарты айдың қасында жарқырап тұрған жұлдыз. Мұндай көріністі осыдан бір-екі жыл бұрын Алматы аспанында көргенім есімде. Алматыдағы Тәуелсіздік ескерткішінің маңында тұрғанымда айға тиіп тұрған жарық жұлдызды көріп суретке түсіріп алып едім. Сонда 1992 жылғы Анкарадағы жұлдызды ай есіме түсіп еді. Сол кезде үйлі-баранды едім. Бұрынғы келіншегім тұңғышымды дүниеге әкелмекке ауруханада жатыр еді. 28 қазан күні мен Елбасы Н.Назарбаевты қарсы алмаққа әуежайға қарай аттандым. Түрік протоколында басты оппозиция партиясының өкіліне де сыйлы орын беріледі. Менің партия төрағасының орынбасарларының бірімен қарсы алу сабында тұруым керек еді. Әуежайға бет алған тұста әпекем Нұршан телефон соғып, шүйінші сұрады. Ұл бала дүниеге келді деген сөз құлағымда. Мен болсам бір жағынан әуежайға асығып, бір жағынан тұңғышымды көруге шыдамай барамын. Не болса о болсын, ауруханаға барып шығайын деп тәуекелге бел будым да өзімнің автокөлігіммен шапшаңдатып жол тарттым. Жолда асығып бара жатқанда шағын жол апатына ұырадым. Кінәлі мен емес, қасымнан өтіп бара жатқан шағын жүк көлігі машинамның алдыңғы тұмсығын соғып, майыстырып алды. Алайда менде кідіретін уақыт жоқ, жасы егде тартқан бейтаныс тізгіншіге: «Алаң болмаңыз! Жолыңыз болсын, бүгін менің қуанышты күнім, сізге еш дауым жоқ!» дедім де артыма қарамай ауруханаға жол тарттым. Онда барсам түріктің салты бойынша медбикелер көрімдік сұрап тұр екен. Көрімдік бермесең балаңды көрсетпейді. Әлгі шүйінші сұраған медбикеге көрімдігін беріп, баламды көрдім. Маңдайынан бір иіскедім де әуежайға тарттым...
Әуежайға келсем қарақұрым халық, кілең қазақтар. Бәрі де өзімнің таныстарым, туыстарым. Алыс қалалардан келген туыстардың бірсыпырасы біздің үйге келіп қонған еді. Олар менің балалы болатынымды білгендіктен әртүрлі аттарды ұсынып отырған. Біздің жақтың салты бойынша тұңғыш балаңды балам дей алмайсың да, ол үлкен кісілердің еншісінде болады. Қариялар былай деп келісті: «Қазақстан тәуелсіз болды. Ертең ағайынды 6 түркі мемлекетінің басшылары Анкарада бас қоспақ. Қазақстанның тұңғыш елшілігі ашылмақ. Аспанда ай мен жұлдыз қатар тұр. Осының бәрі де жақсы ырым. Егер ұл бала болса, біздер Нұрсұлтанның алдынан шығып, балаға ат қоюын сұрайық. Ата-бабамыздың сондай салты бар ғой, хан не батыр келгенде туған балаға осылайша ат қойғызған. Керей Ер Жәнібек батырдың атын Шақшақ Жәнібек батыр қойды деген бар. Барақ Би (1650-1740) бабамыз ауылына Тәуке хан келгенде туған ұлына Хангелді деп ат қойыпты» десті. Бәрі бірімен бірі қоса қабаттасып келгендіктен мен де әуежайға барғанда алуан түрлі сезімге толы едім. Ұл баланың дүниеге келгенін естіген туыстар бірінен соң бірі: «Бауы берік болсын! Өмір жасы ұзақ болсын!» деп, қуаныштарын білдіріп жатты...
Біраз уақыттан соң әуежай алаңында қозғалыс көбейіп кетті. Қызыл кілем жаюлы, түрік протоколының қызметкерлері, әскери қарауыл саптарын түзеп, ыбыр-жыбыр қозғалыс, фототілшілер мен операторлар дайындалып кетті. Біраздан соң Қазақстан Республикасының Президентінің ұшағы келіп қонды. Ұшақтың сатысынан құлдаған Елбасын мархұм Тұрғұт Өзал құшағын жая қарсы алды. Анкарадағы бірнеше үй қазақтың бірі Абатай Сәбәділқызы апайымның қызы Сүйімбике сол кезде 12-13 жастағы кішкентай ғана қазақтың сұлу қызы болатын. Сүйімбике қазақтың ұлттық киімін киіп, қосетегімен, оюлы бешпентімен, басында үкілі төбетайымен Н. Назарбаевқа гүл шоғын табыс етті, Елбасы Сүйімбикенің бетінен сүйді. Сонда Түркия Президенті Тұрғұт Өзалдан кейін Н. Назарбаевқа амандасып тұрған екінші жан қазақтың кішкентай қызы болып тұр ғой. Басқа елде мұндайға жол берер ме еді кім білсін, бірақ мұның өзі қазақ бен түріктің қаншалықты жақын, қаншалықты туыс екенін білдіріп тұрса керек.

Елбасы Тұрғұт Өзал мархұммен бірге сап түзеп тұрған лауазымды адамдармен амандасып қызыл кілемнің үстімен келе жатты. Мен аяқ жағында тұрмын. Саптың басында Түркияның ең жоғары лауазымды мемлекет қайраткерлері мен ресми тұлғалар тұр. Елбасымыз әрқайсысымен жеке жеке амандасып, аяғында менің тұсыма келді. Бұрын кездескендіктен мені танып тұрған Елбасына: «Аға, қош келіпсіз!» деп, амандастым. Қасында тұрған Сыртқы істер министрлігінің қызметкері Қайрат Сарыбаев: «Мұртазаның келіншегі жаңа ғана босанған екен, ұл бала болыпты!» деді. Елбасы: «Құттықтаймын! Кішкентайларыңның бауы берік болсын!» деп жауап қатты күлімсіреп. Осы мүмкіндікті пайдаланып мен де іліп алып кеттім: «Аға, білесіз ғой қазақта дәстүр барын. Елдің ұлығы келгенде ұл бала дүниеге келсе, қадамы құтты болды дейді, ұлықтан ат қоюын сұрайды. Біздің ақсақалдардың өтініші Түркияға қазақтың Президенті келгенде қазақ жанұясында туған балаға сіздің есім беруіңізді сұрайды. Рұқсат етсеңіз Сіздің есіміңізді бергіміз келеді» дей салдым. Ел басының қасында Қазақстанның Түркиядағы тұңғыш елішісі болып тағайындалған Қанат Саудабаев пен сол кезде премьер-министрдің орынбасары болған Мырзатай Жолдасбеков тұрған. Қазақстанға келген сапарларымда Мырзатай ағайдың да қабылдауында бірнеше рет болған едім. Ол кісімен Мұсылман әйелдер лигасының төрайымы мархұм Әмина Нұғыманова таныстырған болатын. Мырзатай ағай: «Әй, Мұртаза! Ағаңның қолы босай қоймас, білесің ғой қаншама маңызды кездесулер барын. Дұрыс, Нұрсұлтан деп қойғандарың жөн!» деді. Мен Мырзатай ағаның қолдау сөзін естіп, қуанып, Елбасына қарадым не айтар екен деп. Елбасы тағы да күлімсіреді де: «Солай болсын, Нұрсұлтан деп қойыңдар. Ақсақалдарға сәлем айтарсың. Қолым тимеді деп ренжімеңдер!» деді. Бір қызығы Тұрғұт Өзалдан бастап барлық жоғары протокол Қазақстанның Президенті осы бір жас жігітпен соншалықты ұзақ уақыт не сөйлесіп жатыр екен деп, таңдана қарап тұрғандай болды. Менің ойымша осының барлығы да сол кездегі жағдайда ғана түсінікті, сол кездегі қазақи мінездің, ағайынға деген сағыныштың көріністері еді. Сол күні кеште біздің үйде Стамбулдан келген нағашымыз әрі құдамыз Қадыр Махмұтұлы (Хайдар) ақсақал азан шақырып, жан-жақтан келген туыстардың алдында дүниеге келген нәрсетеге «Нұрсұлтан» деп ат қойды. Бұл хабар Қазақстан телеарнасы және «Егеменді Қазақстан» газеті арқылы Қазақстанға да жетті...

Анкарадағы Қазақстан елшілігінің ашылуы

Бұл шара бірнеше маңызды уақиғалармен тұспа тұс келіп тұр еді. Анкара лезде әлемнің назары аударылған қалаға айналды. Бірішіден, тарихта тұңғұш рет түркітілді мемлекеттердің басшылары бас қоспақ еді. Әлемді дүр сілкінткен Кеңес Одағы ыдырап, оның орны қалай толатыны белгісіз болып жатқан жағдай бар еді. Америка бірінші Парсы шығанағы соғысын ашып, Иракты бомбалап жатқан. Армения Әзірбайжанның құрамындағы таулы Қарабақ өлкесін жаулап алған-тұғын. Бұл екі елдің арасындағы дауды шешпекке Қазақстан басшысы ара-ағайындық ұсынысын жасаған еді. Оның үстіне Қазақстанның қолында әлемдегі төртінші ядролық қару арсеналы бар болатын. 29 қазан Түркияның «Республика күні» мерекесі. Әлемнің шартарабынан жүздеген журналшылар, тілшілер Анкараға қарай аттанғаны бұқаралық ақпарат құралдарында жария етілуші еді. Бүкіл ғалам осы бір жиыннан қандай нәтиже шығады екен, «Түрік Одағы» құрылуы мүмкін бе деген сауалдардың жауабын іздеп жатыр еді. Өйткені, дәл сол арада Ресей-Беларус-Украина «Славян Одағы» құрамыз деп жариялаған болатын...
Анкарадағы тұңғыш Қазақстан елшілігі Түркия президентінің резиденциясына өте жақын орналасқан еді. Естуімше бұл ғимаратты Түркия мемлекеті Қазақстанның пайдалануына тегін берген екен. Үш қабатты жеке ғимараттың айналасында кең бақшасы болған жоқ, өйткені үйлер балкондары бірбіріне тиетіндей жақын орналасқан, тар көшелердің бойында тұрған. Түркия тек Қазақстанға ғана емес, Өзбекістан, Қырғызыстан, Түрікменістан және Әзірбайжанға да сондай ғимараттарды бағыштаған еді. Қазақстан елшілігінің алдындағы көше тарлау еді, оның үстіне адамның санында шек жоқ. Түркиядағы қазақтар түгелдей келді десем болғандай. Көшенің бойы Қазақстан мен Түркияның байрақтарымен безенген. Салтанатты мұрасым басталғанда әскери оркестрдің орындауында екі елдің әнұрандары орындалды. Түркия президенті Тұрғұт Өзал және Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев сөз сөйледі. Елшіліктің қақпасында екі ел басшылары лентаны қиып ішке кірді. Кіре берісте менің әкем, ол кезде жетпістен енді ғана асқан Жүніс Рақиұлы жерде дайын тұрған екі бірдей дәу қошқарды бауыздап, президенттердің алдында көзайдын айтып, бата берді. Бұл жерде тек протоколда есімдері көрсетілген адамдар ғана бар. Жиналған жұрт әлі көше бойында тұр. Мен «Рефах» партиясы төрағасының орынбасарымен бірге тізімде болғанымнан президенттердің бірнеше құлаш қасында ілесіп келе жатырмын. Қазақстан елшілігінің үшінші қабатында кең зал бар екен, сол жерде коктейл беріледі деп естідім. Бәріміз сонда бардық.
Коктей ұйымдастырылған залда Түркия президенті Тұрғұт Өзал, біздің елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев, премьер-министр Сүлеймен Демирел, Түркия қарулы күштерінің қолбасшылары, министрлер, депуттар, шетелдерден арнайы шақырылған қонақтар, дипломаттар т.т. бар. Адам көп болғандықтан ба әлде зал кішкентай болғандықтан ба, қайдам, бірақ бар нәрсе көз алдымызда және естіліп тұрды. Қонақтар коктейл дастарханынан дәм ауыз тиіп жатқанда, бірден протокол қызметкерлерінің бірінің ащщы даусы естілді: «Жол беріңдер! Би-Би-Си тілшісі сұхбат алады!». Залдың есігінен арықша келген, жұпыны ғана киінген жас әйелді көзім шалды, артынан камерасын көтеріп операторы еріп келеді. Көшеде көрсең бұл әйелді ескермеуің де мүмкін, мәселе оның сыртқы көрінісінде яки киімінде емес, оның кеудесіндегі «BBC Reporter» яғни ағылшынның күллі әлемге белгілі Би-Би-Си корпорациясының тілшісі деген белгісінде болып тұр. Бұқаралық ақпарат құралының құдіретін осындайда сезінеді екенсің. Тілші ең жоғары лауазымды қонақтардың арасын қақ жарып, түрік президентінің алдына барды да бірнәрселер сұрап, микрофонды бірден Тұрғұт Өзалдың аузына тосты. Мархұм Тұрғұт Өзал денелі кісі болатын, орнынан қозғалмай-ақ, күлімсірей отырып, бірнәрселер айтты да қолымен Н. Назарбаевқа меңзеді. Менің түсінгенім: «Алдымен қонаққа сөз берейік» дегені. Ағылшын тілші микрофонға бірнәрселер деді де енді Назарбаевқа ұсынды. Мен сол кезде бірнеше түрік депутаттармен сұхбаттасып тұр едім, бірақ көзім біздің презиендетте және ағылшын тілшісі кіргенде көтерілген айғай-шудан залдағы бәріміздің назарымыз осы бір тілшінің президенттерден алатын сұхбатына ауысқан еді. Бірден залды тыныштық билеп алды, ұшқан шыбынның даусы естілмейді...
Нұрсұлтан Әбішұлы айналасына қарады да, қазақшалап: «Кім аударады?» деді. Менің ойымша бұл елбасының халықаралық аренада енді енді көріне бастаған кезі еді, ол кезде ағылшынша жете меңгермеген болса керек. Тілші микрофонды ұстап тұр жауабын күтіп. Елбасы аудармашы шықсын дегендей күтіп тұр. Осылайша біраз уақыт өтті, уақыт дегенде минуттар емес, әрине, секундтар ғана. Бірақ, дәл сондай жағдайда секундттар минуттар сияқты білінеді екен. Залда ешбір жыбыр-күбір қалмады, барлық жұрт елбасымызға қарап тұр. Жағдай ушығып бара жатқандықтан мен де қинала бастадым. Ағылшынша сайрап тұрмын, бірақ «Мен аударамын» дейін десем, бір жағынан президенттің тобында аудармашысы шығып келсе, өзім ыңғайсыз жағдайға душар болып қаламын ба деп абыржып тұрмын. Сәл сабыр сақтайын, мүмкін бір адам шығатын шығар деп, ізеттілік сақтап тұрдым. Ешбір жан шықпады. Қазақстан делегациясындағылардың өңі бұзыла бастады. Менің де шыдамым таусылды. «Қазақстан президентінің ағылшыншадан аударатын тілмашы жоқ екен!» деп айтқызбаймын деп ойландым да қолымды көтеріп: «Мен аударамын!» дедім. Елбасы маған қарай қалды. «Келе ғой!» деген дауысты естіп, бірден екі президенттің ортасына тұра қалдым.
Ағылшын тілші өзі арық, өзі жұпыны ғана киінгенімен, президентке сұраған сауалдары мірдің оғындай. Ол кезде мен орысша дым да білмейтін кезім. Сондықтан, тілшінің сұрақтарын ағылшыншадан тікелей қазақшаға аудардым. Бір ғажабы, Елбасы сұрақтардың барлығына да қазақша керемет жауаптар қайтарды, өте байсалды, еш кідірместен қазақша сайрап, төгіліп тұрды. Егер ол кісі қазақша кейбір сөздерді жеткізе алмай яки арасына орысша қосып отырғанда маған да қиын болар еді. Мен Елбасының жауаптарын ағылшыншаға аударып тұрдым. Оның алдында да Елбасының Алматыда Н. Ербақанмен болған кездесуінде тілмаштық жасаған едім. Сондықтан, оның сөйлеу мәнері маған таңсық емес еді. Құдайға шүкір деймін, дәл сондай сәтте өзімнің сол жерде болғаныма және кәдеге жарағаныма. Ағылшын тілшісі еш іркілместен бірінен бірі ащщы сұрақтарын құйдырып жатты:
«Түркітілді халықтар әскери одақ құрмақсыздар ма?»
«Қазақстан қолындағы ядролық қаруларды түркітілді мемлекеттердің жауларына, мәселен Әзірбайжанның жерін басып алған Арменияға қарсы қолдануы мүмкін бе?» т.т.
Елбасы барлық сұрақтарға кереметтей жауаптар берді. Түркітілді халықтардың бас қосуынан ешбір бөтен ойды іздеудің қажеттігі жоқ екенін, тілі бір, діні бір, түбі бір халықтардың тек ізгі мақсатта, достық және татулық бойынша бас қосып жатқанын, ешкімге дұшпандық ойларының жоқ екенін айтты, Еуропа мемлекеттерінің, славяндардың бас қосқанын мысал етті. Дәл осы уақиғаға куә болған белгілі журналшы, Құранды қазақшаға аударған дінтанушы Уахап Қыдырханов 2003 жылы жарияланған «Сағыныш саздары» атты кітабында былай деп келтіріпті:
«Қазақстан елшілігі, 30 қазан 1992 жыл, Анкара уақытымен күндізгі сағат 2.00
..........
Екі елдің мемлекеттік әнұраны орындалды. Президент Нұрсұлтан Назарбаев елшілікті ашудың рәсімін бастады.
........
– Біздің тәуелсіздігіміздің тілектесі, осы елшіліктің құрылуына үлкен қамқоршы Түркия Республикасының Президенті Тұрғыт Өзалға, Үкімет басшысы Сүлеймен Демирелге өзімнің және халқымның атынан алғыс айтамын! Екі елдің арасындағы туысқандық, достық нығая берсін!
.........
Ұналғышын ұмсынып, ұзын бойлы, ақ сары қыз Президентке тіл қатты. Ағылшын ақпарат орнының тілшісі екен.
– Ағылшынша аударатын кім бар?
– Мен бармын, – деп алға шықты Мұртаза Бұлұтай деген жас жігіт. Бұл маған таныс адам. Түркия «Ұлттық көзқарас» ұйымының Германиядағы өкілі. Ағылшын, неміс, түрік, қазақ тілдеріне жетік, арабша да сөйлей білетін тілмар азамат. Ол болмаса, ағылшынды орысшаға, не түрікшеге аударып, одан қазақшалап жатар ма едік, қайтер едік. Бұған да шүкіршілік!
– Сапарыңызды қалай бағалайсыз, Президент мырза?
– Сәтті сапар болды. Тектес халықтар арасында төркіндес тұрмыс, салт-сана, тарихи ортақ мәдениет бар. Соларды сабақтастыра отырып, әлеуметтік дамудың алдағы кезеңінде қимыл бірлігі болуына келісім жасалды.
– Мұның басқалай сипаты бар ма?
– Жоқ. Бұл – еркін, жан-жақты әрі ынтымақты дамудың бастамасы. Мұнда ешкімге сес көрсету де, ешкімнен сескену де жоқ. Ондай ойлар шындық шегінен тыс болмақ.
– Мұны неге айттыңыз?
– Қазір қымс еткенді қилы-қилы сөз ететін әдет болып барады. Мұнда ешкім күдіктенетін де, сақтық жасайтын да сипат жоқ.
– Мен канадалықпын, – деді бір тілші. – Мен бұдан күдік те, сақтық та көріп отырған жоқпын, қорықпаймын да.» (Уахап Қыдырханұлы, Сағыныш саздары, «Елорда» баспасы, 2003ж., Астана, 81-82 беттер).
Қателеспесем Уахап ағай ол кезде шетелдердегі қазақтарға арнап арабша және кириллица аралас шығатын «Шалқар» газетінің бас редакторы еді және Елбасының делегациясы құрамында шетелдерге барып тұратын. Ағылшын тілшісінен кейін Канада телеарнасының хабаршысы сұхбатты жалғастырды. Оның да сөздерін қазақшаға аударып бердім.
Осы уақиға әлі күнге дейін есімнен кетпейді. Оны жарнамалап бүгінге шейін не айтып, не жазып көрген жоқ едім. Енді арадан бірталай жылдар өтті ғой, кейінгі ұрпақтар біле жүрсін деген ниетпен және Бақытбек Смағұл бауырымыздың қолқа салуымен жазып отырмын. Менің жадымда қалған ең қызық сәт елбасының: «Кім аударады?!» деп қазақша сұрағаны. Егер ол кісі осы сұрақты орысшалап айтқанында мен түсінбес те едім. Демек адам сондай сәтте өзінің туған тілінде, яғни өзіне ең жақын тілде ғана сөйлейді екен. Осыдан мен Нұрсұлтан Назарбаевтың қазақи ортада дүниеге келіп, ә дегеннен тілі қазақша шыққанын түсіндім. Дәл сол күнгі уақиғада Елбасымен мені жалғастырған осы қазақтың тілі ғана болатын...
Ертеңіне Анкара әуежайына барып, қалың ел болып президентті шығарып салдық. Қайтарда әуежайдың VIP ғимаратының ішінде Қазақстанның Түркиядағы тұңғыш елшісі Қанат Саудабаевты жолықтырдым. Ол көрген бойда маған бұрылып, «Інішек, көп рахмет сізге! Үлкен көмек көрсеттіңіз!» деп, арқамнан қақты. Сөйтіп, айналдырған бір-екі күннің ішінде Қазақстан Президентімен кездесіп, тұңғышымның есімін «Нұрсұлтан» қойып, әкем Жүніс қажымен бірге Қазақстанның Түркиядағы және әлемдегі тұңғыш елшілігің ашылуына үлес қосқаныма өзімді шексіз бақытты санаймын. Гүлдене берсін еліміз, дами берсін мемлекетіміз! Жасасын Қазақстан!

31.01.2009 ж., Алматы

"Президент және халық" газеті, 20.02.2009 ж., 7-бет

НАМЫСЫ МЕН РУХЫН ЖОҒАЛТҚАН ҰЛТ БӘРІН ДЕ ЖОҒАЛТАДЫ

2008-10-29T23:05:00.000+06:00

НАМЫСЫ МЕН РУХЫН ЖОҒАЛТҚАН ҰЛТ БӘРIН ДЕ ЖОҒАЛТАДЫ[1]

“Жалаң ұрандардан арылу қажет”
Рысбек Сәрсенбай:
– “Жас Алаш” меймандарын Ораза айт мейрамымен құттықтаймын. Барша мұсылман қауымына ортақ қасиеттi де қадiрлi Айт мейрамын тойлаумен бiрге қоғамды толғандырған өзектi мәселенi де ой талқысына салсақ. Ел құлағын елеңдететiн мәселелердiң бiрi – ұлттық патриотизм екенi риясыз шындық. Елiн сүйген ерлер, елi үшiн жанын отқа да, суға да салудан тайынбайтын елге дана, жұртқа пана болар тұлғалар ортамызда бар ма? Ұлттық намыс, патриотизм сезiмдерi пайдақорлық, намыссыздық, жағымпаздық пен құлдық сананың алдында ығысып, жағымсыз қасиеттерге орын босатып, қазақтың рухы қаңтарылып, жолда қалған сияқты. Қазақ тiлiнiң, қазақ ұлтының қазiргi мүшкiл жағдайы, елдегi ауыр әлеуметтiк-тұрмыстық ахуал осындай пессимистiк ойларға жетелейдi. Мiне, қоғамды мазалаған, ойлантқан мәселелер төңiрегiнде сiздердi ой бөлiсiп, пiкiр алмасуға шақырдық.

Қалдыбай Әбенов:
– Бүгiн “Жас Алаш” газетi көтерген проблема – өте өзектi, өте орынды мәселе. Қазақта намысқой, ұлты үшiн жанын беруге әзiр тұлғалар аз емес. Ұлт үшiн жанын құрбан еткендер де болды. Тәуелсiздiк жылдарының өзiнде қазақ атпалдай-атпалдай азаматтарынан көз жазып, жүрегi қарс айырылды. Ұлттың болашағы үшiн, елдiң келешегi үшiн күйiп-пiскен азаматтарымызды қазақ халқы қорғай алмады. Сондықтан да өкiнiштен өзегi өртенiп, iштей тынған жайы бар ұлтымыздың.
2006 жылы 14 шiлдеде болған “Шаңырақ” оқиғасын еске түсiрейiк. Ұлтарақтай жерiн, аядай ұяларын қорғаған қазақ соққыға жығылып, өз билiгiнен өзi таяқ жедi. “Шаңырақтың” қаһармандары Арон Атабек, Ерғанат Тараншиев, Құрманғазы Өтегенов және Рүстем Тұяқовтар темiр тордың ар жағына тоғытылды. Қазақтың ер намысты азаматтары деп танимын бұларды. Күнi кеше ғана көз алдымызда өткен “Малыбай” кикiлжiңiн де естен шығаруға болмас. Бұл оқиға да бүгiнгi қоғамның қасiретi. Айдын Халықов деген қазақ азаматы өзге ұлт өкiлдерiмен болған қақтығыста көз жұмды. Жап-жас жiгiт қыршынынан қиылды. Алматыда орналасқан бiр топ қоғам қайраткерлерi, қоғамдық ұйымдардың өкiлдерi жиналып, оқиға болған “Малыбай” ауылына ат басын тiредiк. Қаза тапқан жiгiттiң туған қарындасы Толқынмен кездесiп, болған оқиғаның мән-жайын көңiлiмiзге түйiп қайттық. Ақылдаса келе, осы ауылда “Малыбай – туған жерiм, алтын бесiгiм” атты ұйым құруды жөн санадық. Ұйымның төрайымы етiп Толқынды сайладық. Бұл ұйым немен айналысады? Жер-жерден тарихи отанына оралып жатқан қандастарымызға қолдау көрсетiп, “Малыбай” ауылына орналасуға жәрдемдеспек. Бұл да – еңбек. Қаршадай Толқынның қазақ ұлтына сiңiрiп жатқан азды-кем жәрдемi ретiнде бағалау қажет. Қазақтың асқақ рухын сезiну үшiн Желтоқсан көтерiлiсiн еске алу керек. Қылышынан қан тамған қызыл империализмге қарсы шыққан, бас көтерген нар тұлғалы азаматтар Қайрат Рысқұлбековтiң, Ербол Сыпатаевтың, Ләззат Асанованың ерлiгiн қалай ұмытамыз? Мiне, қазақтың рухы, қазақтың намысы деп осыны айт! Қыршынынан қиылған Желтоқсан қаһармандары ел ағаларының қолынан келмеген ерлiкке аяқ басты. Қайтпай, тайсалмай, қайраткерлiк мiнез танытты. Бұл есiмдердi қазақ ешуақытта ұмытпайды. Бiрақ, осы азаматтардың батырлығын, батылдығын, қайраткерлiгiн қазақ бағалай алды ма? Желтоқсан көтерiлiсiнiң 20 жылдығында қандай iс атқардық? Мемлекет, қоғам қайда қарады? Желтоқсанның 20 жылдығын атап өтудi жөн санамадық. Қазақ қоғамын түзеуге күш салған, сол мақсатта аянбай тер төккен Алтынбек Сәрсенбайұлы мен Заманбек Нұрқадiловтiң да орындары ойсырап тұр. Осы азаматтардың есiмiне мектептердiң, көшелердiң атын беруiмiз тиiс. Ұлттың жадынан бұл есiмдердi өшiруге болмайды. Мұны ешкiм өшiре де алмайды! Қазақтың арыстай азаматтарынан ұлтымыздың жастары да үлгi-өнеге алуы керек. Оларды жастарға үлгi етуiмiз тиiс. Жастар сол тұлғаларға қарап бой түзеуi қажет. Менiң мынадай ұсынысым бар. Қазақ үшiн, ұлт үшiн құрбан болған, елдiң келешегi үшiн шейiт болған тұлғалардың арнайы күнiн белгiлесек.

Болат Атабаев:
– Мен “патриотизм” ұғымын мүлде басқаша түсiнемiн. Патриотизм фашизммен қатар жатқан ұғым деп ойлаймын. Гитлер патриот па? Сөзсiз! Ол өз отанын, елiн, жерiн сүйдi. Фюрердiң “Майн Кампф” атты шығармасын оқып көрiңiз. Тұнып тұрған патриотизм! Отансүйгiштiктi өткен күнмен ғана байланыстыруға болмайды. Газет-журналдар өткен-кеткен өмiрге сағынышпен қарап, өткенiмiздi ғана жырлаумен айналысатын секiлдi. Аруақтарға сыйыну керек, оларға ескерткiш орнатып, халықтың рухын көтеру керек деген де пiкiрлер емiс-емiс естiлiп жатады. Бұл – жаңсақ пiкiр. Қате көзқарас. Тарихымызды сыйлау керек, әрине. Өткенiмiздi ұмытсақ, келешегiмiздi де бағдарлай алмаймыз. Бiрақ, патриотизмге өткен заманның бағамымен қарауға болмас. “Патриотизм” сөзi гректiң “патриотис” – “отандас” деген сөзiнен шығады. Латынша “pater” сөзi “әке” деген ұғымды бiлдiредi. Адам анасын сезiммен, “emotio”-мен сүйедi. Ал отанын санамен сүйедi. Отанға соқыр, көзсiз махаббаттан еш пайда жоқ. Адам баласы отанын, туған жерiн саналы түрде сүйiп, кейде сыни көзбен қарап, мiнiн түзеуi де керек. Қазақ қоғамы күрделi әрi шиеленiстi жағдайда тұр. Әсiресе, жастарға дұрыс таңдау жасау өте қиын. Олардың саналарына “Отаныңды ессiз сүй” деген ұрандар сiңiрiледi. Солай-ақ болсын. Отанын “ессiз” сүйсiн дейiк. Сонда “есi” кiргенде не iстейдi? “Ессiз” тек қана есi дұрыс емес адам ғана сүйе алады. Сондықтан ең әуелi жалған ұрандардан арылу қажет. Ұраншылдықтан, құр айқайдан, бос дабыра, даңғазалықтан құтылу керек. Ұлт патриоты болу үшiн адам ұлттық ерекшелiктердi, ұлттық қасиеттердi бойына сiңiре бiлуi тиiс. Адамның аузы-мұрны да, құлақ-көзi де ұлттық иiстi, ұлттық ерекшелiктi сезiне бiлуi керек. Қазiр жас режиссерларды дайындап жатырмын. Олардың көпшiлiгi ұлттық ерекшелiктi түсiнбейдi. Жамал Омарованың, Рабиға Есiмжанованың, Мәдениет Әшекеевтiң, Манарбек Ержановтардың әндерiн тыңдатып, ұлт әуендерiн бойларына сiңiргiм келедi. Бiрақ, жастар оны түсiнбейдi. Қазақтың дәстүрлi музыкасына жастардың арасында сұраныс жоқтың қасы. Жастар эстрадалық әндердi тыңдауға құмар-ақ. Себебi, қазақтың дәстүрлi музыкасында, әуенiнде қазiргi заманға сай, жастарды елiтетiн нәрсе жоқ. Дегенмен, жастар оларды тыңдамайды деп, ұлттық музыканы ысырып тастауға тағы болмайды. Қазақтың ұлттық музыкасының қасиетiн, ерекшелiгiн жастарға түсiндiру керек, оны олардың саналарына сiңiру қажет. Сонда ғана олардың бойларында ұлттық музыкаға деген қызығушылық оянады. Жалаң ұраннан түк те шықпайды. Фашизм идеясы күйреген соң Италиядағы жағдайды еске алайық. Елдi бiрiктiрген, бiр арнаға жұмылдырған фашизм идеясы құрдымға кеттi. Өмiрдiң барлық салалары фашизм идеясымен астасып жатты. Әлемде фашизм идеясы жеңiлгеннен кейiн Италия тығырықтан шығар жол iздей бастады. Сонда олар не iстедi? Проблеманы шешудi кешендi түрде қолға алды. Барлығы бiрдей жұмылып, күштерiн бiрiктiрiп, күйреген елдi аяғынан тiк тұрғызды. Ұлтты қайта жаңғыртты. Өкiнiшке қарай, бiзде ондай үрдiс байқалмайды. Дiн мәселесi бiр бөлек, тiл мәселесi бiр бөлек қарастырылады. Ол мәселелердiң өзiн бiр-екi адамға табыстап қойдық. Жалпыхалықтық қозғалыс жоқ. Дiн мәселесiн – Мұртаза Бұлұтайға, тiл мәселесiн – Мұхтар Шахановқа меншiктеп берген сияқтымыз. Бiттi. Айтса, солар айтады. Бiзге оның керегi жоқ сияқты. Бiздiң өз тiршiлiгiмiз бар. Қоғамдық пiкiр деген атымен жоқ. Халық өзiмен-өзi. Тiл де, дiн де ешкiмге керек емес. Сосын билiктi сынауға көшемiз. Оларды сынап-мiнеуге болмайды. Олардың ой-арманы – бизнес пен ақша. Пайдаға, ақшаға ұлттың да, ұлттық құндылықтардың да қажетi шамалы. Олардан ұлтқа не қайыр? Бiрақ, “билiк жаман” деп қол қусыруға тағы болмайды. Соларды қазақтандыру керек. Ұлттық мәселелерге көңiлдерiн бұруымыз тиiс.

“Қазақты ұйыстыратын идея керек”

Сағатбек Медеубек:
– Бөкең ұлттық рухты iздеген адам екенi көрiнiп тұр. Десек те, жастардың бойында ұлттық намыс, ұлттық рух бар деген пiкiрдемiн. Соларға дұрыс бағыт-бағдар беруiмiз қажет. Бейжiңде өткен Олимпиаданы еске түсiрейiкшi. Бүкiл қазақ халқы бiрiгiп, бiрлесiп елiмiздiң ұландарына тiлеулес болды. Еңкейген қариядан, еңбектеген балаға дейiн “көгiлдiр экран” алдында телмiрдiк. Бұл ненi аңғартады? Қазақтың ұлттық намысын оятатын, ұлттық рухын көтеретiн ұлттық идеология, арман, мақсат-мүдде ауадай қажет. Соңғы ғасырда әлемде “жаһандану” ұраны қатты көтерiлiп келедi. Бұдан қорқудың қажетi шамалы. “Жаһандану” үрдiсi кешелi-бүгiн басталмады. Адам Ата мен Хауа Ананың заманынан келе жатқан процесс. Ру-рудың бiрiгiп тайпаға, тайпа-тайпаның бiрлесiп халыққа бiрiгуi – адамзат тарихының өн бойында келе жатқан үрдiс. “Жаһандану” процесi күшейген сайын ұлттың өзiн-өзi сақтау сезiмi де артады. Ұлттық тамырына бетбұрыс басталды. Қалдыбай сөзiнiң бiрiнде Айдын туралы сөз қозғады. Орынды-ақ. Бiрақ, қазақтың арасында Айдын сияқты азаматтар көп деп ойлаймын. Бiз бiлмей, танымай жүрген Айдындар қаншама? Өткенге салауат айтып, келешекке нық сенiммен қарау керек. Қазақ баспасөзi ұлттық ұйысуды, ұлттың бiрiгуiн насихаттауы тиiс деп түсiнемiн.

Әмiрхан Меңдеке:
– Менiң өз ойымша, ұлттық патриотизм дегенiмiз – ұлттық рухтың көрiнiсi. Ұлттық патриотизм ұлттық рух бар жерде ғана көрiнiс бередi. Ал қазiр бiзде, өкiнiшке қарай, ұлттық рух өте жұтаң. Әлсiз. Әлжуаз. Дәрменсiз...
Бiр ғана мысал келтiрейiн. Жасы 60-ты алқымдап қалған, 12 баланың анасы атанған әйелмен әңгiмелескенiм бар. Әлгi әйелдiң ең үлкен қызы грекке күйеуге шығыпты. Қазiр Грецияда тұрады. Екiншi қызы немiске шығыпты. Бұлар Германияға кетiптi. Үшiншi қызы полякқа тұрмысқа шыққан. Жақында бұлар Белоруссияға қоныс аудармақ. Поляк күйеубаланың туған-туысқандары Минскiде тұрады екен.... «Сiз 12 баланы тәрбиелеп өсiрдiңiз. Бұл – үлкен еңбек. Бiрақ, қазақ қызы ретiнде, қазақ әйелi ретiнде өз қыздарыңыздың қазаққа күйеуге шығуын неге қадағаламадыңыз? «Алдыңғы арба қайда жүрсе, соңғы арба сонда жүредi» деген, ендi әлгi үш қызыңыздан кейiнгi оның iнi-сiңлiлерi де өзге ұлтқа үйленiп, өзге ұлтқа күйеуге шығып кетпей ме? Өзiмiздi өзiмiз қадағаламасақ, өзiмiздi өзiмiз сақтауға, қорғауға тырыспасақ, жалпы өзiмiзге берiк һәм ықтият болмасақ, қор боп құрып кетпеймiз бе, «қазақ» деген ұлтты жойып алмаймыз ба?» дедiк әлгi әйелге. «Қойшы, сол қазақты! – дедi әлгi әйел тап бiр өзi қазақ еместей-ақ, – Өсек айтудан, пыш-пыштаудан басқа қолынан ештеңе келмейдi... Өз қыздарымның қазаққа емес, грекке, немiске, полякқа күйеуге шыққанына шын жүрегiммен қуанамын. Қор болмайды ендi менiң қарақтарым!»
Бұл мысалдан ненi аңғаруға болады? Дәл қазiр қазақтың қазақтан (оның ұлттық сипатынан, ұлттық құндылықтарынан) жирену (бәлкiм, жиiркену), безiну процесi жүрiп жатыр. Қазақ әдебиетiнiң, қазақ өнерiнiң, жалпы қазақ мәдениетi мен ғылымының орыс тiлiнде «дамығаны» мен «өркендегенiн» қалайтын қазақтар бүгiнгi күнi шаш етектен. Қазақ тiлiн бiлетiндердiң билiкке бармауын, саясатқа араласпауын қалайтындар одан да көп. «Әрбiр екi қазақтың бiреуi» десем, қателесе қоймаспын. Бұл – өте қорқынышты һәм алапат құбыжық-құбылыс. Қайтесiң, бiрақ осы құбыжық-құбылыс бiздiң басымызға да түстi. Бұдан құтылып кетемiз бе, жоқ әлде тұтылып, бiржолата жойылып кетемiз бе, ол жағы беймәлiм...
Қалмақстандағы (Ресейдегi) қалмақтар қазiр дiндерiн қайта жаңғыртып жатыр. Сонау Тибеттен, Кореядан Будда дiнiнiң бiлгiрлерiн шақыртып, ғибадатхана салып, өздерiнiң ежелгi етене дiнiн қолдарынан келгенше қайта жаңғырту үстiнде. «Дiндерiңдi жаңғыртып жатқандарың жақсы екен, бiрақ тiлдерiңдi неге қолға алмайсыңдар?» деп сұрадым қалмақ жазушысынан. «Тiлдi қолға алудан кешiгiп қалдық. Осыдан ең кемi 35-50 жыл бұрын қимылдауымыз керек едi. Қазiр қалмақтардың арасында қалмақ тiлiн бiлетiндер некен-саяқ. Оның өзiнде олар – өлмелi кемпiр-шалдар. Бiз кешiгiп қалдық... Бiз кешiктiк... Бiздi әдейi кешiктiрдi...» дедi қалмақ жазушысы көзiмен жер шұқылап.
Кейде мен де қатты қорқам, «осы бiз де кешiгiп қалған жоқпыз ба?..» екен деп (Лайым мен-ақ қателесейiн!).

Қалдыбай Әбенов:
– Ұлтты сүю үшiн, қазақты жақсы көру үшiн ғұлама болудың қажетi жоқ. Отансүйгiштiк те, ұлттық намыс та адамға сәби кезiнде-ақ бойына дариды. Қытайда өткен Олимпиада ойындарында өзiмiздiң бауырымыз Бақыт Сәрсекбаев жеңiске жеткенi белгiлi. Бақыт көк туымызды желбiретiп, әнұранымызды шарықтатқанда, Қытайдың намысын жыртып жүрген қазақ боксшысы Қанат Ислам да Сәрсекбаевтың жанында тұрды. Бақытпен бiрге ол да қуанды. Бұл не? Ұлттық намыс! Ұлттық рух! Қазақты ұйыстыру үшiн кешендi жұмыстарды қолға алуымыз шарт. Мәдениеттi де, өнердi де, спортты да, саясатты да, тарихты да, өмiрдiң басқа да салаларын ұлттық бояумен әрлеуiмiз керек.

Сағатбек Медеубек:
– Кеңес Одағы тұсында коммунистiк идеологияны адамға бала кезiнен бастап санасына сiңiретiн. Бұл шаруаны билiк қолға жүйелi түрде алатын. Бiзде сондай жүйелiлiк жетiспей тұрған сияқты. Осыдан бiрнеше жыл бұрын “Қазақстан” телеарнасы қазақтың ұлттық намысын көтеретiн бағдарламаларды көрсеткен едi. Танымдық жағынан да, тағылымдық тұрғысынан да өте сауатты бағдарламалар жасалды. Ойда-жоқта бұл арнаның басшылығы ауысты да кеттi. Арнада көрсетiлген ұлттық намысты оятуға арналған “Алтын сақа”, “Алтын сандық”, “Ақжүнiс”, “Шынның жүзi” тәрiздi бағдарламалардың көрсетiлiмi кiлт тоқтады. Қазiр мұндай бағдарламаларды мүлде көрсетпейтiн болды. Менiңше, ұлттық мәселеге назарын көбiрек бұра бастаған арнаның басшылығын ұлттық мүддеге қарсы топтар ауыстыруға күш жұмсаған сияқты.

Болат Атабаев:
– Бәлкiм, бұл бағдарламалардың сапасы нашар болған шығар? Мысалы, сiз айтқан “Ақжүнiстi” мен көргiм де келмейдi. Ұлттық рух деп бөрiк пен шапанды түсiнбеу керек. Бұл – мүлде қате пiкiр. Сiз айтқан бағдарламалардың барлығын көрiп шықтым. Көңiлiмнен шықпады. Бiз кез келген дүниенiң сыртқы формасын, пошымын “ұлттық” деп, ал оның мән-мазмұнын, мағынасын “ұлттық” деп ұқпауымыз керек пе? Мәселе дүниенiң мәнiнде. Мазмұнына терең көз жiбере бiлу қажет. Қазақ бағдарламаларының саны артқаны менi қуантты. Бағыт ұнады. Бiрақ, сапасы өте нашар. Сын көтермейтiн дәрежеде. Жаттанды жансыз сөздермен ұлттық намысты қалай көтермексiз?

“Тiл мәселесiн Сейфуллиннiң кезiнде де шеше алмадық”
Рысбек Сәрсенбай:
– Бөкеңнiң сұрағы орынды. Демек, қайрақ болар қайратты сөз жетпейдi. Жасық, жалтақ, жауыр болған жадағай пiкiрлер намысыңды шаптап түрте алмайды. Тiптi Ғани Қасымовтың өзiне ғана мәлiм мүшелерi бар «Патриоттар» партиясының жүзiн құрсаңыз да, отан үшiн, ел үшiн, ұлт үшiн намыс жыртар жұртты қалыптастыра алмайсыз. Патриоттығымыздың қандайлық мазаққа айналғанына әлгi «Патриоттар» партиясының серкесi мен аты дардай, iсi жұрдай тiрлiгi айқындап тұрған жоқ па? Қор болған қайран «патриоттар!»
Мәселенi басқаша тұрғыдан сарапқа салсақ. Ұлттық намыстың бар-жоқтығына, ұлттық рухтың қазiргi жағдайына тереңiрек тоқталсақ. Бiздiң бүгiнгi жиынымыздың тақырыбы да, әңгiмемiздiң өзегi де сол.

Тоқтар Бейiсқұлов:
– Ұлттық патриотизмдi насихаттайтын бағдарламалардың азайғаны ақиқат. Өткен тарихымызға терең баға берiп үйренуiмiз қажет. Қазақтың ел үшiн, ұлт үшiн жанын сарп еткен батыр тұлғаларымыздың күресi әлi де жалғасын тауып келе жатқан сияқты. Қазiргi жай-күйiмiз бiздiң батыр бабаларымыз бастан кешкен қилы замандардан еш жеңiл емес. Бiрақ, қазақтың кеудесiнде ұлттық рух, ұлттық намыс бар. Оны жоққа шығаруға болмас. Ұлт тұлғалары да аз емес. Өкiнiшке қарай, олардың өмiрi аса ұзаққа созылмайтын үрдiс бар бiзде. Әртүрлi себептермен көз жұмып жататыны рас. Ұлттық рух мәселесiне келгенде көптеген газеттер жұмған ауыздарын ашпайтын дәстүр де қалыптасты. Бұл – өкiнiштi-ақ. Сонымен бiрге бiздiң қоғамда шындықты жасырып, ақиқатты бүркемелеу де кездесiп жатады. “Жас Алаш” сияқты бiрлi-жарым шындықты айтатын, билiктен, шенеунiктерден жасқанбайтын ақиқатшыл газеттер бар, әйтеуiр. Билiк газеттерiнде оқитын мүлде ештеңе жоқ. Ұлттың өзегiн құрайтын екi негiзгi категория – тiл мен жер. Жер мен тiлден айырылсақ, ұлт та құрдымға батады. Қазақ тiлiнiң мәселесi кешелi-бүгiн көтерiлiп жүрген проблема емес. Тiл мәселесi Сәкен Сейфуллиннiң кезiнен айтылып келедi. Сәкеннiң заманында кеңестiк билiк қазақты тырп еткiзбедi, ұлттық мәселенi көтеруге жол бермедi. Бұл – түсiнiктi жайт. Ал қазiр бiз тәуелсiз ел емеспiз бе? Қазақ тiлiнiң проблемасын қазiр шешуге не кедергi? Кiм кедергi? Сәкен қазақ үшiн жанын пида еткен азамат. Ұлттық намысқа, ұлттық рухқа байланысты Сейфуллиннiң көптеген мақалалары бар. Соның бiрiнде С.Сейфуллин “Қазақты қазақ дейiк, қатенi түзетейiк!” деп жазыпты. Ол кезде қазақты “қазақ” емес, “қырғыз” деп атайтын. Мiне, осы мәселенi көтерiп, шыр-пыр болғаны сондықтан. Ал бүгiнгi шенеунiктер қазақ тiлiнiң мәселесiн, қазақ ұлтының мәселесiн көтермейдi де, айтпайды да. Айтуға да, көтеруге де құлықсыз.

Рысбек Сәрсенбай:
– Мұның себебi неде деп ойлайсыздар? Қазақ тiлiнiң мәселесi неге шешiлмейдi? Тiлдi тұғырға қондыруға не тосқауыл?

“Қазақ тiлi “қазақстандық ұлтқа” қажетсiз”
Болат Атабаев:
– Оның себебi де, салдары да айқын. Бәрiмiз “қазақстандық ұлт” болуымыз тиiс. Қазақ тiлi “қазақстандық ұлт” құруға үлкен кедергi. Сондықтан тiл мәселесiн шешуге шенеунiктер құлықсыз. Билiк «қазақ тiлiнiң мәртебесiн, абыройын көтеруiмiз керек» деп бiр айтып қояды. Бiрақ, iс жүзiнде ешқандай қадамға бармайды. Астыртын тiлдi жою саясатын жүргiзуде. “Қазақстандық ұлт” дегенiмiз не? Мұны былай түсiндiруге болады. Бурятияда Борисов деген режиссер жолдасым бар. Бiрде ол маған жылап отырып: “Мен өлген, өшкен, құрдымға кеткен ұлттың өкiлiмiн” деген едi. Аты-жөнi орысша. Өмiрде де, сахнада да тек орыс тiлiнде сөйлейдi. Түрi ғана бурят. Болмыс-бiтiмiнiң бәрi де орысқа айналған. Демек, бұл – ұлт жойылды деген сөз. Сол сияқты эскимостар да, нанайлар да ұлт ретiнде құрдымға кеттi. Олар тiлден айырылды. Тiлден айырылған халық ұлттық рухынан да, болмысынан да қол үзедi. Ұлт ретiнде тарих сахнасынан түсiп, келмеске кетедi. Қазақ ұлтын жою үшiн жасалған арнайы жоба да бар. Ұлтты жойғаны үшiн бiр адам Нобель сыйлығын алады. Сол кiсiнiң көңiлiн аулау үшiн, сыйлықты әперу үшiн қазақты ұлт ретiнде жоюға билiк жұмыла кiрiстi.
Қазақтың ұлттық намысы мықты, рухы асқақ дейiк. Олай болса, “мемлекеттiк тiлдi қолдау” митингiсiне неге бар-жоғы 2000-ға тарта қазақ шықты? Қалған қазақ қайда? Олардың намысы қайда? Қазақ тiлi тек Шахановқа ғана қажет пе? Қазiр қазақ екiжүздiлiкке әбден ден бұрған сияқты. Халықты кiнәлауға болмайды деген түсiнiк бар бәрiмiзде. Намыссыз, намысы жоқ халықты неге кiнәламау керек? Абайдың өзi: “Сократқа у iшкiзген, Иоанна Арктi отқа өртеген, Ғайсаны дарға асқан, пайғамбарымызды түйенiң жемтiгiне көмген кiм? Ол – көп, ендеше, көпте ақыл жоқ. Ебiн тап та, жөнге сал” деген. Ұлт мәселесiн шешуге халықтың өзi құлықсыз сияқты. Оларға ештеңе емес тәрiздi. Ойланып көрiңiздершi. Мұхтар Шаханов қазақ тiлiнiң мәселесiн көтермегенде, биiк мiнберлерден тiл мәселесiн айқай салып айтпағанда, қазiр қазақ тiлi болмайтын едi. Қазақ та Сiбiр халықтарының кебiн киер едi. Ұлт мәселесiн көтерген Шахановты халық неге қолдамады? Бiрлi-жарым адамдар болмаса, жалпыхалықтық қозғалыс байқалмайды. Американың резервацияда тұратын үндiстерiн бәрiмiз бiлемiз. Бара-бара қазақ та солардың жолын құша ма деп қорқамын.

Сейдахмет Құттықадам:
– Қазақ халқының қазiргi жағдайы өте ауыр. Тарихтың әр кезеңiнде әр ұлттың алдында әртүрлi мәселе тұрады. Бодандықтың құрсауында жүрген ел “егемендi ел, тәуелсiз мемлекет болсам” деген мақсат қояды. Егемендi елдiң де өз проблемалары бар. Халықтың ұлттық рухы биiк болуы мiндет. Намыс пен рух болмаған жерде қуатты мемлекет те, дамыған экономика да, денi сау қоғам да болмайды. Құдай адамды балшықтан соқты емес пе? Содан қолдан соғылған балшықтың бойына рух бiтiрдi. Рух бiтiрмегенде не болар едi? Балшық сол мелшиген қалпында қалар едi. Ұлттық рух пен намыс мәселелерi тек қазақ елiнде көтерiлiп жүрген жоқ. Бұл проблема – Оңтүстiк-шығыс Азия елдерiне де, Латын Америкасына да ортақ мәселе. Әлемде жаһандану процесiне қарсы күрес басталды. Ешкiм қапыда қалғысы келмейдi. Соның салқыны қазақ елiне де келiп жеттi. Бiрақ, бiздiң жағдай күрделi. Кезiнде қазаққа қарсы саясаттың шетiн көрсек, кiнәнiң бәрiн Мәскеуге ысырып тастайтынбыз. Ал қазiр кiмдi айыптаймыз? “Iштен шыққан жау жаман”. Өз iшiмiздегi адамдар қазақ ұлтына қарсы саясат ұстануы тым қауiптi. Десек те, қазаққа қол қусырып отыруға тағы болмас. Шет мемлекеттердiң тәжiрибесiне зер салу қажет. Мысал ретiнде Малайзияның проблеманы қалай шешкенiне тоқталсам. Малайлар дербестiкке қол жеткiзген тұста ұлттың қолында еш билiк болмады. Экономика да, саясат та, мәдениет те, өнер де өзге ұлттардың, дәлiрек айтсақ, қытайлардың бақылауында болды. Сонда олардың премьер-министрi Махатмир Мохаммад мәселенi қалай шештi? Күштi мемлекет құру үшiн, ұлтты биiкке жеткiзу үшiн халықтың қолында экономиканың тетiктерi болуы қажет екенiн малай премьерi жете түсiндi. Экономиканы, қаржы саласын малайлардың бақылауына өткiзедi. Ұлттың әл-ауқатын арттыруды қолға алды. Екiншiден, дiн мәселесiн шешуге кiрiстi. Түрлi дiни ағымдардың жолын кесiп, дiни проблемаларды шештi. Үшiншiден, тiл мәселесiн шешуге белсене кiрiстi. Малай тiлiн мемлекеттiк тiл етумен қоймай, оны ұлтаралық қарым-қатынас тiлi етiп те бекiттi. Тiлдi бiлмеген адам Малайзияда жұмыс таба алмайтын болды. Тiлдi меңгеру жалпыға бiрдей мiндет болып жүктелдi. Iс-қағаздар да тек малай тiлiнде жүргiзiлдi. Ғылым да, бiлiм де, мәдениет те, саясат та, экономика да малай тiлiнде сөйледi. Бұқаралық ақпарат құралдары да малай тiлiнде сөйлеуге, жазуға көштi. Сiздер теледидар неге қазақ тiлiнде сөйлемейдi деп ашынып отырсыздар. Мейлi, телебағдарламалардың түгелге дерлiгi тек қазақ тiлiнде жүргiзiлсiн. Бiрақ, оның сапасы нашар болса, оған сұраныс бола ма? Қазақ тiлiндегi газет-журналдардың да санын арттырайық. Алайда, олардың саны артқанмен, сапасы арта ма? Қазiр қоғамда азаттық жоқ. Дербестiк, тәуелсiздiк болмаған жерде сапалы туынды жасау мүмкiн емес. Билiк қысымды азайтып, цензураны тоқтатса, “Егемен Қазақстанның” өзi де жарқырап шығатындай мүмкiндiгi бар. Шет тiлдерiн үйренуден де қашпау керек. Қазақ тiлi мiндеттi болуы керек те, орыс пен ағылшын тiлдерiн де меңгеруiмiз қажет. Онсыз әлемдiк дамудың жарысына қосыла алмаймыз. Қазақ өз тарихын да зерттеуi керек. Тарихты бiлмейтiндер, тарихын оқымағандар арамызда жетiп артылады. Ұлттық кiтапханада жұмыс iстеген бiр жолдасым бар. Араб, парсы тiлдерiне жүйрiк. Кiтапханада араб тiлiнде жазылған қазақтың тарихына қатысты қаншама құжаттар бар. Соның бiрi де әлi күнге дейiн оқылмаған көрiнедi. Сондықтан тарихымызды терең зерттегiмiз келсе, үйренгiмiз келсе, араб тiлiн де, парсы тiлiн де оқуымыз керек. Ұлттық өнердi де жолға қою қажет. Шетелдiктер қазақтың музыкасына, әуенiне аса қызығушылық танытады. Себебi, музыка арқылы қазақтың мiнез-құлқын, болмысын, дүниетанымын, көзқарасын жазбай тануға болады. Тiптi ойлау жүйесiн де зерттеуге мүмкiндiк алады. Сондықтан ұлттық музыкамызды да ұмытпауымыз қажет. Мәселенi кешендi түрде шешетiн кез келдi.

“Қазақ әлемiн Қазақстанның аумағымен шектемейiк!”
Мұртаза Бұлұтай:
– Бүгiн өте маңызды әрi күрделi мәселе көтердiңiздер. Ұлттық патриотизм ұғымының мәнi тереңде жатыр. Патриотизмге анық, айқын әрi дәл анықтама бере алмай келемiз. Баспасөзде де бұл мәселе әр қырынан көтерiлдi, айтылды. Қазақ тiлiнiң қазiргi жағдайы көз алдымызда. Ана тiлiн сыйламайтын, қадiрлемейтiн мемлекетте ұлттық патриотизм қайдан болады? Бұл – бiр. Сонымен қатар қазақ әлемiн Қазақстанның аумағымен шектеуге болмайды. Тарихи себептерге байланысты қазақ ұлтының едәуiр бөлiгi әлемнiң түкпiр-түкпiрiнде тiршiлiк етуде. Сондықтан қазақтың мәдениетiн, қазақтың тарихын, әдебиетiн, қазақ әлемiн ресми аумақтық-әкiмшiлiк шекараның шебiнде қарау ұлтқа жасалған қиянат iспеттес. Тәуелсiздiкке қол жеткiзген Қазақстан кеңес заманынан қалған “ұлттар саясатын” жүргiзiп келедi. Ұлттық мүддеге қайшы саясаттан қол үзбей жүрмiз. Бiзге мүлде лайық келмейтiн, қазаққа қарсы саясаттан бойымызды алшақ ұстауымыз қажет едi. Өкiнiшке қарай, бiзде олай емес. Осы мәселеге кеңiрек тоқталсам. Шетелдегi жағдайға бiршама тоқталып өтсем. Мәселен, Чехияның аз ұлттардың мәселесiмен айналысатын министрлiктiң басшысы қазақ әйелi екенi белгiлi (1962 жылы Алматыда туған Жәмилә Стехликова қазақ ұлтының қызы. Екi жылдан берi Чехияда министр қызметiн атқарып келедi). Арменияда бiрнеше жыл қатарынан сыртқы iстер министрлiгiн АҚШ-тан келген азамат басқарды. Ұлты – армян, бiрақ Америкада туып-өскен азамат. Грузияның премьер-министрi де АҚШ-та бiрнеше жыл тiршiлiк еткен. Ондаған жылдар бойы шетелде қуғында болып, елге оралған Симон сайлауға түсiп, осы елдiң үкiметiн басқарды. АҚШ-та тәрбиеленген Адамкус Литвада президент болып сайланғаны мәлiм. Францияның президентi Николя Саркозидiң венгриялық иммигрант екенiн де бiлемiз. Шетелден келсе де, француздар оны бетiнен қақпай, президент етiп сайлады. Англияның Лордтар палатасында да ұлты ағылшын емес азаматтар бар. Германияның парламентiнде түрiк азаматтары депутат атанғаны белгiлi. Дiнi де, тiлi де, дiлi де бөлек түрiктердi алмандар шетқақпайлап жүрген жоқ. Оларды бауырына тартып, депутат сайлады. Германияның канцлерi Ангела Меркель Батыс Германияда емес, елдiң Шығыс бөлiгiнде дүниеге келген. Социалистiк тәрбие көрген адам. Бiрақ, ол тұтас Германияның басшысы атанды. Берлин қамалы құлағанға дейiн бiр ел екiге бөлiндi. Батыста 65-70 миллион, Шығыс Германияда 15-17 миллион алман тұрды. Қосылған соң алмандардың арасында жiк шығармау қажет болды Германия билiгiне. Сондықтан алмандар арнайы саясатты қолға алды. Мемлекет “батыс, шығыс алманы” деген ұғымды халықтың санасынан өшiруге күш салды. Бәрiне де бiрдей жағдай жасалды. Ұлтты бөлуге, ел арасында алауыздықтың тууына жол бермедi. Әлемнiң әр мемлекетiнде өмiр сүрiп жатқан алмандарды елге қайтаруға да күш жұмсауда. Германия 82 миллион халқы бар, аумағы кiшкене ғана мемлекет. Адам саны жөнiнен алман билiгi тапшылық көрген жоқ. Жұмыс күшi де жетедi. Бiрақ, Германия өзiнiң туған ұлты алдындағы тарихи мiндетiн орындады. Алман әлемiн Германияның аумағымен шектемедi. АҚШ-ты алсақ. Президенттiкке үмiткер Барак Обаманың әкесi кениялық екенiн бiлемiз. Қара нәсiлдi азамат. Бiрақ, американ халқы оған қысым жасап, алалап отырған жоқ. Бұған дейiн АҚШ-та Мемлекеттiк хатшы қызметiн атқарған Мадлен Олбрайт та Чехияда дүниеге келген едi. Израильдi алсақ та болады. Палестина аумағына қоныс тепкен еврейлер әлемдегi бүкiл еврей жұртын тарихи отанына оралуға шақыруда. Бiр ғана мысал. Кеңес Одағында өмiр сүрген Натан Шаранский Израильде Сауда министрi, премьер-министрдiң орынбасары қызметiн атқарды. Қазiр бiлдей партияның басшысы. Православ шiркеуiнiң басшысы Алексей II Всея Русидiң ұлты – алман. Бiрақ, ол Ресейдiң рухани көсемi атанып отыр. Сыртқы iстер министрi Сергей Лавровтың ұлты – армян. Бiрақ, министр қызметiнде. Жазушы Александр Солженицын да Ресейдiң аумағында тумаған. Алайда, орыстың әсiреұлтшыл жазушысы көз жұмғанда оны президент те, премьер де жерлеуге өз аяқтарымен барып, арулап тұрып мәңгiлiк сапарға аттандырды. Ал қазақтар өздерiнiң ардақты азаматтарына сондай құрмет көрсете ме? Алдан Айымбетов қайтыс болғанда оны жерлеуге билiктен кiм барды?.. Перудi бiрнеше жыл жапон ұлтының перзентi Альберто Фухимори басқарды. Перуде жапон диаспорасы атымен жоқ. Тiзiмдi одан әрi жалғастыруға болады. Мұны не үшiн айттым? Айталық, адамның бiлiмi, бiлiгi, бойына бiткен дарыны, тәжiрибесi, еңбекқорлығы тәрiздi қасиеттерi мен дүниеге келген жерi таразының басына тартылсын. Қазақстанда туған қазақтың дәрежесi, салмағы шеттен келген қандасымыздан әлдеқайда жоғары тұрады. Германияда жүрiп қырғыздың белгiлi мәдениет қайраткерi, Қырғызстанның Мәдениет министрi қызметiн атқарған Чолпонбек Базарбаевпен таныстым. Ол кiсi кезiнде Мәскеудiң Большой театрында өнер көрсетiптi. Өзi балет билейдi. Большой театрға орналасу оңай емес екенiн бiлесiздер. Сонда әлгi кiсi маған өзiнiң Мәскеуде қалай жұмыс iстегенiн түсiндiрдi. “Мен қырғызбын. Сондықтан Большой театрда өнер көрсету үшiн маған орыстардан әлдеқайда көп жұмыс iстеуге тура келдi” деген едi. Қазақстанда да отанына керi оралған қандастарымыздың жағдайы дәл сондай. Бұл – қоғамның дертi. Адамның қайда, қашан дүниеге келетiнi оған беймәлiм. Пенденiң қолында емес қой бұл. Ендеше бiз неге шетте туған қандастарымызға қысым көрсетемiз? Неге оларды өзiмiзбен тең дәрежеде қабылдамаймыз? Неге кемсiтемiз? Мәселен, бiреу Түркияда дүниеге келедi. Ендi бiреу Қытайда, Өзбекстанда, Ресейде дүниенiң есiгiн қағады. Бiрақ, ұлты – қазақ . Шекаралас аймақтар болады. Шекараның бер жағында Қазақстан азаматтары тұрса, ар жағында – Өзбекстан азаматтары. Екi жақ та – қазақ. Бiрақ, шекараның ар жағындағылар қазақ елiне қоныс аударса, олар “оралман” болады. Күлкiлi жағдай емес пе?! Мемлекет тарапынан осы мәселелердi шешуге бетбұрыс жасалмады. Қайбiр бағдарламаларға ой бөлiсу үшiн ортаға шақырады. Сондай кездесудiң бiрiнде Әзiмбай Ғали маған қарап: “сен қазақ емессiң” деген едi. Әуезхан Қодар да менi түркиялық “миссионер” деп айыптады. Мұндай пiкiрдi көшедегi адам айтса, бiр жөн. Әйтпесе, қазақ емес, өзге ұлттың өкiлi айтса да, ештеңе етпес едi. Бiрақ, бұл азаматтар өздерiн нөмiрi бiрiншi ұлтжандылар қатарына қосып жүр емес пе? Ендеше оларға не жорық? Шеттен келгеннiң бәрi “тыңшы”, “миссионер” емес шығар? Миға қонбайтын, қисынға келмейтiн пiкiрлер. Адам болған соң оның iшiнде аласы да, құласы да болады. Қазақстанда ержеткен адамдардың iшiнде де қараниеттiлер жоқ емес. Соның айқын көрiнiсi ретiнде әрқайсысы бiрнеше жылға темiр тордың ар жағына тоғытылған Рахат Әлиев пен Әлнұр Мұсаевты алсақ, соның өзi жетiп артылады. Қазақстандағы қазақтың саны 9 миллионнан сәл ғана асты. 5 миллион қазақ шет мемлекеттерде тұруда. Бұл аз ба? Аз емес. Оларды бауырымызға тартып, туған елiне қайта әкелуiмiз керек емес пе? Тәуелсiздiгiмiздiң 17 жылында қазақ елiне небәрi 1 миллионға жуық қана қандасымыз керi оралды. Олардың жағдайы мәз емес. Мартин Лютер Кингтiң қозғалысына дейiн АҚШ-тағы қара нәсiлдiлердiң жағдайы қалай болса, Қазақстанға қайтып келген қандастарымыздың да жағдайы дәл сондай. Олар екiншi сорттағы адамдар сияқты. Мұндай алалау кеңестiк саясаттың жалғасы сияқты. 1960 жылы елiмiзге көршi Қытайдан 200 мыңға тарта қазақ қандастарымыз елге оралды. Кеңес билiгi қытай елiнен келген қазақтарды қол астындағы Қазақстанның қазақтарынан оқшаулауға мүдделi болды. Мiне, қазақты екiге бөлгенi де сондықтан. Соны санаға сiңiрiп, қазақтың құлағына әбден құйды. Әйтпесе, қазақтар бұған дейiн “қытай қазақ”, “моңғол қазақ” деп бөлiндi ме? Қазақ қазақты өзегiнен тептi ме? Тарихымызда ондай нәрсе әсте болмаған. Қазақтың болмысына жат дүние. Мемлекет осындай келеңсiз құбылыспен күресуi тиiс едi. Шеттен келген қандастарымызды бауырына тартып, оларға жағдай жасауы керек едi. Жақында электронды поштама Жапониядан хат келiптi. Маған таныс емес адамнан. Жапониялық саясаттанушы маман Алматыға келiп, мемлекеттiң репатрианттарды шақыру бағдарламасын зерттемек. Шет мемлекеттерден келген қандастарымыздың жай-күйiмен таныспақ. Соған орай менiмен сұхбаттасып, сөйлеспек көрiнедi. Жобаны қаржыландырып отырған Жапонияның Даму институты екен. Қазақтарға үш қайнаса сорпасы қосылмайтын жапондардың бiздiң елдегi репатрианттардың жағдайын зерттеуi көп нәрсенi аңғартады. Бiздiң өзiмiз жасамаған шаруаны шетелдiктер қолға алмақ. Ендi тағы бiр әңгiмемдi айтайын. Таяуда Сауд Арабиясындағы Қазақстан елшiлiгiнен маған хат келдi. Халифа Алтай, менiң әкем Жүнiс қажы және Мұхаммед Салық 1947 жылы Үндiстанда бiрге болыпты. Сонда Мұхаммед атамыз небәрi 7 жаста көрiнедi. Әке-шешесi әлдебiреулердiң қолынан мерт болып, 7 жасар бала өзiнен 6 жас үлкен әпкесiмен шетелде қалады. Әпкесiн ұйғырдың саудагерi әйелдiкке алады. Бала да сол әпкесiмен бiрге әлгi саудагердiң қолында тұрады. Барлығы қосылып Сауд Арабиясына көшкен көрiнедi. Қазiр ол кiсiнiң жасы жетпiске тақады. Балалы – шағалы екен. 6 баласы бар. Таяуда сол кiсiден елшiлiк арқылы хабар алдым. 60 жылдан аса уақыт араб жерiнде ғұмыр кешкен ақсақалға тiптi азаматтық берiлмептi. Балаларының бәрi де Сауд Арабиясында дүниеге келген, сол елде өсiп, ержеткен. Бiрде-бiреуiне арабтар азаматтық бермеген. Қарияның бар мақсат-арманы туған елiне жетiп, қалған өмiрiн қазақ жерiнде өткiзу. Қазақ елiнен топырақ бұйырса деп армандап отыр. Екi қызы бар екен. Ол қыздарын арабтарға күйеуге бермей отырған көрiнедi. Сол кiсiге қолымнан келгенше көмек көрсетiп бақтым. Қазақтiлдi баспасөздiң бетiнде Мұхаммед қарияның тағдыры туралы жаздым. Көп ұзамай бас мүфти Әбсаттар қажы Дербiсәлi хабарласып, маған көмек көрсеттi. Ол кiсi министрлiкке шығып, ақсақалға көмек көрсетуге күш салды. Атамыз отбасымен бiрге елге көшiрiлетiн болды. Ол кiсiнiң әлеуметтiк тұрмысы төмен екен. Соған жәрдем беремiз деп те уағдаластық. Бiр қызығы, Дербiсәлiден басқа бiрде-бiр ұлтшыл, бiрде-бiр қоғам қайраткерi, зиялы қауымның өкiлi қарияға жәрдем беруге құлшынбады. Тiптi хабарласқан да жоқ. Мiне, қазақтың ұлттық патриотизмiнiң айқын көрiнiсi осы. Қазақстан шеттегi қазақтарға көмек көрсетпек түгiлi, өз iшiмiздегi қандастарымызға еш көңiлiн бөлiп отырған жоқ. 1 миллион қазақтың тағдыры оларды неге толғандырмайды? Қазақтың проблемаларына еш назар аудармайды. Қазақ бiртұтас ұлтқа айналуы керек. Қазақ ұлтының басы тәуелсiздiк жылдарында қосылмаса, бiр тудың астына бiрiкпесе, онда бiздiң болашағымыз бұлыңғыр.
Қазақ бөлiнiп бiттi. Дiн жағынан бөлiндi. Қазақ тарихында дiнге бөлiнбеген едi. Мәселен, алмандар протестант пен католик болып 16 ғасырдан берi екiге жарылды. Ал қазақтар қашан бөлiндi? Бөлiнбедi, бiртұтас болды. Тiлiне қарай да бөлiндi. Қазақтiлдi қоғам бiр бөлек, орыстiлдi қоғам бiр бөлек өмiр сүредi. Ендi “оралман”, “жергiлiктi” қазақ болып бөлiндi.

Рысбек Сәрсенбай:
– “Американдық патриотизм” туралы бәрiмiз жақсы бiлемiз. Олардың патриоттық сезiмдерiн Америкаға барсаңыз да байқайсыз, АҚШ азаматымен кездессеңiз де көресiз. Қазақтың, қазақстандықтардың, яғни елiмiздi мекендеген басқа да ұлттардың бойынан сондай патриотизм неге байқалмайды? Бұған не кедергi? Әлеуметтiк жағдайымыздың нашарлығы ма? Қоғамды дендеген жемқорлықтың кесiрi ме? Қазақтың айналасында алып мемлекеттер жатыр. Оның бетiн әрмен, бiрақ елiмiздiң шетiне жау тисе, халық елiн, жерiн қорғай ала ма? Бiрiгiп, бiрлесiп, жауға қарсы аттана ма?

Болат Атабаев:
– Тарихқа көз жүгiртсек, соғыстың қоғамды бiрiктiрушi фактор екенiн байқаймыз. Қақтығыс бола қалған жағдайда бәрiмiз де бiрiгемiз. Жалпы, тобырдың психологиясы сондай. Ендi “американдық патриотизмге” тоқталсам. Мәселе бұл елдiң экономикалық жағдайында сияқты. Мысалы, қазақ жерiне американдықтар келсiн. Бiз оларды сыйлап, ардақтаймыз. Қонақ деп күтемiз. Оларға иiлiп қызмет көрсетiп, көңiлiн аулауға тырысамыз. Американдықтар бiзден жоғары сияқты көрiнедi. Олар да соған малданады. Қалталарында ақшасы бар, кез келген нәрсенi сатып алады. Жағдайлары жақсы. Мiне, осыдан олар өздерiнiң “американдық” екенiн артықшылық сияқты көредi. Өздерiнiң “американдық” болғанын мақтаныш тұтады. Олардың елдерi халықтың әлеуметтiк-тұрмыстық жағдайына жете мән берген соң тиiсiнше қарапайым халық та Американы сүйедi. Бiзде олай емес. Ондай жағдай қазақ халқы үшiн арман ғана.

Сейдахмет Құттықадам:
– Расында, мемлекет қарапайым халықтың мұң-зарына көңiл бөлiп, олардың мақсат-мүддесiн қорғап отырған жоқ. Өздерiн сыйламайтын, қадiрлемейтiн мемлекеттi халық қолдай ма? Қолдамайды! Ел басына күн туса, қазақ жерiн тастап, алды-артына қарамай, шетелден бiр-ақ шығатын азаматтар көп арамызда. Бай-бақуаттылардың қаржысы шетел банктерiнде сақталады. Олардың ақшасы қай жерде болса, отаны да сол елде. Олар үшiн қасиеттi ұғым жоқ. Отансүйгiштiк деген олар үшiн жат түсiнiк. Мемлекет халықты бауырына басып, елдiң, ұлттың жағдайын ойламайды. Мұндай мемлекеттi халық та қажет етпейдi. Бұл – тым қауiптi үрдiс. Тарихымызды жөнге келтiру керек. Ұлттық сезiмдi, ұлттық намысты ояту қажет. Қазақтың тарихын қайтадан жазып шығу керек. Тарихтағы қателерден арылу керек. Рухани саладағы проблемаларды шешпей, ұлттық намысты оята алмаймыз. Халық мемлекеттi сыйламайды, билiктiң сөзiне мүлде сенбейдi. Билiктiң қадiрi қашты.

Мұртаза Бұлұтай:
– Өткен ғасырда қазақ талай мықты азаматтарынан айырылды. Алашордашылардың көзiн империалистiк билiк жойып тынды. Себебi, бүкiл мұсылман елдерiнiң арасынан Алаш ардақтыларына бiлiм жағынан, көрегендiлiк жағынан, iскерлiк, қайраткерлiк жағынан ешкiм жете алмады. Кремль мұны айқын түсiнiп, өздерiнiң билiгiне қауiп төндiретiн азаматтарды құрбан еттi. Содан берi әлi бас көтере алмай келемiз. Ұлттық намысымыз аяқасты етiлдi. Қазiр ондай ұлттық намыс қазақтың бойында жоқ. Мәселен, қытайларды алайық. Қытай ұлтының азаматтары қай елде тұрса да, өздерiнiң тарихи отандарына қызмет етедi. Олардың ортақ мақсаты, арманы, ұлттық мүддесi бар. Бiр сөзбен айтқанда, ұлттық идеологиясы мықты. Ал бiзде ондай идеология, идея неге жоқ? Қытай билiгi шетелдерде тұратын қытай диаспорасының жай-күйiнен үнемi мағлұмат жинайды. Шет мемлекеттерде тұратын қытайлардың санын бақылауда ұстайды. Бiз неге солай жасамаймыз? Тәуелсiздiк алған жылдардан кейiн қазақтың қанша азаматтары шет мемлекеттерге көштi? Бұның санын кiм бiледi? Билiк қайда қарап отыр? Осы мәселелердi мемлекет өз бақылауында ұстауы керек. Сонда ғана қазақта ұлттық намыс, ұлттық рух болады.

“Оралмандар мәселесiмен ешкiм айналыспайды”
Рысбек Сәрсенбай:
– Шет мемлекеттерден елге оралған қандастарымыздың саны миллионға жеттi. Солардың жағдайымен танысып, олардың проблемаларын шешетiн ұйымдар елiмiзде бар ма?
Мұртаза Бұлұтай:
– Ондай iстермен шұғылданатын ұйымдарды бiлмеймiн. Осыдан 4-5 жыл бұрын бұл мәселелермен БҰҰ шұғылданған едi. Американдықтар, түрiктер де бұл мәселемен айналысты. Ендi кезек жапондардiкi сияқты. Алайда, қазақ ұйымдары немесе мемлекет бұл шаруаны қолға алды дегендi естiмеппiн.
Рысбек Сәрсенбай:
– Меймандарымызға ортақ сауал қойсақ. Әрқайсыңыз жеке-жеке жауап берсеңiздер. Билiкте жүрген азаматтардың арасында ұлттық намысы да, ұлттық рухы да жанып тұрған, ұлт үшiн отқа да, суға да түсетiн тұлғалар бар ма?
Тоқтар Бейiсқұлов:
– Ұлт үшiн жанын пида етуге әзiр тұлғаны билiкте жүргендердiң арасынан көрмедiм. Ондай тұлға жоқ тәрiздi.
Мұртаза Бұлұтай:
– Билiкте ұлтын сүйетiн азамат жоқ деу қиын, әрине. Мемлекетшiл, ұлтшыл тұлғалар бар сияқты. Соның iшiнде жарқырап тұрған тұлғаны мен де көрiп тұрғам жоқ.
Қалдыбай Әбенов:
– Қазақ үшiн күйiп-пiсiп, жанын отқа да, суға да салуға әзiр азаматты мен көрiп-бiлген емеспiн. Ондай адам билiкте жоқ.
Болат Атабаев:
– Жоқ емес сияқты. Үмiттенемiн. Бар деп сенгiм келедi. Қазақтардың тұрмыстық мәселесiн шешуге қолғабысын тигiзгендер бар. Оларды бiлемiн. Бiрақ, ұлттық идея қалыптастыруға, ұлт, ел үшiн күш жұмсайтын тұлғалар бар деп айта алмаймын.
Сейдахмет Құттықадам:
– Билiкте ондай тұлғалар мүлде жоқ деп айтуға аузым бармайды. Үш-төрт азаматты атауға да болады. Мұхтар Құл-Мұхаммед, Қасым-Жомарт Тоқаев және Қуаныш Сұлтанов сияқты азаматтарды мемлекетшiл тұлғалар деп бiлемiн. Алайда, iшiнде жарқырап көзге көрiнген тұлға жоқ.
Әмiрхан Меңдеке:
– Өмiрзақ Шөкеев, Қасым-Жомарт Тоқаев, Мұхтар Құл-Мұхаммед, Әлiбек Асқар, Дархан Мыңбай, Ерлан Қарин, Берiк Әбдуәлиев... Жоғары жақта жүрген бұл азаматтардың ұлтқа жаны ашитынына сенiмiм кәмiл.
Рысбек Сәрсенбай:
– Билiк президент Назарбаевты жалпыұлттық лидер етiп көрсеткiсi келедi. Президенттi кез келген мәселенiң бастамашысы етiп, сол кiсiнiң арқасында ғана iске асып жатқандай әспеттейдi. Ал бiздiң президент шын мәнiнде сондай халықтың құрметiне лайық па? Ұлтқа сiңiрген еңбегiн қалай бағалар едiңiздер?

«Үмiтенiп едiм, көңiлiм қалды»
Болат Атабаев:
– Президенттiң еңбегi ересен. “Қазақстандық ұлт” идеясын насихаттап жүр. Сол үшiн де оны ардақтап, төбемiзге көтеру керек. (Мысқылмен). Нұрсұлтан Әбiшұлы президент болып алғаш сайланғанда, ол кiсiден үмiттенiп едiм. Кейiн көңiлiм қалды. Сөзi мен iсiнiң арасында алшақтықты көрген соң президенттен түңiлдiм. Президенттiң ұлтқа сiңiрген еңбегi бар да шығар. Бiрақ, оның еңбегiн қазiр қоғамда қалыптасқан проблемалар жоққа шығарды. Елдiң сенiмсiздiгi күшейдi. Елдi жемқорлық жайлады. Қазақ алақан жайып, қайыршының күйiне құлдырады. Жер сатылды. Қазақтың байлығы ұстағанның қолында, тiстегеннiң аузында кеттi. Тiл де жойылудың аз-ақ алдында. Мiне, осы проблемалар президенттiң еңбегiн еш еттi.

Қалдыбай Әбенов:
– Қазақты құрбан етуге бағытталған “қазақстандық ұлт” пен “үш тұғырлы тiл” тәрiздi идеяларды қолдауға болмайды. Ал бұл идеяларға кiм қолдау бiлдiрiп отыр? Президенттiң ұлтты көркейту үшiн сiңiрген еңбегiн өз басым көрген де, естiген де емеспiн.

Сейдахмет Құттықадам:
– Мемлекет басшысына әдiл баға беру үшiн қоғамдағы жағдайға зер салуымыз керек. Нұрсұлтан Назарбаев қазақ елiн 20 жылға жуық уақыт басқарып келедi. Мемлекетте, қоғамда қандай жағдай қалыптасты? Осы сұраққа жауап iздеген адам президентке әдiл баға бере алады. Қоғам күрделi жағдайда тұр. Сондықтан да президентке жоғары баға бере алмаймын.

Рысбек Сәрсенбай:
– “Бiрдiң үлгiсi – мыңға өнеге”. Билiктегi азаматтардың ұлттық патриотизмi жалындап тұрса, қоғамда да отансүйгiштiк сезiм мықты болар едi. Өкiнiшке қарай, ондай тұлғалар ортамызда аз. Тiптi жоқтың қасы деуге де болады. Президентке баға беруге келсек. Жақында 20 студентпен кездесу өткiздiк. Солардың арасында бiрнеше сұрақ қойып, сауалнама жүргiздiк. Сауалдардың арасында “президенттiң қызметiне қандай баға берер едiңiз?” деген сұрақ та болды. Сонда “өте жақсы” деген баға берген бiрде-бiр студент болмады. Қалған жауаптарға назар аударыңыздар: “Жақсы” – 2, “нашар” – 14, “өте нашар” – 3, “бiлмеймiн” – 1. Байқасаңыздар, жастардың едәуiр бөлiгi президенттiң қызметiне төмен баға берген. Бұл өте – қатты ойлантатын жағдай. Елi үшiн еңiреп тұрған ер болса, басқаша баға берiлер ме едi? Әрине, бiз басшыны тәуелсiз мемлекетiмiздiң мүддесiне қызмет ететiн тұлға ретiнде танығымыз келедi. Оның өзi де соған ұмтылатыны ақиқат. Жалған мадақтап, көпiрме сөзбен көсем жасайтын айналасындағылардың тәттi сөзiн тыңдай бермей, ашығын, ащысын айтқан, тiптi тым түңiле, түңiлдiре бағалаған басқа пiкiрлерге де құлақ түрсе, жөн емес пе? Шымбайға батар шындықтың бетiне тура қарап, лауазымын, топ бастаушылық (лидерлiк) шамырқануды ысырып тастап, «мынау елдiң жайы, ұлттың тағдыр-тәлейi, бүгiнi қалай, болашағы не болмақ?!» деген сауалға шынайы жауап iздесе, сол бағытта қарекет жасап, қателiктерден арылса, елдiң де берер бағасы оң болар. Ұлтымызға да, басшылар мен қосшыларға да намыс керек! Ой-пiкiрiмiздiң түйiнi осыған саяды.
Дөңгелек үстелге қатысып, ойларыңызды ортаға салғандарыңыз үшiн ризашылығымызды бiлдiремiз.
Дөңгелек үстел әңгiмесiн қағазға түсiрген
Азамат Байұзақұлы
[1] Намысы мен рухын жоғалтқан ұлт бәрiн де жоғалтады, «Жас Алаш» газеті, №80(15330), 07.10.2008 ж., 4-5 беттер

АЛЫСТАҒЫ ҚАЗАҚТЫҢ АРМАНЫ КӨП

2008-10-29T22:59:00.000+06:00

АЛЫСТАҒЫ ҚАЗАҚТЫҢ АРМАНЫ КӨП[1]«Қазақтың туған елден, ата-қонысынан ауа көшуінің тарихы біз ойлаған мерзімнен әріде жатыр» – дейді тарихшылар. Сонау, Абылай заманында қара басын емес, үрім-бұтағын аман сақтап қалуды ойлаған қазақтың аз ғана шоғыры Сарыарқаны тастап, Алтай тауына, Тарбағатай жеріне бет алыпты. Орыс боданына өтіп, шекара сызығы тартылған кезде арғы бетте, Тарбағатайдың етегінде қалып қойған қазақ көшпенділерінің бір шоғыры Қытайдың темір ноқтасына басы сыймай бір бұлқынып, Тибет, Гималай тауын асып, Пәкстанға ат басын тірегені тарихтан белгілі. 1941 жылы Қытай жерінен ауа көшкен 18 мың қазақтың 1 мыңы үнді жеріне аман-есен жетіпті. Сырт елдердегі қазақ көші жайлы Халифа Алтайдың ұлы – Әбдіраим Алтай: – Өткен ғасырдың екінші жартысында Үнді елі Үнді және Пәкстан болып, екіге жарылғанда қазақтар мұсылмандар жағында қалды. Сол жылдары қазақтар Пәкстанда Шығыс Түркістан қазақ көшпенділер қоғамын құрды. Менің әкем Халифа Алтай сол қоғамның басы-қасында жүрді, – дейді. Сонымен, 1950 жылдары Түрік елінен саяси баспана сұраған қазақтарды олар оң қабақпен, жылы құшақпен қарсы алады. Бұл жайлы Түркия жерінде тек қазақ ұлты шоғырланған Алтай, Қазақкент ауылдарының тасын қалаған қазақ азаматтарының бірі Жүніс Бұлұтай (Мұртаза Бұлұтайдың әкесі) «Ұрпаққа аманат» атты естелігінде: – 1951 жылы Пәкстанға Түркияның елшілігі келді. Түркияға кетсек деп өтініш берген едік, түрік үкіметі «1953 жылы аламыз», – деп қабыл етті. 1950 жылы Қытайдан қашқан қазақтар легі Кәшмірге келді. Солтан тәйжі, Құсайын тәйжі, Қалибек, Хамза Шөмішбайұлы, Дәлелхан Жанымханұлы, Омар Байқонақұлы, Хасен батыр, Қарамолда. Бұл адамдар екіге бөлініп, Түркияға кетті. 1952 жылы жартысы, 1953 жылы жартысы кетті. Кейінірек біздер Түркияға кетуге ыңғайландық. Түрік үкіметі «Түрік шекарасына келгенше өз ақшаларыңмен келесіңдер. Одан кейін бүкіл шығынды түрік көтереді» депті. Үндістандағы Бомбей қаласынан келетін жолаушы таситын кеме Пәкстанның Карачи қаласына 8 күнде бір келеді. Бомбейден телефон соғып сұрайды, кемеде қанша кісілік бос орын бар деп. Оған қарай адамдарды әзірлеп тұрады. 1953 жылы қараша айының басында 114 кісі кемеге мініп, жолға шықтық. 8 күн, 8 түнде Ирактың Басра деген қаласына келдік. Бұл жерден пойызға мініп, бір жарым тәулікте Ирақтың орталығы Бағдатқа жеттік. Бұл жерде 8 күн тұрып, пойызға мініп, түрік шекарасындағы Нұсайбин деген қаладан пойызбен Ыстамбұлға келдік. Ыстамбұлға келгендерді екіге бөліп, мүсәпірханаға (босқындар үйі) тұрғызатын болды. Бірі Сіркежи, екіншісі Зәйтүнбұрны деген жерде болатын. Күнде 3 уақыт әзір тамақ, әзір төсек, ішіп-жеп, 2 жыл жайлы тұрдық. Түрік үкіметі біздерді жақсы қарсы алды, асырап бақты, азаматтық берді. Оқимын дегендерді оқытты, кәсіп үйренгісі келетіндерді жұмысқа алды. Бұдан кейін бөліп-бөліп, тізімін алып, қалауына қарай қазақтарды қалаға, ауылға орналастыратын болды.1955 жылы біз 160 үй Нида аймағы, Ұлұкышла ауданы, Алтай ауылына орналастық. Біз үшін көршілес түрік ауылдарының жерінен жер бөліп, тастан үй салып берді. Адам басына 30 дөнім (1 дөнім 1,000 м2) егін салатын жер берді. Үкімет балалар оқитын мектеп салып берді. Өзіміз намаз оқитын мешіт, биіктігі 30 метрлік мұнара салып алдық. Трактор алып, егін салдық. Арпа, бидай жауын жауса шығады, жауын жаумаса жақсы шықпайды. Қой-ешкі алдық. Мұнымен 18 жылды ауылда өткіздік. Кейінгі жастар ауылда тұрмаймыз, қалаға барып, сауда жасаймыз, шетелге барып жұмыс істеп, ақша табамыз деп кете бастады. Германия, Франция, Голландия, Англия, Америкаға кеткендер болды, – деп жазған болатын. Өткен жылы түрік жеріндегі Алтай ауылының ірге көтергеніне жарты ғасыр болыпты. Айтпақшы, Алтайдың жарты ғасырлық тойын атап өту жайлы ұсыныстың басы-қасында жүргендер де сол екі ауылдың азаматтары екен. Бұл жайлы Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының орынбасары Талғат Мамашев былай дейді: – Бірде Түркиядағы Алтай ауылының әкімі Хасан Алтай жұмыс кабинетіме келіп, «Түркиядағы Алтай қазақ ауылының ірге көтеріп, өз алдына қазақ шаңырағының пайда болғанына жарты ғасыр болды. Соны атап өтіп, ондағы қазақтардың рухын бір көтерсек қайтеді» деп жөн сұрай келіпті. Мен бұл жайтты сол жақтағы қазақ елі елшілігі арқылы шешуге болатынын айтып, шығарып салдым. Көп ұзамай, Түркиядағы бұрынғы елшіміз Бейбіт Исабаев қоңырау шалып, Алтай ауылының әкімінің қабылдауында болғанын, бастаманы аяқсыз қалдырмайтынын хабарлады. – Бірақ асығыстыққа жол беріп алмайық. Алтай мен Қазақкент ауылдарының бүгінгі тұрмысымен танысып қайтайын, – деген еді ол. Түркия жеріндегі қазақ елшісінің бастамасын бір ауыздан мақұлдаған Нигда провинциясының басшылары Алтай ауылын жалғайтын ұзындығы 17 шақырымдық жолды күрделі жөндеуден өткізіп, ауыл кейпін жаңартуға атсалысыпты. Оны естіп риза болып қалдық. Мереке күндері Алтай ауылында болған Халифа Алтайдың бәйбішесі Бибатша Алтай:– Алтайда Еуропада жүрген қайындарымның, туған-туысқандардың төрт көзі түгел жиналды. Кәсіп іздеп, туып-өскен жерлерінен жырақта жүрген балалар туған топыраққа келіп, қарлығаш – қанаттарымен су себелеп, жырақта жүрсе де, айналып соғатын түпқазықтарының беріктігіне тағы да көздері жетіп кетті, – дейді толқып. Бір айта кетерлігі, Нигде провинциясы губернаторлығы мен қала әкімдігі арнайы шешім қабылдап, іс-шараны өткізуге байланысты ұйымдастыру комитетін құрған екен. Оның жоғары деңгейде өтуіне Түркияның Сыртқы істер, Мәдениет және туризм министрліктері, сондай-ақ осы елдің Премьер-министріне қарасты Түрік ынтымақтастық және даму әкімшілігі төрағалығы қолдау көрсетіпті. Бұл жайлы Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының төрағасы Талғат Мамашев мырза: – Мұның алдында Абайға, Қабанбайға ескерткіш қойған түрік ағайындар енді айбынды Анкараның дәл ортасынан Абылайымызды да асқақтатып берді. «Дәл осы қазақ ауылында осыдан 50 жыл бұрын көшіп келген 160 отбасының аттары қашалған ескерткіш қойылды. Сол жерде киіз үй сәулетіндегі «Қазақ үй» мұражайы ашылды. «Еруліге – қарулы» демеуші ме еді халқымыз, аласапыран заманда тегі түрік бауырын жат көзге жәутеңдетпей, бауырына басқан түріктердің қазақ бауырларына деген ынта-ықыласының қарымтасы ретінде Ататүрікке де төрімізден орын берсек, артық болмас еді , – деген сөзінің жаны бар сияқты.Түйін:Күні кеше ғана сол Алтай ауылының әкімі Хасан Алтай қазақ жеріне келіп кетті. Туған жерден жырақта орналасқан қазақ ауылының көшін бастап жүрген Хасан бауырымыз ауыл-елдің дін аман екендігін, Алтай ауылының мерейтойы ондағы қазақтардың еңсесін көтеріп, абыройын асқақтатып кеткендігін айтып, көңілді бір демдеп қойды. Алаңдайтыны – қазақы ауылды мекендеп жатқан бауырларымыз жыл өткен сайын қазақтық болмысынан айырылып, еуропаланып –түркіленуге бет алғандығы. Бұл жайттар бір кездері атасының шалғайына жармасып, бірге еріп кеткен, бүгіндері жастары 70-80-ді алқымдап қалған көнекөз қариялардың қатары сиреп, жастарының арасында ата-жұрт деп елеңдейтін адам да қалмай қала ма деген қауіпке бой алдырады.Гүлбаршын АЙТЖАНБАЙҚЫЗЫ
[1] «Айқын» газеті, №185(1122), 02.10.2008, 30-бет.

БАУЫРЫМ МҰРТАЗАҒА 1992

2008-10-25T14:17:00.000+06:00

БАУЫРЫМ МҰРТАЗАҒА[1]

Сағыныштан сарғайып алыста жүрген жарығым,
Жағайыншы Азияға сен аңсаған Исламның жарығын,
Қол үздi деп бiздi дiннен суып кеткен жүрегiң,
Сәулесiнен жылынсыншы бiз жаққан сол жалынның!

Бiз жаққан от сенiң отың, бабаң жаққан қоламта,
Түпкiрiнде жүрегiңнiн сақталып жүр ол жақта,
Елдi көрiп дiннен безген, жердi көрiп мұңайма!
Ақ таңымен азаттықтың бiз де ояндық бұл жақта!

Сөндiрмеймiз ендi ешқашан арманыңның алауын,
Ту етемiз барша әлемге Исламның жалауын,
Желбiресiн Ислам туы жетпiс жыл жер құшқан жоқ!
Көкiректен Пайғамбардың ақ кептерi ұшқан жоқ!

Туған жер деп көкiрегi мұңға толып,
Адаспасын үйiрiнен өзiңдей боп құлындар!
Өшiрмеймiз Ислам отын қоламтаңнан қол үзбе,
Күйiп кетсiн сол жалынға «кәпiр» деген зұлымдар!

Бауырың Рыскүл Бәрiмбекқызы

6 қаңтар 1992 ж.
Бишкек қаласы 720082 М/Р Көк-Жар 5-үй 118 кв
Тел. 43 55 09 үйдiкi
[1] Бұл шағын жырды 6 қаңтар 1992 жылы Бишкекте өткізілген Қырғызстан мұсылман әйелдер одағының құрылтайында сөйлеген сөзімді естіп отырған Рыскүл апай жазып, құрылтайға қатысушылардың алдында оқып берген еді. Рыскүл апайды одан кейін көрген емеспін. Аллаһтан амандық тілеймін.

ДІНИ ЭКСТРЕМИЗМ МЕН ТЕРРОРИЗМ 2001 ж.

2008-09-29T13:46:00.000+06:00

Мұртаза Жүнісұлы БҰЛҰТАЙ
Философия ғылымдарының кандидаты, дінтанушы

ДІНИ ЭКСТРЕМИЗМ МЕН ТЕРРОРИЗМ

Ғылым және технология дамудың шырқау шегіне шыққанына және адамзат бірін-бірін оңайлықпен тани алатын мүмкіншіліктерге ие болғанына қарамастан, соңғы жылдары діни экстремизм мен терроризм тақырыптарды бұқаралық ақпарат құралдарында жиі орын алуда. Хақ дін Исламды да шарпып өтетін осы мәселенің мән-жайы хақында өзімнің ойларымды былайша түсіндіргім келеді.
Исламият адам және табиғат жаратылысымен толық санасатын, адамның тумысынан пайда болған қажеттіліктерін жауыз санамайтын, оларды дұрыс һәм қажетті деп көретін нағыз орта жол. Мәселен, үйлену, жеп-ішу, жұмыс істеу, байлық тілеу, меншік жинау, араласу, ғылым іздену, тазалық, жыныси қажеттер т.т. осылардың күллісі де жұмыр басты пенденің бәріне қажетті нәрселер. Ислам жыныстық қатынасты шектемейді, не болмаса дін жолында жүрмек болғандар үйленбесін, жанұялы болмасын демейді, қайта, үйленуді, балалы-шағалы болуды, жанұя мен қоғамды сақтауды насихаттайды. Тек, адамның жаратылысымен пайда болған әр түрлі қажеттіліктерін халал жолмен табуды, қанағаттандыруды бұйырады. Сондықтан, зинақорлық, өсімқорлық, маскүнемдік, нашақорлық сықылды жат қылықтарды лағынеттейді.
Түркілер кіріп-шыққан манихейшілдік, бұддашылдық, маздак сықылды діндерде ет жеуге, мал союға мүлдем тыйым салынғаны белгілі. Кейін қабылданған христиандықта болса монахтардың (еркек яки әйел) үйленуіне, бала қызығын көруіне тыйым салынған. Кейбір діндер дүниелікті жауыз, күнәкарлық деп санаған да дүние-мүлік жинауды жексұрын ғып көрсеткен. Пайғамбарымыз жомарт байларды мадақтап, мұсылмандарды саудамен шұғылдануға, саудада адал болуға және қайырымдылық жасауға шақырған. Исламият дүниелік байлықты харам деп санамайды. Әбу Бәкір, Осман сықылды сахабалар өз уақытында дәулетті адамдар еді. Бірақ, дүниелік жинау өмірдің, жаратылыстың басты мақсаты болмауы керек. Аллаһ Тағалаға жақындататын жолдың бәрі халал, ал Оның разылығынан алшақтататын әр нәрсе жағымсыз, харам болып саналады, міне, критериямыз осы болмақ.
Маркстік фәлсәфә жеке меншікті (мүлкият) жамандық атаулының қайнар көзі деп санаған; сондықтан, меншікті құрытсақ, қоғамдағы барлық жамандықты жоямыз деп ойлаған. Бірақ, тәжрибе мұның солай болмағанын көрсетті. Үйткені, меншік сезімі адамның жаратылысында (фитрат) бар нәрсе, меншікті жою жаратылыс заңдарына қайшы келеді. Адам болмысындағы нәпсі, меншік хұқұғы болмаса да өзінің арманына жету үшін басқа қайла-шарғыларды іздейді, табады. Бұл болса қоғамда жаман қылықтардың көбеюіне, ахлақсыздыққа, құлдыраушылыққа (коррупция) апарып соқтырады. Сондықтан, Исламияттың нағыз орта жол екені, қайталап айтқанда машрұғ (шарғи, заңды) талаптардың харам саналмағаны анық болады.
Исламиятта фұндаментализм, экстремизм, терроризм деген нәрселер жоқ. Бұл Исламияттың өзегіне сәйкес келмейді, үйткені, Ислам дегеннің өзі бейбітшілік, тыныштық деген сөз. Исламның басты мұраты адамдар арасында бейбітшіліктің болғаны. Сондықтан, экстремист, террорист деп аталған топтардан діннен басқа себептерді, мақсаттарды іздеу керек. Олардың саяси, экономикалық, әскери т.т. мақсаттары, ойлары болғанын тексеру керек. Екінші мәселе, сондай саяси-экономикалық топтар туралы айтқанда не жазғанда міндетті түрде «Исламдық террористер» деген тіркеуді қосатындардың ойы бөтен. Егер, олардың мақсаты терроризмді, экстремизмді қаралау болса, онда тек террористтерді немесе экстремистерді айыптар еді олар, Ислам сықылды бәшериет (күллі адамзат) жаралғалы бері жеткен ең жоғары өркениет дәрежесіне, ең таза имандылыққа тіл тигізбес еді олар.
Террорист ұйымның мүшесі қандай бір мұсылман елдің азаматы болса болғаны, әлгі бұлақтар дереу «мұсылман террористтер» дей салады. Ал, басқа діндегі террорист топтар туралы болғанда, олардың діні айтылмайды да басшысының ғана аты немесе шыққан жерінің аты, ең болмағанда саяси көзқарасы ғана айтылады. Мәселен, Испаниядағы «ЭТА-БАСК» тобы туралы ешқашанда «Христиан террорист Баск тобы» деп айтпайды олар. Солтүстік Ирландиядағы «ИРА» ұйымы туралы «христиан/католик террористік ұйымы ИРА» деп ешкім айтқан емес! Токйодағы метрода улы газ шашып көптеген адамдардың өлуіне себеп болған Жапониядағы бұддист «Аум Синрике» сектасы туралы «Буддист террористтер» деп ешкім айтқан емес. Сондықтан, мұның негізінде Исламды көре алмаушылық және Исламды жағымсыз етіп көрсету секілді жауыз пиғылдар болғанын айта кетуіміз керек.
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев 16.03.2000 күні Құрбан Айт мерекесіне байланысты жұбайымен Астана орталық мешітіне барғанында баспасөз өкілдеріне берген сұхбатында былай деді: «Исламның ішіндегі эктремистер деп айтылып жатқан сөз жөн емес. Ислам деген дүние жүзілік дін. Екі миллиардқа жақын халық мұсылман дініне бағынады. Сондықтан, әлгі бандиттер мен экстремистер әр дінде болып жататын жағдай. Ол екеуін біз ажыратып айтуымыз керек. Ал енді, Мұхаммед Пайғамбарымыздан қалған, діннен қалған мәселелер ондай емес, еш уақытта мұсылманның діні соғыспен, қолына қару-жарақ алып біреуді өлтіріп, заңсыздыққа барып, мемлекетке қарсы жүру деген мәселелер болмайды мұсылманда. Сондықтан, осындай нағыз таза мұсылманның, Құранның жолыменен халық жүретін болса, ол елге жақсылық әкеледі, әр адамның өзіне де жақсылық әкеледі деген сөз».
Нағыз экстремистік топтардың тауқыметін батыс елдері көруде. Соңғы жылдары АБД, Еуропа елдерінде саңырау құлақша қаптап кеткен христиан фундаменталист ұйымдары мен түрлі-түрлі секталар салдарынан мыңдаған адамдар аянышты халде қаза тапты. Мәселен, АБД-нің Калифорния уилаятындағы (штатт) Сан Диего қаласында «Ұлық бұлақ» деп аталған сектаның 39 мүшесі 26 наурыз 1997 күні өздерін улап өлтірген. 18 қараша 1978 күні Оңтүстік Америкадағы Гуяна мемлекетінің Джеймстаун (Jamestown) қаласында «Халықтың храмы» деген сектаның 912 мүшесі циан газымен өз-өзін өлтірген. Фырансаның Сен Пиер қаласындағы «Күн храмы» сектасының 16 мүшесі 23 желтоқсан 1995 күні өз-өздерін өртеп өлген. Осы сектаның Швейцарияның екі қаласындағы мансұбтары (мүшелері) 5 қазан 1994 күні өздерін өртеп өлді. Күн храмы сектасының Канададағы белсенділері де тыныш тұрған жоқ: шығыс аймақтағы Морин төбесі деп аталатын мекендегі 5 адам 4 қазан 1994 күні, ал, Сен Касмирдегі 5 адам болса 23 наурыз 1997 күні өздерін атып не өртеп өлтірген. Американың Тексас уилаятындағы Вако қалашығындағы «Давидиан» сектасына мүше 80 адамның 19 сәуір 1993 жылы өздерін өртеп өлтіргені әлем жұртшылығының әлі де есінде. Филипиндегі рұһбан (монах) Дату Мангайаның сектасының акциясында 19 қыркүйек 1985 күні 60 адам өзін улы газбен өлтірген /[1]/. Жуықта, Орталық Африкадағы бір мемлекетте католик шіркеуінің бірнеше мың мүшесі бірге жан қию рәсімін жасағаны есімізде. Мұның бәрі де адастырушылардың ісі, бейкүнә адамдарды жалған уағдалармен алдаушылық. Жалпы ел болып, осындай қауіпті секталардан сақ болуымыз, балаларымызға лайықты дәрежеде көңіл бөліп, кесірлі ағымдардың қыянаттығынан сақтауымыз керек.
Соңғы кездерi баспасөз беттерiнде, теледидар хабарлары мен әуе толқынындағы таралымдарда бiзге орыс тiлi арқалы енген «фундаментализм» (iргешiлдiк) сөзiн жиi кездестiрiп жүрміз. Осы мағлұматтарда фундаментализм сөзі көбінесе мұсылмандық һәм осы дiнге сенушi халықтарға тән мағыналарда ғана қолданылады! Осы даурықпа хабарлар «исламдық фундаменталисттер», «мұсылман фундаменталисттер» немесе «мұсылмандардың заңнан тыс қауiптi ұйымдары мен зиянды iс-әрекеттерi» деп жырлайды. Бұл терминдi, шын мағынасын бiлетiн адамдар да бiлмейтiн адамдарша кез келген жерде қолданып, әйтеуiр, шулата бередi. Ал, ғылыми тұрғыдан екшеп, аталмыш терминнiң сөздiк һәм энциклопедиялық мағыналары мен дiни-саяси әдебиеттерде пайда болу барысына қарағанымызда, фундаментализм деген сөздiң хақ дiн Исламмен және осы хақ дiнге сенушi имандылармен үш қайнаса сорпасы қосылмайтынын анықтаймыз.
Ең алдымен, мұсылмандарға пәле болып жабысқан осы фундаментализмнің сөздiк һәм энциклопедиялық мағыналарын түсiнiп алғанымыз жөн. Бұл сөздiң түбiрi, көне латын тiлiндегi fundare (фундаре) деген етiстiк. Фундаре – жерге төсеу деген мағынаны бiлдiредi. Осы етiстiктен fundamentum (фундаментум) зат есiмі пайда болған. Оның мағынасы – төсегiш, iрге. Кейiн келе мағынасы толығып, жер тағаны немесе iрге тасы деген түсiнiктердi беретiн болған. Жә, жоғарыдағы фундаментум, яғни осы күнгi батыс Еуропа тiлдерiндегi fundament (фундамент) пен онымен бір түбiрден өндiрiлген фундаментализм сөзiнің мағыналары тым алшақ.
Фундаментализм дегенiмiз дүниежүзiлiк әдебиеттерде бiрiншi ретi Америкада пайда болған дiни-саяси термин. Мен осы мақаламда терминологиялық һәм этимологиялық анықтамалы екi беделді деректi алдарыңызға ұсынбақшымын. Бiрiншiсi күллі әлемге әйгiлi «Oxford Advanced Learners’ Dictionary of Current English» (Бүгiнгi ағылшын тiлiн кәмiл үйренушiлердiң Оксфордтық Сөздiгi) деп аталады. Менiң қолымдағы нұсқасы Оксфорд университетiнiң баспасы тарапынан 1982 жылы он алтыншы рет басылғаны. Бұл құнды деректе фундаментализм былай деп түсiндiрiлген; «maintenance of the literal interpretation of the traditional beliefs of the Christian religion (such as the accuracy of everything in Bible)», яғни «христиан дiнiнiң дәстүрлі сенiм-нанымдарын үзiлдi-кесiлдi сақтау (мисалы, Библияда жазылған нәрселердiң барлығының мүлтiксiз хақ екенiне сену)».
Жә, Америкада екi ғасырдан берi қарай жарияланып келе жатқан беделді «Webster’s New World Dictionary of the American Language» (Американ тiлiнiң Вебстер жаңа дүние сөздiгi), 1986 жылғы басылымы. Мұнда фундаментализмнiң екi мағынасы берiлген;
· Religious beliefs based on literal interpretation of everything in the Bible and regarded as fundamental to Christian faith and morals.
· The 20th century movement among some American Protestants, based on these beliefs.
Яғни;
· Библияның мазмұнына сөзбе-сөз һәм мүлтiксiз сенуге негiзделген және христиан руханияты мен иманының негiзi болып есептелетiн дiни нанымдар.
· Осы нанымдарға негiзделiп, Америкадағы кейбiр протестанттар тарапынан 20 ғасырда басталған қозғалыс.
Жиһан ғалымдары дәрiптеген осы екi беделдi деректе мұсылмандарға жала болып жабылған фундаментализм сөзінiң хақиқи мағналары көрсетiлген. Демек, фундаментализм мұсылмандармен ешқандай қатынасы жоқ ұғым. Христиан әлемiнiң, әсiресе, солтүстiк Америка мен батыс Еуропа християндарының, өздерiндегi рухани шиеленiстiктер мен қақтығыстар үшiн тапқан атауларын, сондай нұқсандар мұсылмандарда да бар шығар-ау деп, жаңылыстықпен қолдануының салдарынан осы күнi кенедей жабысқан, сүлiктей сорған, осы мұхиттың аржағынан келген жаладан құтыла алмай жүрмiз!
Фундаментализмнiң отаны Американың Бiрiккен Мемлекеттерi (АБД «АҚШ»). 1993 жылғы президент сайлауында Америкадағы фундаменталист ұйымдардың үлкен әсер тигiзгені мәлiм. Ал, олардың 1996 жылғы сайлауларға да күштiрек қатысқаны байқалады. Алдымыздағы жылдары фундаменталисттердің Американың iшкi һәм сыртқы саясатында ықпалды орындарда болатыны шүбәсiз шындық.
Фундаментализм ХХ ғасырдың бас шенiнде АБД-нің солтүстiгінде пайда болған ағым. Ол 1950 жылдары оңтүстiк аймақтарға дейiн таралып кеткен. Бұл екi мыңнан астам шiркеу өздерiн «Фундаменталист християндармыз» деп әшкере жариялауымен жиһанға белгiлi бола бастаған діни-экстремистік ағым. Жаппай қалаландыру һәм өнеркәсiптендiруден, сонымен қатар, шаруашылық тапшылықтардан әбден жаны қиналған кедей-жарлы һәм орташа ауқатты жүз мыңдаған християндар азаттықты осы шiркеулерде iздеп, жиналған.
Фундаменталист шiркеулер жамағаттарды христиандықтың жоғарыда аталған негiздерiне бағынуға шақырып, сондай жағдайда ғана кедейлiктен, әлеуметтiк қысымдар мен оның зардаптарынан құтылатмыз деп насихаттаған. Сүйтіп, үнемі өскен фундаменталист ұйымдар 1960 жылдары саяси қозғалыстарға айналады. Америкада сол жылдары фундаменталист болу үшiн протестант мәзһәбiнiң бiр тармағы пентекостал (Pentecostal) жолына кiру керек едi. Пентекостал тармағындағы протестанттар Киелi Рұхтың хауариларға (Апостолдарға) қонғанына сенедi һәм жексенбi күнiн ерекше қасиеттеп өткiзедi. Олар Киелi Рұхпен бүгiнгi күнде де бiрлесуге болады деп сенедi және Библияның сөздерiне, ешқандай тәфсiрсiз, яғни, сөзбе-сөз иланады. Фундаменталисттер Библияның алғашқы бес кiтабына аса мұқияттықпен, сөзбе-сөз иман етудi мiндеттейдi. Мысалы, Библияда, жер планетасы алты мың жыл бұрын жаратылды деп жазылған. Фундаменталисттердiң сенiмi бойынша, осы мәлiметтi қаз қалпында қабылдап, оған мүлтiксiз сену керек. Тағы да мысал келтiретұғын болсақ; Библияда жазылуына қарағанда, ұлық Тәңiр бұл жиһанды алты күнде жаратып, шаршағандықтан жетiншi күнi дем алыпты-мыс. Мiне, сол үшiн олар жексенбi күндерi дем алады екен. Фундаменталисттердiң имандарындағы осындай кереғарлықтардың басқа да мысалдарын келтiруге болады.
Америкадағы фундаменталисттердiң тұңғыш саяси дауы 1963 жылы басталған. Сол жылы Американың Жоғарғы Соты (American Supreme Court) мектептерде дiн сабағының оқытылуына тиым салады. Фундаменталисттер Америкада жаңа бiр дiн таратылады деп, бұл қарарға қарсылық бiлдiредi. Олардың пікірінше, Америкада таратылатын жаңа дiннiң аты «дүниешiл гуманизм» (Secular Humanism) едi. Фундаменталист ұйымдар осы жаңа дiнге қарсы айқасып келедi. 1973 жылы Жоғарғы Сот 46 уилаятта (штатта) ғамалия (аборт) арқалы жүктi әйелдердiң бала алдыруына рұқсат етеді, сол себепті мемлекет пен фундаменталисттердiң айқасы одан ары өршелене түседі. Басқа да християн топтары фунадаменталист болу үшiн алдымен «дiншiл» (Religionist) болу керек деп сенгендiктен, олар бiр дiннiң дiншiлiмiз деп фундаменталисттердi осы күрестерiнде қолдауға ұйғарысады. Сондай-ақ, католик әлемiнiң Ватикандағы бас рұһбаны (Папа) өзiнiң үндеуiнде; «дүниешiл гуманизм – християндықтың ең үлкен жауы!» деп жариялайды.
Ал ендi, Америкадағы ең белгiлi фундаменталисттер жөнiнде бiр-екi ауыз сөз айтатұғын болсақ;
1993 жылғы сайлауда Джордж Бушқа «Християндардың хұқұқтары» (Сhristian Right) атындағы фундаменталистiк ұйым болысқан. Бұл ұйымды католик фундаменталисттердiң жетекшiлерiнен Патрик Ж. Буханан да қолдап, көмек беруде. Екiншi үлкен фундаменталист ұйым Джерри Фальвелдiң жетекшiлiгiндегi «Рухани көпшiлiк» (Moral Majority) қозғалысы. Үшiншi орынды, «Теледидар рұһбаны» деп атағы шыққан Пат Робертсонға қарайтын «Христиан одағы» (Christian Coalition) ұстауда. Джерри Фальвелден бөлiнген фундаменталисттер (iргешiлдер) тарапынан құрылған «Християн әрекетi желiсi» (Christian Action Network) төртiншi орынды иемденуде.
Осылардан кейiн жүз мыңға жуық мүшесi бар екi қоғамды атауға болады. Бұлар – Луи Шелдонның жетекшiлiгiндегi «Дәстүрлі бағалар одағы» (Traditional Values Coalition) және Лон Мабонның басқаруындағы «Азаматтар бiрлiгi» (Citizen Alliance). Сонымен қатар ғамалия арқалы бала алдыруға қарсы күресушi «Құтқару әрекетi» (Operation Rescue) атындағы ұйым да жоғарыда аталған iргешiл қозғалыстарға болысуда. Олар, тіпті, ғамалияларды жасайтын дәрiгерлердi өлтiрiп, ғамалиятханаларды (операционное) жарылғыш заттармен атқылауға дейiн барған.
Бұларға қосымша ретiнде, жиһанға аты әйгiлi Американың «Time» (Тайм) апталығының 8 Мамыр 1995 күнгi санында үлкен мақалаға тақырып болған, фундаменталистiк көзқарастағы азаматтар тарапынан негiзi қаланған «Отансүйерлердiң жасақтары» атындағы белсендiлердiң заңнан тыс жасақтарын айтуға болады. Осы күнде, Американың Бiрiккен Мемлекеттерiне ең үлкен қауiп төндiрiп отырған осы iргешiл, асырашыл топтар. Атақты басылым үлкен мақаланы «Мемлекеттiң жаулары» (Enemies of State) деп атапты! Осы аса қауiптi ұйымдар қалың бұқараны қыру қимылдарына дейiн барған. Мысалы, 1995 жылы Оклохама қаласындағы бала бақшаны бомбалап, жүздеген бейкүнә сәбилер мен азаматтардың қырылуына себеп болған осы жасақтанған топтар (Алайда, қылмыскерлер ұсталғанға дейін батыс баспасөзі тек мұсылмандарды айыптаумен шұғылданған). Тайм басылымы, осы заңнан тыс қарулы топтардың негiзгi құрамын христиан фундаменталисттер, салықты сөгушiлер және Американың негiзгi заңын қорғаушылар құрайды деп тағриф қылады.
1993 жылдың 19 сәуiр күнi Одақтық Тергеу Кеңсесi (ФБР) Тексас уилаятындағы Вако қалашығындағы «Давидиан» фундаменталтисттерiнiң диқаншылық базасына шабуыл жасағанда 80 iргешiл ұсталатындарын аңғарып өздерін өртеп өлтірген. Мемлекеттiң бұл жойқын шабуылынан кейiн iргешiл топтарды жақтаушылардың саны күрт көбейеді. Осы топтардың аймақтардағы бастықтарының көбiнесе христиандық рұһбан қызметiндегi және ақ нәсiлдiң үстемдiгiн орнатқысы келетiн фундаменталисттер екенiн көремiз.
Мысалы, «Тайм» басылымының баяндауына қарағанда, «Християнның белгiсi» (Christian Identity) атындағы топтың өкiлдерi, солтүстiк Еуропалықтар Көне Өсиетте (Библия) аталған таңдаулы пенделер, ал, йаһұдилер (жөһиттер) – шайтанның ұрпақтары деп сенедi. Мишиган аймағындағы қарулы топтардың жетекшiсi Норман Олсон, баптист сектасының рұһбаны һәм қару-жарақ сататын дүкендер торабының иесi. Оның тобында он екi мың қарулы адам бар және олар БҰҰ, АБД-ін социалистiк елге айландырғысы келедi деп сенедi. Тағы да осы аймақта фундаментализмдi таратушы Марк Корнки «Дүниежүзiлiк христиан радиосы» (Worldwide Christian Radio) арқалы хабарлар таратуда.
1990 жылы Ирақ көршiсi Кувейтті жаулап алған соң, Американың Төрағасы Джордж Буш 11 қыркүйек 1990 күнгi арнауында «Бiрiккен Ұлттар Ұйымының жетекшiлiгiнде жаңа жиһан низамын орнату керек» деген еді. Фундаменталист бағыттағы қарулы топтар бұл жүйені Американың билiгiн қолынан тартып алғысы келетiн сионистiк жоспар дейді. Мисалы, Солтүстiк Каролайна аймағындағы «Конституцияға сәйкес мемлекеттiң қайтадан қалпына келтiрiлуiн жақтайтын азаматтар» (Citizens for Reinstatement of Constitutional Government) атындағы топтың негiзгi ұраны; «Қасиеттi Библияны және Атазаңды Американың негiзгi заңына айналдырамыз!» деп мәлiмдейдi Тайм апталығы.
Америкадағы экстремист ағымдар туралы толық бiр кiтап жазуға да болар едi! Бiрақ бұл мақаланың мақсаты осы деректi мысалдар арқалы экстремизмнің шын мәнiнде не екенiн, қайдан шыққанын анықтаумен шектеледі. Аталмыш фундаменталист ұйымдар Америкада ғана емес, сонымен қатар, Канадада мен Еуропа елдерiнде де ұйымдасқан түрде өсiп, өрбуде. Таяу уақыттарда осындай асырашыл топтардың кесiрлi қылықтарына куә болуымыз әбден мүмкiн.
Қорыта айтқанда, фундаментализм АБД-де және христиандықтан пайда болған. Мың төрт жүз жыл бойы жиһанды ғылымға, әдiлеттiлiкке, тазалыққа, имандылыққа, абзалдылыққа, өркениетке, адамшылыққа бөлеген хақ дiн Исламға және оған иман етушi мұминдерге фундаменталист деген жаланы жабудың жалғыз ғана мақсаты – ең жылдам һәм өздiгiнен өсiп, таралып келе жатқан хақ дiн Исламның алдын тосу, оған жүректерi жiбiп келе жатқан пенделердi айнытудан.
Ислам деген сөздiң өзi араб тiлiндегi «силм» - бейбiтшiлiк, тыныштық, берілу деген сөзден, жә, мұсылман деген мағнаны бiлдiретұғын «мұслим» сөзі – бейбiтшiлiкке берiлген, тәсiлiм болған һәм оны сақтаушы деген мағынадан шыққан. Демек, фундаменталист секiлдi дөрекi де кертартпа сөздер мұсылмандыққа әсте жараспайтынын, әлбетте, оңайлықпен аңдауға болады. Мұсылмандар амандасқанда-ақ «Әс-саламұ алайкұм!» яғни «Саған бейбiтшiлiк болғай!» деп, біріне-бірі татулық, тыныштық тілейді ғой. Ал, хақ дiн Исламның пайғамбары Әз Мұхаммед Ғалайһиссалам бір хадисінде «хайрұн нас, ман йанфағұн нас!», яғни «адамзаттың ең жақсысы, ең хайырлысы, адамзатқа ең пайдалысы!» деген. Пайғамбарымыз тағы да бiр сөзiнде «әс-салату ғимад-ұд-дин», яғни «дұға дiннiң дiңгегi, негiзi!» деген. Ислам ұғымындағы бейбiтшiлiк Аллаһ Тағаланың ризалығына ие болумен, яғни, жақсы ғамалдар iстеумен ғана пайда болады. Он төрт ғасырлық тарихында ғылымның, мәдениеттiң, әдебиеттiң ең озық және пайдалы үлгiлерiн мұралатқан хақ дiн Исламға және мұсылмандар хақында батыс өлшемдерiндегi атаулардың мағналары мен шығу тегіне мән берiлместен қолданылуы, бұл ғажайып байлық пен пәктікті жете түсiнбегендiктiң салдарынан дер едiм!
Ислам және түбірлес сөздер Құран Кәрімде мынандай мағнада қолданылған; құтылу, сәлеметте болу (68-сүре/43-аят), таза жүректі болу (26/89 және 37/84), бейбітшілік, амандық, азаттық (2/208, 8/61, 47/35), бейбіт бітім, тыныштық, татуластық (4/90-91, 16/28-87), жамандықтан, жауыздықтан ада болу, сәлемдесу (6/54, 7/46, 10/10, 11/69, 13/24 т.т.), берілу, тәсілім болу (19/33, 20/47, 8/43), құтылған, ыхыласты (2/71, 4/92, 4/125, 6/14 т.т.) /[2]/. Бір жолы, Мәдинедегі Хазраж руынан бір топ адам Расұлұллаһқа келіп, Ислам туралы сұрайды. Әбден ұғынып болған соң мұсылмандықты қабылдаған олар былай деген: «Біз өшпенділік пен күншілдік билеп алған бір қоғамның мүшелеріміз. Сенің дініңнің арқасында Аллаһ Тағала екі ру арасындағы өшпенділікті жояды деп үміт етеміз. Елімізге барып, үгіттеріңді түсіндіреміз. Аллаһ оларды сенің маңайыңда жинасын деп тілейміз!» /[3]/. Иә, Исламға дейін үнемі теке-тіресте, шайқаста болған Мәдинедегі Әус және Хазраж рулары мұсылмандықтан кейін татуласып, бауырласып кетеді.
Әлем тарихын парақтағанымызда мұсылмандардың әр дәйім бейбітшілік жағында болғанын көреміз. Үстіміздегі ғасырда болған уақиғалар осыны растайды. Сондықтан, әлемдік бейбітшіліктің басты кепілі мұсылман үмметі десек қателеспесбіз.
Пайғамбарымыз Мәдинеге келген соң (622ж.) қаланың саяси тұрақтылығы мен мұсылмандардың амандығын қамсыз ету мақсатымен іске кіріседі. Үйткені, Мәдине тұрғындары Мекке сықылды біркелкі араб факторларынан емес, сонымен қатар йаһұдилер мен басқа жамағаттарды да қамтушы еді. Бұған дейін Мәдинеде орталық билік пен қала тұрғындары ортақ ымыраға (консенсус) келген басқару жүйесі болмаған еді. Сахаба Әнес Мәлікұлының (614?-715?) үйінде мұсылмандар мен ғайри-мұслимдердің уәкілдерімен кездесулер ұйымдастырылып, барлығы келіскен ортақ жазба мәтін дайындалады. 623ж. Мәдине тұрғындарының барлығы ұйғарысқан осы келісімшарттың жазба нұсқалары бүгінге жеткен. Осы тоқтамды Мәдине Ислам Мемлекетінің «конституциясы» деп атайды ғалымдар /[4]/. Осы негізгі заңда қамтылған тақырыптар мен баптардан, және де Пайғамбарымыздан кейінгі халифалардың жаңа ашылған елдерде ұстанған жолынан мұсылман билігінің басқа мәдениеттерге кең рұқсат бергенін байқаймыз.
Исламият бөтен мәдениеттерді жатсынған емес. Қайта, оларды өзіне баулып, олардың жақсы жақтарын алуда ешқандай оқа көрмеген /[5]/. Пайғамбарымыздың түрік-соғды сауытын киюі, қытайдан әкелінген заттарды пайдалануы, түрік шатырында соғысқа шығуы, Арабыстанның төрт жағындағы Мысыр, Бизантия (395-1453), Сасани (224-651) қатарлы патшалықтарға елшілер жіберіп (630ж.) оларды хақ дінге шақыруы, тіпті император Ираклиймен хат алмасып тұруы, Оның күллі адам баласына жіберілген елші екенін растайтын айғақтар. Халифалық дәуірінде де басқа діндер қудаланған жоқ, қайта, олардың еркін жұмыс істеуіне рұқсат етілді. Мұсылмандар ғайримұслимдердің, ал олар мұсылмандардың шәкірті, ұстазы болды /[6]/. Тіпті, академик Бартольд (1869-1930) христиан ғұламалардың өз діндестерінен гөрі мұсылман шәкірттерінің көбірек болғанын жазады /[7]/. Бұл факт мұминдердің ғылымға деген талабының бәрінен де жоғары болғанын көрсетеді. Ғылымды кім іздесе және дамытса, әрине сол қызығын көрмек. Ғылымға кім көбірек үлес қосса, соның ғылымы билемек. Сондықтан, мұсылмандар ғылымның жетекшілігін қолға алған соң, эллинизмнің беделі төмендеді де мұсылман мәдениеті жоғарылады; араб тілі һәм мұсылмандардың һәм ғайри-мұслимдердің ғылым тіліне айналды. Халифа әл-Мансұр (709?-775) Бизантия патшасына хат жолдап математика туралы кітаптар жіберуін өтінген. Грек, ибрани (иврит), сұрия, парсы тілдерінен көптеген әдебиеттер арабшаға аударылды. Грекшеден тәржімелер сонау VII ғасырдың аяғы мен VIII ғасырдың бас шенінде басталды. Әбу Сұфйанның немересі, Йәзид Мағауияұлының (уаф. 683) баласы Халидтің ханзадалық дәуірінде кейбір астрономия, медицина, химия кітаптарын грекшеден арабшаға аудартқызғаны белгілі. Арабшадан да көптеген туындылардың кейінгі ғасырларда аталмыш тілдерге тәржімеленгенін байқаймыз. Ғайри-мұслимдер мұсылман билігінде алтын дәуірін бастан кешіріп жатқанда, Еуропадағы халықтардың тым примитивті өмір сүргенін байқауға болады. Академик Бартольд литовцылардың сонау XII ғасырға дейін, ал Хиндұқұштағы кафирлардың XIX ғасырға дейін жабайылар болғанын атап көрсетеді /[8]/.
Ешқандай мәдениеттің өздігінен пайда болмайтыны рас. Әлемді тамсантқан Ислам мәдениеті пайда болғанда өзінен бұрынғы Мысыр, Месопотамия, Грек, Парсы, Үнді мәдениеттерін пайдаланғаны, олардың Исламның өзегімен ұштасатын тұстарын алып, дамытқаны белгілі. Мәселен, әл-Фарабидің басқа дін мен басқа ұлттың өкілі болғанына қарамастан Стагирит Аристотелдің (м.б. 384-322) пікірлерін дамытқаны осының бір айғағы. Осы орайда айта кететін бір жәһіт; ерте дәуірдегі мұсылман зерттеушілері грек, ибрани, парсы, үнді және түркі тілдеріндегі көп мұраларды хатқа түсіру не аудару арқалы әлемдік мәдениеттің маңызды мирастарының сақталып қалуына үлкен үлес қосты. Егер мұсылман ғалымдары мен көрегенді билеушілерінің осы қызметі болмағанда, бәшәриет көп нәрседен махұрым қалар еді, бүгінгі өркениет сәуиесіне жете алмас еді.
Мұсылман ғалымдар бар ғылымын жұртшылықтың пайдалануына ұсынды. Ғылымды күнкөріс пен мәртебе алудың құралы деп көрмеді олар. Бір мисал келтірелік: Иран патшасы I Шапұр кезінде (241-272) Хұзистан аймағында Жұндишапұр деген қала орнатылады. Осы шағын қалашық Сасани билеушісі I Хұсраудың кезінде (531-579) патшалықтың екінші үлкен қаласына айналады. Мұнда атақты дәрігерлік мектебі пайда болады. Алайда, Жұндишапұрлық дәрігерлер өздерінің кәсіби сырларын тек өз топтарында ұрпақтан ұрпаққа қалдырып сақтайды да монополия мен кірістен айырылмас үшін басқа ешкімге білдірмейді һәм үйретпейді /[9]/. Аталған аймақ мұсылман билігіне қаратылғаннан соң ғана мұсылман ғалымдар олардың кейбір ғылымын ашып, пайдалана алған-ды. Алайда, Ибни Сина сықылды біртуар дәрігерлер болса жазған кітаптары тек мұсылман елдерінде ғана емес, сонау Еуропаның өзінде кем дегенде алты ғасыр бойы бас оқулық есебінде оқытылған. Со ғасырлардың ең мықты батыс елдерінде мұсылман ғалымдарымен салыстырарлық ілімдарлардың шыға алмағаны осыдан.[10] Бұл жөнінде Бартольд (1869-1930) былай дейді: «Исламның басты артықшылығы, мұсылман әлемінің сол дәуірдегі білімді халықтардың алдында болуы, әрине, материалдық һәм рухани мәдениет жағынан бірдей мәдени біріншілікті ұстауында жатады» /[11]/.
Мұсылмандардың басқа мәдениеттерге қамқорлық жасағанының енді бір белгісі олардың жер-су атауларын, кісі есімдерін өзгертпеуі. Күні бүгінге дейін мұсылман елдерінде Исламнан бұрынғы жағырапиялық атаулар сол қалпында (дыбыс үндестігінен басқа) қалғаны мұны растайды. Мисалы, Түркиядағы жер, су, қала, аудан атауларының басым көпшілігі грек тіліндегі бұрынғы атауымен қалған. Тек, түрік тілінің үндестік заңына сәйкестендірілген; Ыстамбұл, Анкара, Измир, Трабзон, Анталя, Бұрса т.т. бәрі де ежелгі атауында. Бұдан басқа Солтүстік Африкадағы Триполи (Либия), Константин (Жазайыр), Казабланка (Мағриб), Александрия (Ескендерие, Мысыр) т.т. айтуға болады. Жә, мұсылмандар тарапынан Испанияда, Портұғалияда, Балқан елдерінде салынған қалаларды санап шығуға сан жетпейді. Мисалы; Италиядағы Палермо қаласының негізін мұсылмандар қалаған.
Тарихта бірінші рет халифалықтар дәуірінде дүние жүзі мәдениеттері тығыз араласты; қиыр шығыстағы Қытай мәдениетінің жетістіктері батысқа, мұсылмандардың ғылыми-мәдени табыстары болса қытай еліне мәлім болды. Талас (751ж.) соғысынан кейін Атлант мұхитынан Қытай мұхитына дейінгі халықтардың бірін-бірі жақын тануына мұмкіншілік ашылды. Мұсылмандар 3 құрлықтағы билігінің арқасында халықтар арасында мәдени байланыстардың орнатылуына орасан зор үлес қосты. Халифалар батыстағы франк, герман, рим патшаларымен және шығыстағы қытай ханадандарымен тығыз мұғамалада болды; мәселен, қытай деректерінде халифалықтан 651-798жж. аралығында 37 рет, ал 908-1168жж. аралығында болса 49 рет елшілік келгені жазылған /[12]/.
Қорыта айтатұғын болсақ, тарихта мәдениет қатынастарының дамып, өзара бірігуі һәм кірігуі (интеграция) тек Исламнан кейін ғана мүмкін болды. Оған дейін мәдениеттер арасында өшпенділік пен пышақ сырты ғана байланыс болған болса, Исламмен бірге шығыс пен батыстың барша мәдениеттері жамырасып, үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Оған дейін белгілі бір мәдениетке ғана тән боп есептелген нәрселер мұсылмандардың арқасында бүкіл әлемдік мәртебеге ие болды. Мисалы, араб цифрлары деп атағы шыққан сандардың ежелгі дәуірде тек Үндістандықтарға ғана мәлім болғаны белгілі. Мұсылмандар осы цифрларды жетілдіріп қана қойған жоқ, оларды құр символдықтан шығарып, мағналы белгілерге айналдырды. Бәшериет тарихында бірінші рет нөл (сыфыр) цифрін мұсылман ғалымдар тапты уә еңбектерінде пайдаланды; мәселен, нөлді бірінші рет сан ретінде қолданған Мұхаммед Мұсаұлы әл-Хорезми (780-850) болды /[13]/. Арал теңізі маңында дүниеге келген дана бабамыз сонымен қатар 1-ден төмен қарайғы сандарды белгіледі, жүздік, мыңдық және ондықтарды жүйелеп, бөліп жазуды көрсетті. Оның бұл табыстары мүмкін тарихтағы ең маңызды ғылыми жаңалықтарға жатады. Үстіміздегі информация ғасырында, телекоммуникация дәуірінде мұсылмандар ашқан осы жаңалықтың қызығын бүкіл әлем көруде. Орыс тіліндегі цифр мен батыс тілдеріндегі cipher сөздері арабша нөл дегенді білдіретін «сыфыр» сөзінен алынған. Шындығында араб сандары рим сандарымен салыстырғанда қолданымы өте икемді һәм оңай. Әл-Хорезми ашқан бұл жаңалық Еуропаға тек X-XIIғғ. ғана мәлім болған; осы жаңалықты батысқа жеткізген Герберт есімді адамның абырой-беделінің артқаны соншалық, кейін ол Рим Папасы сайланған /[14]/. Оның есімі Папа Силвестер II болып, Еуропа тарихында қалды. Әл-Хорезмидің «Китаб әл-жәбір уә-л Мұқабала» (Алгебра мен теңдіктер кітабы) латын тіліне аударылғанда (XIIғ.) әл-жәбір сөзі алгебра деп аударылғандықтан осы сөз термин боп қалыптасты. Оның екінші бір кітабы латыншаға «Algorithmi de numero Indorum» деп аударылғандықтан, алгоритм сөзі тағы да терминге айналды.
Адам хұқұқтары жөніндегі үндеудің ХХ ғасырда ғана бекітілгенін ескерсек, он төрт ғасыр бұрын Раббымыздың Құран Кәримінде барлық адамдардың хұқұқтарын қорғау міндетін бұйырғанын көріп таң қаламыз:
«26/183: Адамдардың хұқұқтарын қыспаңдар! Жер бетінде бұзақылық шығарып, бүлік жасамаңдар!» /[15]/.
Міне, көптеген аяттар мен хадистер мұсылмандарды орта жолға, қанағаттылыққа, адамгершілікке шақыруда. Сондықтан, Аллаһ Тағаланың бұйрығын орындағысы келетін мұсылман ешқашан да экстремист, террорист т.т. бола алмайды. Ислам дініндегі автоконтроль жүйесі мұсылмандарды асыра сілтеушілікке жібермейді. Ислам дінінде дүниедегі өмір мен ахиреттің, құлшылық пен пендеуи өмірдің, дүнияуилік пен ұхрауиліктің балансы жасалған. Мұсылман сондықтан ифрат уә тәфриттен, яғни әр түрлі әсірешілдіктен аулақ болады. Қоғамдағы һәм жанұядағы орнын сақтайды, көршілерімен тату-тәтті қатынас орнатады, мемлекеттің дамуына үлес қосады. Мұсылмандар ешқашанда «құлатушы» болған емес, қайта «тұрғызушы» болған үммет. Ал, Ислам атын жамылып адамзатқа зиянды іс-әрекет жасаушылардан сақ болған жөн, олардың негізінде Исламнан басқа нәрселерді іздестірген жөн. Үйткені, Ислам діні күллі адамзатқа рахмет ретінде жіберілген дін. Басты мақсаты адам нәсілін қорғау, көркем ахлақты уағыздау, бейбітшілікті орнату. Дініміздің қадірін білейік ағайын һәм дінімізді қанаушыларға жол бермейік.

ҺӘШИЯЛАР:
/[1]/. Yeni Yüzyıl газеті, 28.03.1997 күнгі саны
/[2]/. Çanga, Mahmut., Kuran-ı Kerim Lugatı, Timaş Yayınları, Istanbul, 1994, 249-251 беттер
/[3]/. İbni Hişam, Siretü’n Nebeviyye, I-том, 267-бет
/[4]/. Büyük İslam Tarihi, Çağ Yayınları, Istanbul, 1992, 1-том, 263-бет. Көбірек мағлұматтану үшін осы мәтінді терең зерттеген профессор Мұхаммед Хамидұллаһтың мына кітаптарын оқыңыз: Muhammed Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi, Istanbul, 1973; İslam Peygamberi, Istanbul, 1980; әл-Уәсаиқ ұс-Сиясия, Бейрұт, Лұбнан, 1969 ж.
/[5]/. «Ислам терпимо относился к местным традициям и в то же время удерживал их в приемлемых для себя рамках… все участвовали в формировании исламской культуры, сами развивались и сохранились под покровительством ислама». Қараңыз: Кривец, Е.А., Ислам в Центральной Азии, Леном, Москва, 1999, 23-бет
/[6]/. Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, Москва, 1998, 23-бет: «Стремление каждого возвеличить свой народ и свою веру не мешало этим культурным элэментам учиться друг у друга; христианин мог иметь учеником мусульманина или язычника, и наоборот»
/[7]/. Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 24-бет.
/[8]/. Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 12-бет.
/[9]/. Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 22-бет.
/[10]/. Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 23-бет: «Даже самый передовой из восточнохристианских народов, сирийцы, не выдвинули ни одного ученого, который мог бы сравниться с Фараби, Ибн Синой и Ибн Рушдом»
/[11]/. Бартольд, В.В., Тюрки-Двенадцать лекции по истории турецких народов Средней Азии, Алматы, Жалын, 1993, 54-бет
/[12]/. Hee-Soo Lee, İslam ve Türk Kültürünün Uzak Doğuya Yayılması, Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara, 1991, 40- беттер
/[13]/. Numeral Systems, Encyclopaedia Britannica, 15th Edition, 1994-1998
/[14]/. Numeral Systems, Encyclopaedia Britannica, 15th Edition, 1994-1998
/[15]/. Құран Кәрім, Шұғара сүресі (26), 183-аят

2008-09-29T13:33:00.000+06:00

Мұртаза БҰЛҰТАЙ
ҚР Білім қайраткерлері одағының мүшесі

ТҮРКIЛЕРДIҢ ИСЛАМ ТАРИХЫ ЖӘНЕ
МӘДЕНИЕТIНДЕГI ЕРЕКШЕ ОРНЫ

Исламият алып елдердің, мәселен Әмәуи (661-750), Аббаси (751-1258), Селжүк (1040-1157), Осман (1299-1922) патшалықтары сықылды әлемдiк мемлекеттердің ресми дiнi болған дәуiрде, азат етiлген немесе олжаланған өңiрлердiң тұрғындарын жаппай дiнге енгiзу яки мұсылман болуға зорлау уақиғалары байқалмайды. Әуелi, ғайримұслимдерді мұсылмандандыру туралы қажеттiлiк һәм мемлекеттік саясат болмаған секілді. Бодандар мен қамқорлыққа (вассал) алынған елдерге толық еркiндiк берiлген. Ислам билiгiндегi жөһит, несториан, православ, католик, бұдда дiндерiнiң мансұбтары шат-шадыман өмiр сүрген, олар дiни-рухани өмiрiнiң ең гүлденген дәуiрiне мұсылмандардың жанашырлығының арқасында жеткен. Мисалы, сан ғасырлар бойы Османияның билiгiнде болған Грекия, Бұлғарыстан, Мажарыстан, Сербістан, Рұмыныстан, Әрмәния, Гүржістан (Грузия) сықылды мемлекеттер; Африкадағы мұсылман билеушiлердiң құзырында болған халықтар; Моғолдардың иелiгiнде болған Үндiстан халықтары өз дiнiнен аластатылған емес. Олардың өз дiнiн, тiлiн, әлiппесiн һәм ежелгi салт дәстүрiн емiн-еркiн сақтап келгенi айқын.
Мәзкүр (аталмыш) елдерде Исламияттың жайылуы ғасырларға созылған табиғи барыстардан (процесс) кейiн, яғни қабылдаушы адамдардың өз ықтиярымен болғаны байқалады. Мұсылман билеушiлердің әдiлеттiлiгiн көрiп, осы дiннiң мансұбтарының таң қаларлық сипаттарымен танысқан басқа дiн уәкiлдерi аралас-құралас мұсылман қоғамдарын қалыптастырған. 1372 ж. қайтыс болған Ибни Кәсiрдiң “әл-Бидая уән-Ниһәя” атты кiтабында айтуына қарағанда, Мұса Нұсайырұлы Солтүстiк Африка аймақтарын мұсылман билiгiне қосқаннан соң, жергiлiктi халықтар еркiнше иман келтірген /[1]/. Түркiстан өңiрiне Ислам билiгiн әкелген басшылардың аса даңқтысы, ақылгөйі һәм мұжаһиді Ғазы Құтайба Мүслiмұлы едi. Аталмыш кiтаптың 167-бетiнде Ибни Кәсiр былай дейдi: “Құтайба Мүсiлiмұлының еңбегiмен шексiз көп адам мұсылман болды, олардың дәл санын Аллаһ Тағала ғана бiледi!” /[2]/.
Әсiресе, X-ғасырда мұсылманшылықтың толқын-толқын таралғаны байқалады. Со кездегi Орта Азия тұрғындарының лек-лек болып Исламға қосылғаны тарихи әдебиеттерде баяндалады. Мәселен, 960 ж. 200 мың шатыр (үй/түтін) түркi халқы Ислам дiнiн қабылдаған. Ұзақ саны 2 миллионға жететiн осы көпшiлiктiң мұсылмандыққа кiруi бәшәриет уә түркi халықтарының тарихындағы аса iрi уақиға. 1232 ж. қайтыс болған көрнектi тарихшы Ибн әл-Әсир осы уақиғаны қысқа һәм нұсқа ғып келтiрген; “Түрiктерден екi жүз мың шатыр адам мұсылман болды!” /[3]/.
Шындығына келгенде, Әмәуи дәуiрiнде басталып, Аббаси дәуiрiнде кемеліне жеткен түрiк қуаты, түрік факторы 10 ғасырдан астам уақыт Исламияттың қызметшiсi һәм қылышы болғаны хақ /[4]/. Ислам дiнiнiң осы күнгi жағырапияларға таралуында, ғылым-бiлiм, техника, өнер салаларындағы теңдессіз туындыларда түркі халықтарының үлесi мұғаззам (аса зор). XXI-ғасырға қадам басайық деп тұрған шақта, түркiлердің Ислам үмбетiнiң құрамындағы және халықаралық аренадағы маңыздылығының тағы да өсiп келе жатқанын байқаймыз. Иә, осы түркі халықтары құрған мемлекеттер мұсылман үмбетiнiң басын қосқан, бiр билiкке ұюына атсалысқан, Қытай мұхитынан Әндүлүске, яғни Атлант мұхитына дейiнгi шетсiз-қиырсыз аумақтағы мұсылмандардың бiртұтас сипаттарға ие болуына қызмет еткен-ді.
Пайғамбарымыздың замандас түрiк қағандығы және түрiктер туралы хабардар болғаны, хатта түрiктер хақында хадистер айтқаны көптеген әдебиеттерде келтiрiледi. Жоғарыдағы тарауларда көрсетілген “Түрiктер сендерге тиiспесе, сендер де оларға тиiспеңдер!” сықылды хадистер осының айғағы болса керек /[5]/.
Ұзақ ғасырлар бойы Ислам әлемiнiң дүние жүзiлiк саясаттағы уәкiлшiлiгiн түркілер жасағаны мәлiм. Негiзiнен миладтан бұрынғы ғасырларда белгілі мөлшерде отырықшы болған, кейін көбінесе көшпелi өмiр салтын ұстанған түркі халықтарының ұлан-ғайыр аумаққа тарап, әр түрлі бөтен ұлттармен бiрге өмiр сүрiп, олардың мәдениетiнiң, дiнi мен тiлiнiң тәсiрiне ұшырағаны мәлiм. Кей жағдайларда антропологиялық кескiн де мүлдем өзгерiп кеткен /[6]/. Оғыз тобындағы батыс түркілері ежелгі бракисефальдық кескінін сақтағанымен, қарлұқ-қыпшақ тобындағы шығыс түркілері мұңғұлбейнелі (монголоид) типке қосылған. Мәдени ықпалдасудың қаншалықты дәрежеге жеткенi Орхон тастарында, түрiк қағанаты құлап бара жатқан шақтың өзiнде ел билеушi ханзадалардың, бекзаттардың, ақсүйектердің табғачтарға (қытайларға) елiктегенi, ат пен атақтарын қытайшалағаны суреттеліп, ашына мысал етiледi /[7]/.
Әсіре ұлтшы зерттеушi Зәкария Китапчының пiкiрi бойынша түрiктер арасында таралған Арилық және Сами (семит) дiндер, атап айтқанда бұддашылық, отқақұлдық, христиандық түрiктердiң мәрттiк, батырлық, жауынгерлiк сықылды ұлттық қасиеттерiн, аң-сезiмiн қоректендiрудiң орнына қаймықтырушы рөл атқарған /[8]/. Нәсілшіл автор аталған еңбегiнде Жiбек жолы керуендерi арқалы жиi жолаушылайтұғын миссионерлердiң жылмың еңбегiнiң арқасында көптеген түрiктердiң бұдда дiнiне кiргенiн айта келiп, дiн ауыстырудың жоғары дәрежелі мемлекет қайраткерлерiне дейiн жұққанын мысалға келтіреді. Шынында, атақты түрiк билеушісі Бiлге қаған бұддашылықты түрiк мемлекетiнiң ресми дiнiне айналдыру туралы ұсыныс жасаған-ды. Бiлге қаған “Қытай патша әулетiнiң ресми, мемлекеттiк дiнi бар, түрiк мемлекетiнiң де ұлттық дiнi болу керек” деп, осындай ойға келгенiн айтады. Алайда, қытай елiнде оқып, тәлiм-тәрбие алған Тонйұқұқ (644/646?-731) уәзiр, қағанға бұдда дiнiнiң түрiктердiң жауынгерлiк рұхына сәйкес келмейтұғынын, мемлекеттiк билiкке керi ықпал тигiзетұғынын айтып, әрең-зорға дегенде райынан қайтарады /[9]/.
Жоғарыда келтiрiлген дәйектерден байқалғандай, Исламға дейiн түркi халықтарында тұтастай біркелкі бір дiн болған емес. Түрiк ұлыстары, тайпалары мәдениет сатысы өскен сайын көптәңiрлi нанымдардан алыстап бірте-бірте бiр-тәңiрлi дiндерді қабылдай бастаған. Олардың Исламияттан бұрын тұрпайы қоғамдарға тән дiндерді тастап, отқақұлдық, бұддашылық, манихейшілік т.т. сықылды өз шамасынша ахлақи (этикалық) және фәлсәфалық түсiнiктерi бар нанымдарды қабылдауы табиғи құбылыс. Орталық Азияда наным-сенімдердің таралу үрдісін былайша көрсетуге болатын секілді:

Тотемизм
Анимизм
Натұризм
Ханиф Діні Зороастризм ИСЛАМ
(Ежелгі Ислам) Манихейзм
Бұддизм
Йаһұдилік
Христиандық

Мүмкiн, осы сатылардан өтудiң өзi хақ дiн Исламның теңдессіз алыптығын, шексiз ұлылығын, Бiр Аллаһ Тағалаға ғана тәсiлiм болатұғын ықыласын, шынайылығын түсiнуге зерделердi, жүректердi дайындаған шығар. Бiртәңiрлi дiндердi кезегiмен жөһиттiк, христиандық ретiнде қабылдағаннан кейiн, Ислам туын көтерген Пайғамбарымыздың VII-ғасырда хақ дiнге бүтiн адамзатты шақыруына түрiк ұлыстары да қүлшына һәм ұмтыла қосылғаны хақ! Содан бастап Исламият барша түрiктердің бiртұтас дiнiне айналды, олардың бiртұтас ұлт болып қалыптасуына ұйытқы болды, өзара қырғын соғыстарды тоқтатты, тiлдiң бiркелкiлiгiн сақтады! Түркілер Исламның жауынгерi һәм жаршысы сипатында тарихта аса маңызды орынға ие болды. Еуропалықтар үшін түрiк және мұсылман атаулары мағна жағынан тым жақын сөздерге айналды, тіпті синоним болып кетті десек жаңылмаспыз. Түркілер Африка құрлығының iшкi аймақтарында, Еуропаның орталық елдерінде, Азия құрлығының көптеген түкпiрлерiнде Исламның нұрын шашқан, Исламдық құрылымдар мен ұғымдарды апарған, орналастырған, әдiлеттiліктің белгiсiне айналған мұсылман халқы болды. Осы күннiң өзiнде Еуропаның барлық елдерінде, Америка құрлықтарында, Тынық Мұхиттағы дәулеттерде мектептер, мешiттер, қоғамдар ашып, мұсылманшылықтың қызметiн iстеп жатқан тағы солар. Түрiктер бұрынғы дiндердiң ешқайсысына осындай берiк болып, құрбандыққа жанын фида еткен емес. Шынтуайттап айтатұғын болсақ, бұрынғы дiндердiң бүгiнде аты аталғанымен заты түгiмен жоғалып кеткен. Осы тұрғыда белгiлi ағылшын ғалым Леуис (Lewis) былай дейдi ;
“Түрiктер Исламға кiргеннен соң, олар осы дiннiң арқасында жап-жаңа бiр тұлғаға ие болды және де олар өздерiнiң өткен тарихтағы қылықтарынан тез алшақтап кетті, тiптi ұмытып кеткен деуге болады” /[10]/.
Ислам түрiктердiң жүрегiне соншалықты орналасқан-кім, оны қияметке шейiн ешкiм орнынан қозғалта алмақ емес. Тарихта болған көптеген тырыспалардың нәтиже бермегенiн көкiрегi ояу ағайын өте жақсы бiледi.
Түрiктердiң Ислам тарихында жасаған еңбегi мен қызметiнiң көлемiн осы кітаптың құрамында айтып жеткiзу мүмкiн емес. Аллаһ Тағала қасиеттi Құран Кәрiмнiң Маида сүресiнiң 54-аятында мұсылман үмбетiне былай деп бұйырған;
“5/54: Ей имандылар! Сендерден кім діннен қайтса, ол білсін-кім, шүбәсiз Аллаһ Өзi сүйетін һәм олар да Оны сүйетін, мүминдерге дегенде өте кiшiбейiлдi, кәпiрлерге дегенде абыройлы уә паң бiр қауымды әкеледi! Олар Аллаһ жолында күреседі және ешкiмнiң сөгуiнен, жазғыруынан тайсалмайды. Бұл, Аллаһ тарапынан бiр абырой және мейiрiм, оны кiмге қаласа соған бередi! Аллаһ, ихсаны мол, ең көп бiлiмдi!” /[11]/.
Тарих беттерiн ашқанымызда Аллаһ Тағаланың Құранында баяндалған осы уағдасын орындағанын көремiз, ағайын. Ислам нұрымен абыройланған түркiлердiң алдында, ендеше, аса ұлық мақсаттар пайда болған-ды: Аллаһ ризалығы үшiн өмiр кешу, Оның Баянын жан-жаққа тарату, Исламның хақ туын шартарапта желбiрету! 623 жыл құдіреттілікпен, абыройлылықпен билiк жүргiзген Осман Патшалығы осының нағыз айғағы. Түркiлер өздерінің кеңбейілділік, мәрттік, жомарттық, батырлық сықылды қасиеттерiн одан ары дамытқан хақ дiннің жолында бiр сәт ойланбай жанын фида ететұғын, сондай шәһидтер қиыр шығыстан қиыр батысқа дейiнгі топырақтарда, өздерiнiң мәңгiлiк мекенiнде жатыр, оларды өлiктер деуге болмайды, үйткенi, олар шәһидтер!
Ислам дiнiнiң түркілердiң ұлттық қасиеттерiн қорғап қана қалмай, одан ары дамытқанын жоғарыда атап өттiк. Бұл шындық тек қана түркiлер үшiн емес, Исламиятты қабылдаған басқа ұлттардың барлығында бірдей. Ислам дiнiн қабылдаған түркi халықтарының ешқайсысы да араб болған жоқ. Керiсiнше, арабтар, парсылар және мұңғұлдар түрiктенiп кетті. Бұл Исламның бiр ұлтқа ғана тән дiн емес екендiгiн, күллі адамзаттың дiнi екенiн дәлелдейдi. Мұсылмандық дәуірде Жүсіп Хас Хажибтің Құтты Бiлiк” (1069-70), Қашғарлық Махмұдтың“Түрік Лұғатының Диуаны” (1072-74), Әбіл Қасым Махмұд Омарұлы әз-Замахшаридің (1075-1144) “Мұқаддимат-ұл Әдеб”, Сүлеймен Бақырғанидің (1104-1186) “Бақырғани Кітабы” (XII ғ.), Ахмед Йүгнекидің “Һибат-ұл Хақайық” (XII-XIII ғ.), “Қорқыт Ата Кітабы” /[12]/ (XIV-XVI ғғ.), Ахмед Йесеуидің “Хикмет Диуаны”, “Оғұзнама” /[13]/ (XIV-XV ғғ.), Насреддин Рабғұзидің “Қиссас әл-Әнбия” (1310), Құтыб жазған “Хұсрау уә Ширин” (1341-1342), Хорезми жазған “Мұхаббат-нама” (1353), Хұсам Кәтібтің “Жұм-жұма Сұлтан” (1370) нәсірі, Сәйфи Сарайи (1320-1396) жазған “Гүлистан би-т-Тұрки” (аударма, 1391 ж.), Сәййід Ахмедтің “Тағашшұқ-нама” (1435-36) атты еңбегі т.т. жазылды, яғни түрiк әдебиетiнің алтын дәуiрi Исламнан кейiн ғана басталды. Исламнан бұрынғы тарих пен әдебиет туралы шағын мөлшерде ғана (тас жазулар, ыдыстар) материал болғанымен, Ислам дәуiрінен қалған әдебиет пен өнер туындылары бүгiнде мұсылман елдерiнiң мұражайлары мен архивтерiн толтырып, бұған қоса Лондон, С. Петірбор, Мәскеу, Парис, Берлин, Рим, Нью-Йорк, Вена, Пекин, Киото, Ватикан т.т. қалаларындағы кітапханалар мен мұражайлардың ең бағалы экспонаттары қатарында аталуда. Ислам дәуіріндегі әдебиет шығармаларымызды 100 мыңдық, миллиондық цифрлармен ғана айтуға болады.
Исламият дәуірінде түркі тілдерінің зерттелуіне, үйретілуіне, жоғары оқу орындарында (медреселер) сабақ ретінде оқытлыуына мүмкіндік жасалды. Мәселен, Мұхтар Махмұдұлы әз-Закиди, Махмұд Ахмедұлы Мұсаұлы сықылды мәшһүр араб ғалымдары Сарай қаласында ғылыми жұмыстармен шұғылданған. Осы сәтте, мұсылман-қыпшақ ғалымдар Махмұд Фатшаһұлы әс-Сарайи, Шаһабұддин әс-Сарайи, Махмұд Абдұллаһұлы әс-Сарайи Ислам әлемінің мәшһүр орталықтарынан Қаһирада сабақ оқушы еді. Түрік тілінің грамматикасы, сөз байлығы туралы мұсылман авторлар тарапынан жазылған еңбектерден бірнешеуін атайық: Әбу Хайан жазған “Китаб әл-Идрак ли лисан әл-Әтрак” (Түрік тілінің түсіндірме кітабы), жазушысы беймәлім “Китаб әт-Тұхфат әз-Зәкия фи лұғат әт-Түркиййа” /[14]/ (Түрік тілі туралы ерекше зерделі кітап), “әл-Қауа-а-нийн әл-Кұллия ли-забт әл-Лұғат әт-Тұркиййа” (Түрік тіліне толық ие болдыратын құрал) /[15]/. Мұның бәрі де мұсылмандардың түрік тілін зерттеуге һәм үйретуге қатты назар бөлгенін дәлелдейді.
Жә, ендi, басқа дiнге енген түркi тектес халықтардың тiлден уә ұлттық қасиеттерден айырылғаны байқалады: мәселен, бұлғарлар (Дұнайлық) мен мажарлар осының дәлелi. Африкадағы көптеген тайпалардың христиан болғаннан кейiн туған тiлiнен айырылып қалғаны баршаға мәлiм. Олардың көбiсi не фырансызша не ағылшынша сөйлейдi, есiмдерi де не ағылшынша, не фырансызша аталады. Мұсылманшылық кісі аттарын ғұрыптық нәрсе деп бағалайды да бұған араласпайды; мәселен, бүгiнгi күннiң өзiнде түркiлер арасында Исламнан бұрынғы дәуірдің яки Исламнан кейінгі ғайримұслим адамдардың аттары кездесе бередi; мәселен, Түркияда Ескендір, Мете (Моде), Истеми, Билге, Аттила (Еділ), Шыңғыс, Ильхан, Құбылай есiмдерi жиi кезігеді. Орталық Азияда Шыңғыс есімі көбінесе қазақ-қырғыздарда кезігеді. Бұған мұсылманшылықтың кедергi жасамағаны анық.
Ислам дiнi бiрiктiрушi, бiрлестiрушi дiн. Өзiнiң аясына кiрген барлық халықтарды, ұлттар мен ұлыстарды өңiне, санына, байлығына қарамастан бiрiктiрген, бiр күмбездiң астында араластырған ұлық дiн. Балқан елдерiндегi түркi халықтары мен қазақтардың яки ойғырлардың тәржiмәшiсiз сөйлесiп, бiрін-бiрi ұғынысып жатқаны, әрине Исламның берекешiлдiлiгi, ұйымшылдығы. Ал, жағырапия жағынан түбiмiзде тұрған, бiрақ басқа дiндерге ауып кеткен хақас, тува, саха /[16]/ сықылды түркi тілді халықтармен не орысша немесе аудармашы арқалы ғана сөйлесе аламыз. Олар сiздiң бісмілләңізді /[17]/, ассалаумағалайкiмiңiздi /[18]/, жәрекемаллаңызды /[19]/, бәрекелдіңізді /[20]/, жарапазаныңызды /[21]/, құрбан айтыңызды, қажылығыңызды, ылайымыңызды /[22]/ (Иләһым), сүндет тойыңызды, ауызашарыңызды, қарилығыңызды, дұғай сәлеміңізді т.т. әрине білмейді /[23]/. Демек, Ислам иманының дәмiн татқан түркiлер ғана емес, барлық мұсылмандардың жалпы ортақ дәстүрге, сезiмге, түсiнiкке ие екенi хақ.
Ислам тарихының алуан түрлiлiгi, орасан зор байлығы уә жан-жақтылығы тiкелей Орталық Азияға қатысты. Орталық Азияда Ислам тарихының ең мәшһүр тұлғалары, Құран мен Хадис ғалымдары өмір сүрді, шаирлар, қаламгерлер, даналар, өнерпаздар керемет туындылары арқалы Исламдық мұрағаттарға өз үлесiн қосты. Самарқанд, Бұхара, Хорасан, Мәру, Йесе, Тараз, Отырар, Исфижаб секiлдi Түркiстан қалалары ғасырлар бойы Ислам мәдениетi мен өркениетiнiң ең беделдi орталықтары болды /[24]/. Мұсылмандардың ғылымдағы, өнердегі жетістіктері күллі адамзаттың игілігіне ұсынылды.
Түркiлер Исламиятты қабылдаған соң Ислам әлемiнде өздерiне тән ерекше мәртебелі орынды иемденді. Алғашында арабтардың хакiмиятында болған олар кейiнiрек саяси һәм әскери салада аса маңызды күшке ие болды. Жазба құжаттарда арабтардың түркiлердi Исламнан бұрынырақ аз да болса білетіні туралы мәліметтер келтіріледі. Екi халықтың тығыз қарым-қатынасы халифа Әділетті Омар кезiнде Иран мен Хорасан өлкелерiнiң мұсылман билiгiне енуiнен кейiн басталды. Деректер халифа әл-Мансұр дәуiрiн (754-775) түркiлердiң Ислам әлемiне терең сiңiп, үстем күш бола бастаған кезең деп белгiлейдi /[25]/. Халифа әл-Мағмұн билеген 813-833 жж. Орта Азия аймақтарының маңыздылығы арта түседі. Үйткені, әл-Мағмұнның әкесі Һарұн әр-Рәшид (786-809) өз кезінде Иран мен Тұран аймақтарының әміршісі еді. Ол 813 ж. бауыры әл-Әминді жеңіп, халифа болғанымен Мәру қаласынан кетпейді, оның мақсаты Мәруді Аббаси әулетінің орталық қаласы жасау еді. Бірақ, орталық болып қалыптасып қалған Бағдадтағы кейбір қарсылас күштер Ибраһим әл-Мәһдиұлын халифа етіп жариядайды. Мұндай жағдайда, әл-Мағмұн Бағдадқа баруға мәжбүр болады. Әл-Мағмұнның билігінде халифалықта түркілердің күш-қуаты мейлінше артады.
Атақты халифа Һарұн әр-Рәшид (786-809) арнайы сақшыларының (мұхафыздар) айтарлықтай бөлiгiн түрік жауынгерлерiнен құраушы еді. Әл-Жәһиз (776?-869) “Түрiктердiң үстемдiктерi” атты еңбегiнде Ибн Абди Раббиһтiң осы мәселе туралы былай дегенiн нақыл етедi; “Халифа Һарұн әл-Рәшидке Үндiстаннан елшiлер тарту-таралғыларын алып келгенде, халифа түрік әскерлерiне салтанатты түрде сапқа тұруды бұйырды. Олар елшiлер жүретiн жол бойынша екi сап түздi. Түркi жауынгерлер сауыттарын кигенi соншалық, олардың көзiнен басқа еш жерi көрiнбеушi едi” /[26]/. Һарұн әр-Рәшидтiң (786-809) ең беделдi сардарлары түрік-соғдылардан едi. Мисалы, һижраның 170 ж. Е.Ф. әт-Түрки атындағы қолбасы халифаның бұйрығымен осы күнгi Түркиядағы Тарсұс қаласын орнатады және сонда Хорасаннан уә басқа өңiрлерден көшіп келген мұсылмандарды орналастырады.
Халифалар әл-Мағмұн (813-833) мен әл-Мұғтасым (833-842) дәуiрiнде болса түркiлердiң хилафат әскериесiндегi маңызы одан ары артып, әскериенiң басым көпшiлiгi тек түркiлерден ғана құралатұғын болады. Сол түркiлердiң iшiнен көптеген мемлекет қайраткерлерi мен қолбасылар шықты /[27]/. Түркiлерден құралған түмендердiң қаһармандығы мен соғыс өнерi мұсылман елдерiнде ғана емес, сонымен қатар басқа да алып мемлекеттерде аңызға айналған-ды. Бартольдтың пiкiрiнше мұсылмандардың Бизантияны (395-1453) түбегейлi жеңiлiске ұшыратуы халифалықта түрiк билiгi орнағаннан кейiн ғана мүмкiн болған /[28]/.
Сонымен қатар мұсылман түркiлер тарапынан құрылған мұғаззам мемлекеттердiң, патшалықтардың жалпы тарихтағы орасан маңызды, айрықша орнын күллі жиһан мойындайды; Ғазналық Махмұд сонау Х-ғасырда осы күнгi Иран, Ауғаныстан, Пәкiстан және Үндiстанның аумағында алып дәулет құрды. Ол басқарған мемлекеттiң (999-1031) құдiреттiлiгi соншалық, оның беделiн Рим, Қытай сықылды сол заманның алыптары мойындады.
Алман ғалым Хаұссиг түркілердің Исламды қабылдағаннан кейінгі жағдайын бүйтіп суреттейді: “Жаңа дінге (Исламға, М.Ж.) түріктер толқын-толқын қосылды. Орта Азияның оғыздары енді осы мұқаддас (қасиетті) сенімнің қуанышымен қобалжуда еді. Бұл киелі сенімді Сырдарияның ар жағындағы әлі мұсылман болмаған бауырларына қабылдатқызу үшін жиһад етуші еді олар. Орта Азиядағы оғыз руларының осы шабытын Османдықтардың ХV-ХVI ғғ. жиһад һәйежанымен (этнузиазм) ғана салыстыруға болады. Мұсылмандықтың туын көтерген Қарахандық, Ғазналық және Селжүк мемлекеттерін ылғи да осы түріктер құрған еді” /[29]/.
Әлемнің ең беделді энциклопедияларынан Британникада болса былай деп жазылған: “Орталық Азия Ресей патшалығының ішқалына (оккупация), яғни 1870 жылға дейін Ислам мағарифінің ең маңызды орталығының бірі болды. Осы аймақтың адамдары арабша классикалық әдебиет жасады. Ислам әлемінің тарихындағы ең мәшһүр ғалымдар мен шаирлар, араб немесе парсы тілінде жазғанына қарамастан, осы терииторяның өкілі болды” /[30]/. Демек, Тұран халықтары араб және парсы тілдерінің өсуіне, дамуына кем дегенде арабтардай еңбек етіп, үлес қосқан.
Қорыта айтқанда, Ислам үмметінің ішінде мұсылман түркілердің орны ерекше. Ислам дінінің шартарапқа жайылуында, мешіттер мен медреселердің ашылуында, ғылыми еңбектердің дүниеге келуінде, мұсылман үмметінің әскери үстемдігінде мұсылман түркілердің орасан маңызды орнын мысалдармен атап көрсеттік. Ендігі міндет, жас ұрпақтарымызға осы сара жолды лайығынша түсіндіруде, қайтадан тарихтағы жетекші орынды жаңғыртуда. Бұл жолда қызмет етуші бауырларыма Аллаһ жар болғай!

[1] Ибни Кәсiр, Әл-Бидәя, 9-том, 172-бет
[2] Ибни Кәсiр, Әл-Бидәя, 9-том, 167-бет
[3] Ибн әл-Әсiр, Әл-Кәмiл, 8-том, 532-бет
[4] Ғалым Бартольд бұл туралы былай деп жазған: «Турки на востоке, как берберы на западе, вообще выступали в роли защитников религии в тех странах, где представители религии вели борьбу с правительством. Махмуд Кашгарский приводит хадис, в котором, со слов пророка, самому Аллаху приписаны слова: «У Меня есть на востоке войско, которое называют турками; когда я разгневаюсь на какой-нибудь народ, я посылаю их на него».» Қараңыз: Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…, 65-бет
[5] Әбу Дәуiт, Сұнен-и Әбу Дәуiт, Мысыр баспасы, 4-том, 112-бет, белгiлi араб тарихшысы әл-Жәһиздың 1964-ж. Қаһирада басылған “Ресаил-ұл Жәһиз” деген кiтабының 1-томының 76-бетiнде де осы хадис келтiрiлген.
[6] Философтарымыз бұл жөнінде: «Тарихшы, антропологтардың көрсетуі бойынша халқымыздың ең арғы ата-бабалары- түп түркі, түп мұңғұл және түп тұңғұстардың этник бірлестіктері – неолит (жаңа тас) дәуірі кезінде қалыртасып болды» дейді. Қараңыз: Қасабеков, Аманжол., Алтаев, Жақып., Қазақ Философиясының Тарихына Кіріспе, Алматы, Ер-Дәулет, 1994, 38-бет
[7] Ergin, Muharrem., Orhun Abideleri, Ankara, 1970, 5-6 беттер
[8] Kitapçı, Z., Yeni İslam Tarihi ve Türkistan, 37-бет
[9] Barthold, W.W., Orta Asya Türk Tarihi, 1958. Бұл туралы Л. Гумилев былай деп жазған: “Тонйұқұқ Білге ханмен татуласқан кезде ол басқаша сөйлей бастады: Могилян (Білге) орданы дуалдармен қоршап, Бұдда мен Лао-цзыға храмдар салмақ болды. Тонйұқұқ былай деді: “Түрік халқы өзінің саны жағынан қытайдағы халық санының жүзден бірімен де теңдесе алмайды. Сондықтан ол мемлекетке қарсы тұра алмақ емес. Мұның себебі түріктер шөп пен судың соңында жүріп, өздеріне тұрақты мекен таба алған жоқ. Және әскери істермен ғана шұғылданады. Оның үстіне Бұдда мен Лао-цзы ілімі оларды адамгершілікке, адалдыққа тәрбиелеп, жаугершілікке икемсіз, әлжуаз етеді”. Қараңыз: Гумилев, Л.Н., Көне түріктер, Алматы, Білім, 1994, 334-335 беттер
[10] Lewis, В., The Еmergency of Modern Turkey, London, 325-бет
[11] Құран Кәрім, Маида сүресі (5), 54-аят
[12] Қорқыт Ата Кітабының араб харіптерімен жазылған екі нұсқасы Ватикан және Дрезденде сақтаулы. Қазақшаға алғаш аударған Ә. Қоңыратбаев болды (1986).
[13] Оғыз-нама жырының ойғыр және араб харіптерімен жазылған екі нұсқасы сақталған. Қараңыз: Шербак, А.М., Огуз-нама, Москва, 1959, 22-42 беттер
[14] Бұл нәдір кітаптың жалғыз данасы Ыстамбұлда сақтаулы, 182 беттен құралған. XIV ғ. Мысыр елінде жазылған. Кітапта 3 мыңдай қыпшақ сөздерімен қатар, түрік, татар, қарлұқ тілдері туралы мол мағлұматтар келтірілген.
[15] Қазақстан – Ұлттық Энциклопедия, I-том, Алматы, 1998, 317-бет
[16] Көрнекті ғалым Рахманқұл Бердібай мұның себебін былайша түсіндіреді; «Әсіресе сахалардың ХVIII ғ. соңы мен ХIХ ғ. басында жаппай шоқындырылуы, аты-жөндерінің орысша жазылуы, елдің дағдысына христиан салттарының ене бастауы оларды түрік, мұсылман әлемінен тіпті алыстатып жіберген. Оның үстіне сахалардың ғасырлар бойында мұңғұл, бұрят, эвен, эвенкі, чукчи, юкагир секілді халықтар мен аралас-құралас өмір кешкендігі сөздік құрамының да күшті өзгеруіне әсер еткен». Қараңыз; Бердібай, Рахманқұл., Байқалдан Балқанға дейін, Қазақстан баспасы, Алматы, 1996, 3-бет
[17] Бисмиллаһ – Аллаһ атымен
[18] Әссәламұ аләйкұм – Саған сәлем болғай!
[19] Йерхамұкеллаһ – Аллаһ сені жарылқасын!
[20] Барекаллаһ – Аллаһ мүбәрәк етсін!
[21] Шәһри рамазан – рамазан айы
[22] Иләһым – Тәңірім
[23] Бір қызығы мұсылмандыққа кірмей қалған түркі халықтарының тілінде арабша және парсыша кірме сөздердің кезігетіні. Тіл, мәдениеттің басты көрсеткіштерінен бірі боп табылады. Тіл, сонымен қатар мәдениеттердің бір-біріне ықпал жасауына жол ашатын ең маңызды құрал. Мәселен, Алтайлықтардың тілінде ежелгі қытай (кангза/ гуандза), иран (құрбұстан/ахұрамазда), санскрит (эрдине/ратна) сөздерімен қатар арабшадан кірген саат/сағат, арақ, қалық/халық сөздері кездеседі. Христиан дініндегі гагавуздардың тілінде аалем/әлем, маави/көк, лаазым/ләзім, зоор/зор сықылды араб-парсы сөздері мәужүт. Тағы да, шоқынған түркі халықтарына жататын чуваштардың тілінде; пахча/бақша, хыпар/хабар, салам/сәлем, хұча/қожа, Эхмет/Ахмет, Селиме/Сәлима секілді араб, парсы тілдерінен енген сөздер кездеседі.
[24] Diloram, Ibrahim, The Islamization of Central Asia, 3-бет
[25] Kalkan, М., Orta Asya Türk Devletlerinde Ordu va Savaş Stratejileri, 110-бет
[26] Cahiz, el-Bahr bin Amr Ebu Osman, Hilafet ordusunun menkıbeleri ve Türklerin faziletleri, tercüme: R. Şeşen, Ankara, 1988, 28-бет
[27] Cahiz, Hilafet ordusunun…, 29-бет
[28] Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…, 83-бет
[29] Haussig, Hans Wilhelm., Ipek Yolu ve Orta Asya Kültür Tarihi, 304-бет
[30] Turkic Languages, Encyclopaedia Britannica, 15th Edition, 1994-1998

2008-09-29T13:06:00.000+06:00

“ОРАЛМАНҒА 10 ЖЫЛ” СЕМИНАР-КЕҢЕСІ 12.05.2000 АЛМАТЫ
ОРАЛМАН ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ЖАҢА ОРТАДАҒЫ РӨЛІ
Мұртаза БҰЛҰТАЙ

Қадірлі жамағат,
Құрметті ағайын!

Қарап отырсақ Қазақ Еліне алғашқы қатарда көшіп келгенімізге 10 жыл толып қалған екен. 10 жыл адам ғұмырының айтарлықтай ұзақ мерзімі, ел тағдырының болса, артқа бір қарап, болған-біткенді мұхасаба жасауды қажет ететін күрделі кезеңі. Алғашқы жылдары, Қазақыстан қазағы болсын, ғұрбаттан келген біз болайық, ағайыным, туысым, елім, жерім деп жүрдік. Ерінен айырылған көмгенше жылайды, елінен айырылған өлгенше жылайды демекші, ішіміздегі елге, отанға деген сағыныш әлі де болса таусылар емес. Тума сағыныштың ешқашан да бітпесі анық, бірақ, эмоциялық кезеңнен рационалдық іс-әрекетке көшетін шақ келген секілді. Келмек тұрмақ, тіпті, ақырындап өтіп бара жатыр десек, қаталаспаймыз.

Соңғы он жылда ғұрбат қазақтары боп, азат Қазақ Елінің шаңырағын отандық ағайындармен бірге көтерістік, уығын жұмыла қаластық, ашты-тұштысын бірге көрістік, мархұм болғандарын бірге көмістік. Ағайыншылық-азаматтық парызымызды артық болмаса кем өтегеніміз жоқ, тек, біздің құзырымыздан тыс себептерге байланысты кейбір жиған-тергенімізді елімізге бере алмадық, дауысымызды шығара алмадық. Қазақыстанның мемлекеттілігі нығайып, буыны бекіген сайын ел боп қуандық, жырғап, разы болдық. Жә, өмір болса өтіп бара жатыр, жер-жаһан өзгеріп, әлемдік тепе-теңдікте елеулі өзгерістер болып жатыр. Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ дегендей, кейбір ойларымызды осы мүмкіншілікті пайдаланып айтпасақ болмайтын секілді, бұған ұжданымыз разы болмайды. Қазақыстанның дамуына, өсуіне, мықты дәулетті елге айналуына біздер де қатыссақ демекшімін. Осы орайды, ғұрбаттағы қазақ ғалымдарын толғандыратұғын бағзы мәселелерді естеріңізге салмақпын. Уақытты көп алмас үшін, ең басты мәселелерді баптар халінде, қысқаша айтпақшымын;

1. Қазақ баласының 1/3 ғұрбатта тұрады. Олардың ішінде жоғары білімді, күрделі мамандықтарды меңгерген, ғылыми дәрежеге жеткен оқымысты азаматтар баршылық. Бәшери ғылымдар, техника, дәрігерлік сықылды салаларда әлемдік деңгейде білім алған һәм тәжірибе жинаған қазақ әулетінің бұл мүмкіншілігін Қазақыстанға тартуымыз керек. Қазақыстаннан сыртқа адам және ми көші үдеген соңғы жылдары, ғұрбаттағы қазақтардың ғылыми-техникалық потенциалының маңыздылығы арта түспек. Соңғы деректерде, 1999 жылы орыс-алман халықтарынан гөрі, қазақтардың шетелге көшіп кетуі артқан екен. Бұл тенденция шын мәнінде ойлантарлық жағдай.
2. Біз-сіз айтып отырған мәселелер, жобалар, жоспарлар мемлекеттік қолдаусыз, қаржысыз-қаражатсыз іске аспайтыны анық. Сондықтан, бірінші кезекте, шетелдегі қазақ ғалымдарының және ғұрбаттан Қазақыстанға көшіп келген оқымыстылардың, жоғары мамандардың ғылыми-экономикалық потенциалын тиімді пайдалану Қазақыстан мемлекетінің ұлттық мүддесі болуы керек демекшімін. Ағымдағы мәселелермен шұғылданып, біз айтқалы отырған проблемаларды мемлекеттік қолдаудан махұрым қалдыратұғын болсақ, үлкен жаңылыстық, кешірілмес қата істеген боламыз. Сондықтан, Қазақыстан өкіметінің тиісті мекемелеріне бұл өмірлік маңызы бар мәселелерді ескертуіміз біздің азаматтық борышымыз, бұларды елеп, іске асыру жергілікті ағайындардың міндеті боп табылады.
3. Ғұрбаттық қазақ ғалымдары дегеніміз Қазақыстаннан тыс жерлерде өмір сүріп жатқан яки Қазақыстанға шетелден көшіп келген ғалым бауырларымыз. Бұл сөзді жиі қолданатын болғандықтан, мағанасын солай түсіндіріп отырмын. Қазақыстан жағынан ғұрбаттық қазақ ғалымдарының мәселелерімен шұғылданатұғын жауапты орындар болғаны ләзім; мәселен, Ғылым және Білім Мин., Ұлттық Ғылым Академиясы секілді ғылым ордаларында арнайы ұйымдастырылатұғын бөлімшелер ғұрбаттық қазақ ғалымдарын іздеп-тауып, олармен байланыс орнатса, олардың мұң-мұқтажынан хабардар болып тұрса нұр үстіне нұр болар еді. Бұл орталық яки бөлімшелер егжей-тегжейлі бағдарламалар дайындап, халықаралық деңгейде жұмыстар істесе еліміздің келешегі үшін өте жақсы болар еді. АҚШ, ФРГ, Түркия сықылды көптеген елдерде арнайы бөлімдердің, атап айтқанда DAAD (Deutsche Akademische Austausch Dienst), ACCELLS, Exchange т.т. сықылды бағдарламалардың осындай жұмыстармен шұғылданатынын білеміз.
4. Ғұрббатық қазақ ғалымдары жөніндегі бөлімшелер жүйелесіп, ұлттық информация орталығына айналу керек, үйткені, ғасырымыз білім-информация ғасыры. Кімнің информациясы көбірек болса, сол ұтпақ. Қазақтардың көптеген мемлекеттерге тарыдай шашырап кеткені, осы тұрғыдан алғанда Қазақыстан үшін үлкен мүмкіндік, дайын байлық сықылды. Тек, мұны ұйымдастыра білуіміз керек. Шетелдерде қаншама білімді азаматтарымыз бар, оларды елге тартуымыз керек. Елге өз еркімен көшіп келгендерін болса, базарларда босқа жөңкілтпей, елдің игілігіне жарата білуіміз керек.
5. Бүгінде әлемдік деңгейде байланыс орнатудың ең оңай және ең тиімді түрі Интернет жүйесінде арнайы Қазақ бетін ашу. Интернетте ашылатын арнайы бет арқалы шар-тараптағы ғалымдарымызбен ғаламат мол мөлшерде информация алмастыруға болар еді. Жиналатын мәліметтер, деректер қорын ұйымдастыруға үлкен септігін тигізер еді. Сүйтіп, халқымыз бір-біреуін танып, ел мен ел, адам мен адам араласар еді. Дүниежүзіне тарыдай шашырап кеткен йвһұди (жөһит) ұлтының өкілдерінің қай елде жүрсе де өз отаны Исраилді білетіні, және жүрген жерінде өз йаһұдилерін іздеп, тауып жүретіні сықылды, біз де барлық күшімізді жинап, ұйымдастырсақ болар еді.
6. Әділет Мин., және Мәжіліс депутаттары осы мәселелерге қажетті деңгейде көңіл бөліп, ғұрбаттық қазақ ғалымдарының мәселелерін реттеу және ұйымдастыру үшін керекті заңдық алғы-шарттарды дайындауы керек. Ғұрбаттық қазақ ғалымдарының тағдыры азаматтық туралы заң, білім туралы заң, төлқұжат және шақыру туралы ереже сықылды қалыптық құжаттардағы кейбір олқылықтың салдарынан лайықты деңгейде іске асып, көгермей жатыр. Сондықтан, осы мәселеге мемлекеттің жанашырлық танытуы, тіпті алдыңғы қатарлы ұлттық-стратегиялық жобалардың қатарына жатқызуы ауадай қажет. Бәріміздің тағдырымыз ортақ болған соң, халқымыздың маңызды қыртысы боп табылатын ғалымдарымызды алаңдатып отырған жәһиттер, әрине ертеңгі күні барлық жұртты елеңдетері сөзсіз.
7. Осы тұрғыдан алғанда, ғұрбаттық қазақтардың шетелде алған дипломдары, ғылыми атақтарын растайтын куәліктері т.т. Қазақыстанда мүшкілатсыз танылса жақсы болар еді. Кейбір азматтарымыздың осындай түсініксіз жағдайдың салдарынан, елім деп көшіп келіп, жұмысқа орналаса алмай жүргенін, тіпті жоғары оқу орындарына түсуде қиншылықтарға душар болғандарын көргеніміз бар.
8. Жоғары оқу орындары және кітапханалардың ғұрбаттық қазақ ғалымдары мәселесінен хабардар болып, шама-шарықтары жеткенінше бағдарламалар жасап, іс-шаралар ұйымдастыруы өте дұрыс болар еді. Еліміздің мүддесі үшін, халқымыздың береке-бірлігі үшін жасалатын осындай шараларды ұйымдастыру үшін, міндетті түрде Елбасының жарлығы керек емес шығар. Кішкентай көлемде де болса, осындай ұйымдастырулар тама тама көл-дәрия болуы мүмкін. Тек ынта, ниет болса болғаны.
9. Ғұрбаттық ғалымдарымыз және жалпы ғұрбаттағы қазақтардың мәселелеріне үңілетін, үйлестіруші, күйлестіруші орталық бір басылым болғаны ләзім. Бұл, жоғарыда айтылған Интернет бағдарламасына қосымша және барлық баптарды қуаттайтын ғамал болар еді. Қазақыстандағылардың ғұрбаттағыларды, ал ғұрбаттағылардың елімізде болып жатқан нәрселерді дер кезінде біліп тұруы, біраз мәселелерді болмай жатып шешер еді деп ойлаймын. Орталық басылымның қарамағында ғұрбаттағы ғалым бауырларымыздың ғылыми еңбектерін, кітаптарын басып шығаратын матбұғат та болуы мүмкін.
10. Бұларға қоса баршаңызға мәлім мына проблемаларды айтуға болады; жұмысқа орналасу, тұрақжай алу, қоныстану, құжаттарды рәсімдеу, азаматтық алу, көші-қон т.т. Бұларды тек ғалымдарға тән проблемалар деп қарауға болмайды, әрине, жалпы елдің экономикалық-саяси ахуалына тікелей байланысты мәселелер.
11. Тіл мәселесі аса күрделіжәне өмірлік маңызды проблема сипатын сақтауда; қазақ тілінің дәл бүгінгі жағдайы бәрімізді алаңдатуда, тіліміз тарихындағы ең қауіпті кезеңдердің бірін бастан кешіруде. Шетелдегі ғалым бауырларымыздың бәрі бірдей қазақшаға жүйрік деп айтуға болмайды. Бөтен ортада өсіп, туған тілін ана тіліндей білмейтін бауырларымыз бар. Бірақ, олар сонда да қазақтықтарын біледі, елін-жерін ойлайды. Оларды елге тартып, туған тілдерін үйренулеріне көмектесуіміз керек. Ал, парадокстық бір жағдай, қазақ тілін өте жақсы білетін азаматтарымыз болса, жұмысқа орналаса алмай, базарда дағар арқалап жүр.

Сөзімді аяқтай келе, жоғарыда ескертілген хұсұтардың іске асуы үшін үш түрлі механизм істеп тұру керек;
1) Саяси механизм; саяси ирада және саяси қолдау. Мемлекеттік басқару органдарының шешімділігі.
2) Қаржы механизмі; аталған мәселелердің дұрыс шешімін табуы және еліміздің игілігіне айналуы үшін бюджеттік және ғайри-бюджеттік қаржы көздерінің ашылуы.
3) Дипломатиялық механизм; Сыртқы Істер Мин. Белсенді түрде атсалысып, шетелдердегі дипломатиялық өкілдіктердің барынша көмектесуі.

Аллаһ Тағала елімізге тыныштық, ағайынға береке-бірлік берсін. Барлық мәселелерді кеңесіп, ақылдасып шешуге болады деген сенімді әрдәйім сақтауымыз керек. Назарларыңыз үшін рахмет.

Мұртаза БҰЛҰТАЙ 12.05.2000

ТҮРКІСТАННЫҢ 1500 ЖЫЛДЫҒЫ 2000 ж.

2008-09-29T13:04:00.000+06:00

ТҮРКІСТАННЫҢ ИСЛАМ ӘЛЕМІНДЕГІ ЕРЕКШЕ ОРНЫ

Мұртаза БҰЛҰТАЙ

Ислами әдебиеттерде көбінесе “Йесе” (Йеси) деп аталатын заманауи Түркістан шаһарының діни, тарихи, әлеуметтік маңызын екшемес бұрын, “Түркістан” сөзінің мағнасын сәл талдап көрелік. VII-ғасырда Орта Азияны өз билігіне қаратқан арабтар (Әмәуилер) Жейхұн[1] өзенінің ар жағындағы елдерді “Мауера-ән-Нәһір”, яғни “өзеннің ар жағындағылар”, ал осы аймақты бағындырған олар кейінірек Сейхұн[2] өзенінің солтүстігіндегі елдерді “Биләд әт-Түрк”, яғни “Түрік елі” деп атаған.[3] Иран тілді халықтар да мағналас түрде “Түркістан”, яғни “Түрік Елі”, “Түрік Жері” деп атаған-тұғын. Заманауи түсінікте “Түркістан” – Жейхұн өзені бастауының солтүстігіндегі Орталық Азия елдерінің жалпы атауы.[4] Қарахан (942-1211), Ғазна (962-1187), Селжүк (1040-1157) ханадандары[5] кезінде түркілер билеген аумақтың үнемі өсуіне байланысты бүгінгі күнгі мағнадағы “Ұлы Түркістан” ұғымы қалыптасады. XVIII-XX ғасырлардағы саяси-әкімшілік өзгерістер салдарынан Ұлы Түркістан аймағы “Шарқи Түркістан” (Шығыс Түркістан) және “Ғарби Түркістан” (Батыс Түркістан) деп аталған екі бөліктен құралады. Ресей патшалғы мен Ежен Хандығының (Цин Имериясы) отарлаушылық іс-әрекеттерінің нәтижесінде Ұлы Түркістан аймағы осылайша бөлінеді. Батыс Түркістанға – Татарыстан, Басқортостан, Қазақыстан, Қырғызыстан, Тәжікістан, Өзбекістан, Түрікменістан жұмһұрияттары[6] мен Хорасан, Солтүстік Ауғаныстан енеді. Әсілі, Ұлы Түркістан ұғымы қамтитұғын жағырапиялық алаңның нақтылы тағрифы[7] жоқ, авторлар әр қилы тағриф етуде. Шығыс Түркістан елі болса Қашғар, Йаркенд, Тұрфан, Құмұл, Үрімжі секілді қалалар орналасқан Қарахан дәулеті (840-1212), Ойғыр мемлекеті (840-1337), Моғолистан Хандығы (1348-1514), Йаркенд Хандығы (1514-1644) қатарлы мұсылман-түркі мемлекеттері билеген ұлан-байтақ мекендер.[8]
Кәтіп Челеби[9] өзінің “Жиһан-нама” атты еңбегінің 27-бабында Түркістан туралы: “Жүз бір дәреже[10] бойлық, қырық үш дәреже ендіктегі, Түркістан аймағында орналасқан мәшһүр шаһар-дүр. Бұрынырақ Өзбек Хандығының тағы (орталығы) еді. Нақшибәндие машайыхтарынан Хожа Ахмед осы шаһардан-дүр” деп жазған.[11] Кейбір мұсылман тарихшылар мен жағырапияшылар “Йесе” уә “Несе”[12] қалаларын шатастырып алған. Мәселен, Ахмед Уәфиқ Паша өзінің “Ләһже-и Османи” атты еңбегінде Түркістанды: “Самарқандтың солтүстігіндегі көне қазақ шаһары – Несе, Ахмед Несеидің мақамы (орны) бар” деп тағриф еткен. Бағзы авторлар Йесе қаласын көне Тараз (Тыраз, Талас) деп жазған.[13] Алайда, көпшілік зерттеушілер Йесенің Несе мен Тараздан бөлек, осы күнгі Түркістан шаһарының орнындағы көне қала екеніне дауласпайды. Біздіңше, Йесенің Тараз уә Несе секілді көне қалалармен шатастырлуы яки олармен қатар аталуы осы қаланың қадимнен келе жатқан белгілі орталық болғанын дәлелдейді.
Жоғарыда айтқанымыздай Ахмед Ибраһимұлы әл-Йесеуи (уаф. 1166) дүниеге келген жылдары заманауи Түркістан шаһары “Йесе” деп аталатұғын. Жә, Йесе қалайша Түркістан аталып кетті? деген заңды сауал туады. Ахмед Ибраһимұлы әл-Йесеуидің таңғажайып шахсияты,[14] үстем ахлақы, көркем сөздері, үгіт-насихаттары Түркістан елдерінде соншалықты тәсірлі болған-кім, дүйім мұсылман жұрты оны құрметтегендіктен “Пир-и Түркістани” (Түркістанның Пірі), “Хазірет-и Түркістани” (Түркістанның Хазіреті) деп атаған (ат тергеу). Мұндағы Түркістан ұлан-байтақ Түркістан екенін айта кетелік. Демек, Ахмед Йесеуи XII-XIII ғасырларда күллі Түрік Елінің ең мәшһүр тұлғаларынан болған. Осы себепке байланысты ол жерленген Йесе шаһары “Пир-и Түркістани қаласы”, “Хазірет-и Түркістани қаласы”, кейінірек “Түркістан” қаласы боп аталған деп ойлаудамыз. Бізде, халық арасында, Түркістан дегенде Ұлы Түркістаннан зияда[15] Түркістан шаһары еске түседі. Ләкин, шетелдерде (батыс һәм мұсылман елдерінде), ғылми бұлақтарда “Түркістан” әлі де болса кең мағнада қолданылуда. Әсіресе, Иран, Пәкістан, Үндістан, Түркия, Балқан және Араб елдерінде Түркістан сөзі қаладан зияда жағырапиялық аймақ турасында пайдаланылады. Күні кеше ғана Пәкістанда, Саұди Арабыстанда, Түркияда жүрген қазақ, ойғыр, өзбек, татар ұрпақтарын “Түркістани” яки ”Түркістандық” деп атаушы еді. Қылышынан қан тамған Кеңес империясының өзі Ақмешітті – Қызылорда, Ақмоланы (немесе Ақмолла) – Целиноград еткенімен, Түркістанға тисуге батылы бармаған.
Ұлы Түркістан алып тұлғаларға бай, тарихы терең, Ислам өркениетінің жарқын мекені. Осы аймақтың дәл кіндігінде орналасқан һәм атын иемденген Түркістан (Йесе) шаһары да жалпы Түркістанның тарихи, мәдени, әлеуметтік өмірінде орасан зор маңызды орынға ие ғаламат мекен. Түркістан шаһарының діни, мәдени тәсірлерін сонау Пәкістан-Үндістан елдерінен, Таяу Шығыстан, Балқан түбегінен табуға болады. Бұның бәрі Түркістанның қаншалықты ықпалды мәдениет, өркениет орталығы болғанын аңғартады. Йесе (Түркістан) шаһарының біздің елімізде орналасқаны болса, жалпы қазақ баласы уә барша Қазақыстандықтар үшін аса үлкен мақтаныш, зор бақыт. Қазақ жерінде тарихи мұралар, көне қалалар, мәдениет орталықтары бұрын-соңды болмаған деп дақпырттап жүрген көрсоқырларға бір Йесенің (Түркістанның) өзі-ақ жетерлік. Йесеге ат шаптырымдай қашықтықтағы мәдениет, мағариф орталықтарынан шыққан Фарабилер, Отырарилер, Сығанақилер, Исфижабилер, Сайрамилер, Қарнақилер, Иқанилер, Сығанақилер, Қаршилер, Таразилер, Шашилер, Баласағұнилер т.т. тізімін жазуға осы мақаланың көлемі шақ келмейді. Кейде бір қаланың түрлі дәуірлердегі атауларымен аталған бабаларымыздың ұзын саны мыңнан асып жығылатыны еліміздің сонау Қарлұқ (754-840), Қарахан (942-1211) дәуірінен бастап-ақ Ислам әлемінің ең басты білім-ғылым ұяларының бірі болғанын дәлелдейді. Әмәуи (661-750) мен Аббаси (750-1258) әулеттері тұсында Ислам әлемінің мәдениет һәм әкімшілік орталықтары Шам, Басра, Кұфа, Бағдад, Фұстат (көне Қаһира), Нишабұр еді. Орталық Азияда Ислам өркениеті гүлденіп, мұсылман-түркілер халифалық тізгінін бірте-бірте қолға алған соң Мауера-ән-Нәһір, Хорасан, Түркістан уилаяттары аса дамыған, халқы бай, сауаттылық деңгейі һәм мәдениеті жоғары, саяси жағынан үстем мекендерге айналды. Батыстағы Әндүлүсте де (Андолұсия) күллі Еуропаны тамсантқан Ислам өркениеті дүниеге келді. Ислам әлемінің қиыр шығысы мен қиыр батысындағы осы елдерде бәшериет[16] тарихындағы ең зерделі ғалымдар мен ойшылдар, данышпандар мен мемлекет қайраткерлері өмір сүрді. Хорасан, Хорезім, Мауера-ән-Нәһір (Бұхара, Самарқанд, Шаш, Тирмиз т.т.) мен Оңтүстік Қазақыстанда (Фараб, Исфижаб, Тараз, Йесе, Баласағұн т.т.) әлемдік сәуиедегі ғалымдар, философтар, фақиһтар,[17] мұхаддистар,[18] әдибтер дүниеге келді. Абдұлазиз Баб (ІХ ғ.), Алааддин Аттар (уаф. 1400), Алааддин Мұхаммед (уаф. 1220), Алааддин Текиш (Текеш) (ХІІІ ғ.), Алааддин Хұсайын Ғұри (ХІІ ғ.), Арслан Ғазы Тафғач Хан (Х ғ.), Анұстегін Қарачай (ХІ ғ.), Арыстан Баб (ХІІ ғ.), Асан Қайғы Сәбитұлы (1361?-?), Ахмед Тұлұнұлы (ІХ ғ.), Әбдіжәлил Баб (VIII ғ.), Әбілғазы Баһадүр Хан (1603-1663), әз-Замахшари (1075-1144), әл-Бирұни (973-1048), әл-Биһдадини (уаф. 1430), әл-Бұхари (810-870), Баһаұддин Мұхаммед әл-Бұхари Нақшибәнди (1318-1389), әл-Ғиждуани (уаф. 1180), Ғаламаддин әл-Жәуһәри (Х-ХІ ғғ.), әл-Жұзжани (ІХ ғ.), Ахмед әл-Исфижаби (Сайрамдық, уаф. 1087), Әли әл-Исфижаби (Сайрамдық, ХІ ғ.), әл-Каффал (Ташкенттік, 904-976), әл-Кердери (?-1166), әл-Керейти (XVII ғ.), әл-Қалабади (уаф. 990/995), әл-Қаламати (Х ғ.), Жамал әл-Қарши (Алмалықта туған, 1230-1315), әл-Қимақи (ХІ ғ.), әл-Матұриди (870-944), әл-Мәруәзи (ХІІ ғ.), Әбіл Қасым әл-Фараби (Отырарлық, 1130-1210), Әбу Ибраһим әл-Фараби (Отырарлық, уаф. 951), Бәдреддин әл-Фараби, Бұрһанаддин әл-Фараби, Исмаил әл-Фараби, Махмұд әл-Фараби, Мәуле Мұхаммед әл-Фараби, Мұхаммед Әбу Насыр әл-Фараби (870-950), Қауамаддин әл-Фараби, Ахмед әл-Ферғани (уаф. 861), Мұхаммед әл-Хорезми (780-850), Әлішер Науаи, ән-Наршаһи (899-959), Әбіл Қасым әл-Хаким әс-Самарқанди (уаф. 953), әс-Самарқанди (Мұхаммед Қазы, 1451-1516), Махмұд әс-Сарайи (Батыс Қазақыстан), әс-Сығанақи (ХІІІ ғ.), Имам әт-Тирмизи (ІХ ғ.), Хаким әт-Тирмизи, Әбу Абдұллаһ әт-Түрки (Баласағұндық, 1040-1112), Рәшид әт-Түрки (ІХ ғ.), Пир-и Түркістани Ахмед Ибраһимұлы әл-Йесеуи (уаф. 1166), Зәһәби әт-Түркмани (1274-1348), Мұхаммед әш-Шаши (Ташкенттік, 904-976), Ұбайдұллаһ (Қожа Ахрар) әш-Шаши (Ташкенттік, 1404-1490), Бәйдібек Би (1356-1419), Гердизи (Гардизи, ХІ ғ.), Жалаладдин (Хорезімшаһы, уаф. 1231), Жүсіп Хас Хажиб әл-Баласағұни (1016-?), Селжүк Бек (Х ғ.), Имадәддин Ақсұңқарұлы (ХІІ ғ.), Қайыр Хан әл-Отрари (уаф. 1220), Ахмед әл-Йүгнеки (ХІІ-ХІІІ ғ.), Қорқыт Ата, Құталмыш Бек (ХІ ғ.), Құтбұддин Темір (1336-1405), Мансұр Нұхұлы (Х ғ.), Махмұд Йалавач (ХІІІ ғ.), Махмүд Ғазнауи (977-1030), Махмұд Қашғари (ХІ ғ.), Мәлік Шаһ (уаф. 1092), Мұзаффар әд-Дин Соңқұр (уаф. 1161), Мұса Қарахани (Х ғ.), Мұхаммед Барыс (Парса, 1345-1420), Мұхаммед Тұғачұлы (Х ғ.), Мұхаммед Тұғлұқ (уаф. 1351), Мүслім әл-Құшайри (817-875), Насыр Себұктегінұлы (ХІ ғ.), Нәжмеддін Дайа Рази (уаф. 1256), Нұх Насырұлы (Х ғ.), Оғұлшақ Қадыр (уаф. 893), Осман Қарахани (уаф. 1211), Насреддин Рабғұзи (XIV ғ.), Саққақи, Сатұқ Боғыра Хан (уаф. 955), Сәййіл Мирки (Меркелік, XVI ғ.), Сәййід Мир Кұлал (уаф. 1370), Себұк Тегін (уаф. 997), Сұлтан Ахмед Хан (Алаша, уаф. 1504), Сұлтан Илек, Сұлтан Санжар (1118-1157), Сүлеймен Хаким Ата әл-Бақырғани (1104-1186), Тағрибирдиұлы, Ақсақ Темір (1336-1405), Темір Құтлұқ Хан (уаф. 1397), Тұғрұл Бек Селжүки (990-1063), Ұлық Бек (1394-1449), Ибни Сина (980-1037), Фәридұддин Аттар (уаф. 1229), Мұхаммед Хайдар Дулати (1500-1551), Хайдар Хорезми, Хоженди, Хұсайын Байқара (1469-1506), Һарұн Боғыра Хан (Х ғ.) секілді санаумен таусылмайтын хүкімдарлар, әдебиетшілер, ойшылдар, ғұламалар осы Түркістан аймағының еншісіне тиген. Ислам тарихын, Ислам мәдениетін зерттеуде, ғылыми жүйеге салуда аталмыш жерлестеріміздің сіңірген еңбегі аса зор.
Орталық Азияда Исламият алғаш тарала бастаған VII-ғасырдың аяғы мен VIII-ғасырдан бастап “түрік” атауы тек Түрік Қағанатын орнатқан тайпаның есімі ретінде ғана емес, осы қағанаттың қарамағындағы басқа да түркітілді тайпалардың ортақ атауына айналды. Мәселен түргештер, қарлұқтар, басмылдар, шығылдар, оғыздар, қырғыздар, ойғырлар т.т. түгелдей түрік аталатын болды. Түркі тайпалары бірте-бірте хақ дін Исламды қабылдады, орталық билік орнатқан, алуан тайпалардың басын біріктірген мықты дәулеттер хасил болды. Исламият көшпелі түркі-мұңғұл тайпаларының отырықтануында елеулі рөл атқарды. Жұма күнгі ғибадаттың жұма мешіттерінде оқылуы, медреселер мен ханакалар, керуенсарайлар мен уақыфтар, күллийелер мен тәккелер, шифаханалар мен қолөнершілер махаллалары қалалық өмірдің көркеюіне атсалысты. Қарлұқ һәм Қарахан дәуірінде, әсіресе, Сыр бойында көптеген жаңа қалалар бой көтерді, мұсылмандықты қабылдаған оғыздар сауда шаһарларын жандандырды, сүйтіп ІХ-ХІІ ғасырларда елімізде қалалық мәдениет айтарлықтай дамыды. ХІІІ-ғасырдың бірінші ширегінде мәдениет ошақтарын жойған мұңғұл шапқыншылығына дейін жалпылағанда Орталық Азияда, жалқылап айтқанда еліміздің Оңтүстік шекарасы бойында Жібек жолы саудасы кемеліне жетіп, сол дәуірдің ең зәулім қалалары бой көтерді. Исламияттың бірлікті, ұйымшылдықты, берекешілдікті уағыздауының нәтижесінде бұрын қырық пышақ боп жүрген тайпалар Саманилер (819-1005) мен Қарахан мемлекеті (942-1211) кезінде бір билікке бағынды. Үшбұ бірігу процесі түркі тайпаларының етене араласуына, түрік тілінің бүгінгі ортақ формасының қалыптасуына, ортақ дәстүрлер мен әдеттердің пайда болуына қолайлы жағдай әзірледі. ХІІІ-ғасырдағы мұңғұл шапқыншылығы мәзкүр[19] барысты пышақпен кескендей етіп тұралатып тастады, оқу-білім деңгейінің төмендеуіне, тілдік һәм антроплогиялық бірліктің шайқалуына, қалалық мәдениеттің жойыла жаздап, көшпелі тірліктің қайта жайылуына себеп болды.
Исламияттан бұрын түркілер арасында әр түрлі дәрежеде таралған зороастризм (отқақұлдық), манихейзм, бұдда (бұрқан), христиандық (мәсіхшілдік) сенімдері мүжәссәм[20] тәңірлерді дәріптеуші еді. Исламият заттық (материалдық) тәңірлер ұғымының орнына, барлық әлемдерді жаратқан, теңдесі жоқ, тумаған һәм туылмаған, есіркеуші, күллі адамзаттың Раббы бір Аллаһ Тағалаға иман етуді (сенуді) насихаттады. Таухид деп аталатын осы негізгі сенім бұрыннан таптық-сыныптық парықтарға негізделіп қалыптасқан қоғамға үлкен өзгерістер әкелді. Біріншіден, қаған яки ел билеуші таптың мансұбтары[21] аспан тәңірінің ұлы, киелі кісі деген атақтарынан айырылып, Аллаһ Тағала алдында көпшілікпен (қара халық, қара бұдұн) тең дәрежелі болды. Екіншіден, ұрық қуалайтын артықшылықтар, үстемдіктер, әлеуметтік парықтар (ақсүйектік, қарасүйектік т.т.) жойылды. Үшіншіден, бұрынғы діндердің басты құрылымы боп саналатын рұһбандық[22] сыныпы[23] жойылды; үйткені, Исламиятта рұһбандық яки Аллаһ Тағала мен пендесі арасында делдалдық (дәнекерлік) жасайтын адамдар ұғымы жоқ. Әр пенде Жаратушысына құлшылығын жасап, мұң-мұхтажын арашасыз-ақ айта алады. Төртіншіден, ою-өрнектер мен суреттердегі, қабір тастарындағы тәңір, рұһбан, періште, хор қызы тасуирлері[24] тәдрижен[25] ғайып болып, олардың орнына мүжәррәд[26] заттар, гүл-шешектер, хұсни-хат[27] (каллиграфия) көбірек қолданылатын болды. Міне, қоғамның һәм жеке адамдардың (фәрд) өзін еркін сезінуіне, еркін оқып, білім алуына, әрқандай хүкімділіктен[28] аулақ болуына, ғылым, мәдениет көкжиектерінің айқара ашылуына керемет қолайлы жағдай жасаған хақ дін, адамдарды заттарға құл болудан құтқарды, фәрдтер арасында рухани теңдік пайда болдырды. Бұрын әртүрлі бұттарға, тәңірлерге, рәміздерге[29] кұл боп бар өмірін өткізгендер, енді кертартпа догмалар мен табұлардан құтылып, ырым-хұрафалардың құрсауынан азат болып ғылымның тұңғиықтарына сүңгуге мүмкіндік тапты. Ислам әлемінде, әсіресе, Түркістан елдерінде заманауи ғалымдарды тамсантатын даналар өсті, өнді. 870-жылы Йесенің түбіндегі Фарабта дүниеге келген Мұхаммед Әбу Насыр әл-Фараби, дәл сол жылдары “Қасиетті Қала”[30] деп аталған еңбегін жазған-ды. Мәшһүр философ бұл еңбегінде “қасиетті қала” тұрғындарын екі топқа бөледі; Аллаһ Тағаланы, материалдан тыс болмысты, адамның мәңгі қуанышын ойлап, ақылын пайдаланатын таңдаулылар тобы және осыларды тек қиял арқалы ғана түсіне алатын көпшілік қауым.[31] Әл-Фараби “Қасиетті Қала” атты рисаласында қаланың басқарушысы ретінде Әз Мұхаммедті суреттейді, қала тұрғындары хақ нәбидің[32] жолына ұйыған адамдар ретінде суреттеледі.[33] Платонның қаласын философ, әл-Фарабидің қаласын болса Аллаһ Тағаланың елшісі басқарады.
Түркістан елдерінен Таяу Шығыстағы мұсылман өлкелеріне көшкен бабаларымыз өздерімен бірге көп нәрсені де ала барған. Құрылыс салуда тас пен мәрмәрден гөрі кірпішті пайдалану осының нағыз айғағы.[34] Мәселен, Мысырда мемлекет орнатқан Ахмед Тұлұнұлы (ІХ ғ.), Мұхаммед Тұғачұлы Ихшид (Х ғ.) секілді дәулет адамдары мен Бағдад түбіндегі Самарра қалашығын салған түркілер Түркістанға тән сәулет-құрылыс әдістерін паш еткен. Қаһирадағы Ахмед Тұлұнұлы мешіті кірпіштен салынған бірегей мешіт боп дараланады, Сұрия, Ирақ, Түркия секілді бауырлас елдерде кірпіштен салынған кесенелер, мешіттер мен медреселер, рибаттар көруге болады. Тіпті, Пәкістан мен Үндістанға осы стил Түркістаннан барған десек қателеспейміз. Мәселен, 1152 жылы салынған Мұлтандағы Шаһ Йұсұф Гердизи кесенесі, тағы да Мұлтанда 1320-1324 жылдары салынған Шаһ Рұкна Алам кесенесі кірпіш ісмерлігінің баға жетпес мұралары.[35] 1397-98 жылдары тәмам болған Ахмед Йесеуи кесенесі де тура сол үлгімен салынған алып кірпіш құрылыс.
Әбу Насыр әл-Фарабидің музыка саласында жасаған еңбектері өз алдына бір төбе, оның бәрін мұнда айтып жату артықшылық болар. Бірақ, көпшілікке онша мәлім емес екі тұлғаны айта кетелік; біріншіден, Расұлұллаһтың[36] немере ағасының Сұрайж деген түркі нәсілді қызметшісі бар еді. Осы Сұрайж иман етіп, мұсылмандықты алғаш қабылдаған түріктерден саналады.[37] Оның 634-643 жж. шамасында дүниеге келген ұлы Ибн Сұрайж (Сұрайжұлы) араб музыкасының негізін салушы сазгер-ғалым һәм “Ұд” деп аталатын аспапты тұңғыш пайдаланған күйші ретінде тарихта аталады. Исламияттың Пәкістан-Үндістан құрлығында таралуында үлкен рөл атқарған Әмір Хұсрау Деһлеуи (1253-1325) болса “Ситар” деп аталатын музыка аспабын тұңғыш жасап, пайдаланған сазгер. Хорасанда дүниеге келген Мәулана Жалаладдин (1207-1273) де бірнеше аспапты мәжлістерінде керектенген мәшһүр тұлға. Осының бәрі Түркістан елдерінен шар тарапқа тараған жерлестеріміздің Ислам елдерінде қаншалықты әсерлі болғанын байқатады.
Тілбілімі саласында да жерлестеріміздің алар орны ерекше. Түркістандық ғалымдар тек түркі тілдерін зерттеуде емес, сонымен қатар араб, парсы, ұрдұ тілдерінің зерттелуінде һәм қалыптасуында бек маңызды уәзифа[38] атқарған. Қашғарлық Махмұд (ХІ ғ.), Замахшарлық Омар (1075-1144), Деһлилік Әмір Хұсрау (1253-1325), Ұрымдық Мәулана Жалаладдин (1207-1273) аталмыш тілдердің қалыптасуында ерекше орынға ие. Мәселен, Мәулана Жалаладдин жазған "Мәснәуи" парсы тілінің классикалық туындыларына жатады һәм осы тілдің негізгі әдеби арнасын ұстаушы ұстындардың бірі. Әмір Хұсрау парсы тілінің ғана емес, сонымен қатар ұрдұшаның да майталманы. ХІ-ХІІІ ғасырларда түрік тілі Ислам әлеміндегі ең басты үш тілдің біріне айналды.

Исламияттың жайылуында Түркістанның рөлі және Ахмед Йесеуи

Исламияттың Түркия, Қырым, Балқан елдері, Шын-Машын мен Пәкістан-Үндістанда жайылуында Түркістандық дәруіштердің, мұттақилардың,[39] жарандардың атқарған қызметі телегей-теңіз. Аталмыш елдерге Түркістан-Хорасаннан арнайы тапсырмамен жіберілген мүршидтердің[40] уағыз-насихаттары арқалы діни ағарту ісі жүзеге асырылды. Өзінің туып өскен жерінен шалғайға сапар шеккен көптеген мүршидтер алыс-алыс елдерге барып, маңайына шәкірттер жинап, хақ дінді түсіндірумен шұғылданды. Бар өмірін осы жолда сарп еткен ірі тұлғалар өте көп. Олар бейбітшілікте білім беру, ағарту жұмыстарымен шұғылданып, жаугершілік (ғазауат) кезінде болса шәкірттерімен ең алдыңғы сапта жауға аттанған батырлар да бола білді. Олардың ерліктері аңызға айналып, дініміздің көпшіліктерге мәлім болуында аса маңызды рөл атқарды. Осы тұрғыдан алғанда Түркістандық Ахмед Ибраһимұлы әл-Йесеуи бабамыздың және оның рухани халифаларының[41] алар орны ерекше. Түркі халықтары мекендеген жағырапияда дін Исламның дүйім жұртшылыққа иршад етілуінде Йесеуие тариқатының[42] атқарған қызметіне тоқталуымыз ләзім. Әсіресе, Түркістаннан шар тарапқа таралған данышпан тұлғалар өздері барған елдерге жаңа ұғымдарды, жаңа құрылымдарды, жаңа фәлсәфәні де ала барды. Осының ең басты белгілерінен “уақыф”[43] ұйымдары мен кәсіби бірліктерді атап өткеніміз жөн. Уақыфтар ХІ-ХV ғасырларда жоғарыда аталған елдерде алтын дәуірді бастан кешті, он мыңдаған уақыфтар, хайрат[44] ұйымдары бой көтерді. Ғылым жолын қумақ жастарға әр түрлі қолайлы жағдай жасалды, медреселерде рухани һәм дүнияуи ғылымдар туралы дәрістер оқытылды, тәжрибелік әдістер пайдаланылып, көптеген ғылыми жаңалықтар ашылды. Ислам әлемінде тұңғыш Түркістан өңірінде, атап айтқанда Бұхарада бой көтерген “медреселер” (күллі ғылымдар зерттелетін ғылым ошақтары – университеттер) жайылып, мұсылмандар ғылымның шыңына жетті. Уақыф және медресе дегеніміз тек өркениеті дамыған, мәдениеттің жоғары сатысына көтерілген қоғамдарда ғана болатын құрылымдар. Батыс елдері медресеге тең келетін университеттерді мұсылмандардан 3-4 ғасырдан кейін ғана аша алды. Ал, уақыфқа ұқсас “фонд” (Foundation, Stiftung) мекемелері болса тек XIX-ғасырдың аяғы мен ХХ-ғасырдың басында ғана пайда болды. Мұның бәрі мұсылмандардың, әсіресе, Түркістандық мұсылмандардың бір кездері қаншалықты жоғары өркениет орнатқанын паш етеді.
Енді, Ахмед Ибраһимұлы әл-Йесеуи бабамыздың иршад әрекеттері мен Исламияттың жайылуындағы Түркістанның маңызды орны хақында біраз әңгімелейік. Әсілі, Ахмед Йесеуи түркі жұртынан шыққан тұңғыш сопы емес, һижри ІІІ-IV ғасырдан бастап көне Иран дәстүрлері берік қалыптасқан Хорасан аймағы мен Бұхара, Самарқанд, Ферғана сықылды уилаяттарда “баб” яки “баба” деп аталатын сопы шайхылар кезігуші еді. Мәселен, Мұхаммед Мағшұқ әт-Тұси және Әмір Әли Әбу Халис секілді мәшһүр сұфилар (сопылар) түрік нәсілінен шыққан-ды.[45] Сұфи шайхылардың тәсірінің, абырой-беделінің күштілігі сондай дәрежеге жеткен-кім, Қарахан (942-1211), Самани (819-1005), Селжүк (1040-1157) билеушілері халықтың алдындағы беделдерін нығайту мақсатымен олардың қолын (батасын) алатын болған. Үшбұ себепті, Ахмед Йесеуи өмір сүрген ХІІ-ғасырда сұфи шайхыларының (бабтардың немесе бабалардың) мейлінше күшті әсерге ие болғанын айта аламыз. Құран Кәрім аяттары мен Расұлұллаһтың хадистерінде сұфилық, тасаввұф[46] туралы үгіттер болмағанына қарамастан, осы үрдістің көне Иран мәдениетінің ықпал шеңберінде, әсіресе көшпелі һәм отырықшы түркілер арасында кең таралғаны байқалады. Халық арасында сопылардың кереметтері, табиғаттан тыс, әдеттен тыс қабілеттері, таң қаларлық қылықтары хақында шексіз көп риуаяттар мен аңыздар таралады. Міне, Ахмед Йесеуи осындай қоғамда дүниеге келді. Кейін, ел ішінде Ахмед Йесеуиге сілтенген бек көп сөздер, хикаялар, риуаяттар, аңыздар таралғаны, аталмыш дәуір мен сол ғасырдың қоғамына тән жағдай. Ғылыми критерияларға сәйкес келетін деректемелер бойынша Ахмед Йесеуидің өмірі мен еңбектері туралы нақтылы мәліметтер көп емес. Көбінесе манақыптар,[47] нақылдар мен ауызекі жеткізілген мәліметтерге сүйенуге тура келеді көп жағдайда. Ахмед Йесеуидің өмірі мен еңбектерін терең зерттеген мархұм академик Фұад Көпрүлү (Fuad Köprülü) сұфилықтың әу баста Иранда пайда болғанын айта келіп былай дейді:
“Көне Иран рұхы қайтадан бой көтеріп һижри IV-ғасырдан бастап Иран тілі мен әдебиеті Ислами кескінді жамыла отырып, дами және көтеріле бастады…. Ескі мифология қайтадан жаңғырып, араб әдебиетіне беймәлім жаңа “дастандар” дәуірі ашылды. Түріктер Исламияттың көптеген ұнсұрларын (элементтерін) тікелей арабтардан емес, ғажамдар (ирандықтар) арқалы қабылдады. Ислам мәдениеті түрік жұрттарына Иран мәдениетінің орталығы Хорасан арқалы Мауера-ән-Нәһірді өтіп келуші еді. Мауера-ән-Нәһірдің көптеген ірі орталықтары болса рухани жағынан “түркіліктен” зияда “Ирани” (Ирандық) болатұғын”.[48]
Ахмед Йесеуи Түркістандағы тәккесінде тәлім-тәрбие берген жылдары Орталық Азияда елеулі өзгерістер болған-ды. Селжүк билеушісі, Орта Азияны хүкіміне қаратқан Сұлтан Санжар 1157-1158 жылы қайтыс болады. Хорезімшаһтар дәулеті мықты мұсылман мемлекеті болу жолында дардай табысқа жетеді. Шығыс Түркістан, ішкі Қытай аймақтары мен Жетісу өлкелерінде бек күшті Ислами ояну, жаппай иһтидә[49] қозғалыстары байқалады. Дәл осындай ахуалда Ахмед Йесеуи парасаттылығы және шешендік қасиетімен бек көп адамды маңайына жинай біледі, әсіресе, Қазақыстан мен көршілес елдерді мекендеген көшпелі һәм жатақ түркі тайпаларынан мыңдаған шәкірттер Түркістанға (Йесе, Йеси) келеді.
Ахмед Йесеуи тарапынан негізі қаланған “Йесеуие” тариқаты “Нақшибендие” кең жайылғанға дейін Түркістан елдеріндегі ең мықты сұфилық жолы болған-ды. Нақшибендилік түркілер арасында үстем орынға ие болған соң, Йесеуилік осы тариқаттың бір шұғбасы[50] боп жалғаса берген. XII-ғасырдың аяғынан XV-ғасырға дейін Йесеуиліктің бек тәсірлі болғаны байқалады. Мәселен, Ақсақ Темір падишаһтың Ахмед Йесеуиге ерекше кіріптар болғаны белгілі. Самарқандтан басқа жерге құрылыс салдырмаған Темір арнайы бұйрық беріп, 1397 жылы осы күнгі кесене мен уақыф мүліктерін салдыртқан-ды.[51] Хатта, 1402-жылы болған Анкара соғысына аттанар алдында Темірдің кесенені зиярат етіп, ырымдағаны “Уақыат-и Тимұр” атты еңбекте келтірілген.[52] Ахмед Йесеуидің осыншама көп ардақталуы оның халифаларын (орынбасарлары) жан-жаққа жіберіп, тағлым-тәрбие саласында келелі қызмет істегендігінен деп ойлаймыз. Бұған қоса, Ахмед Йесеуи бабамыз түркі тілін пайдаланып, түркі халықтарының Исламиятты ұғынуында қалың бұқараға әсер еткен өсиеттер қалдырған. Осы себепке байланысты оның есімі көшпелі һәм отырықшы түркілер арасында Қорқыт Ата, Шопан Ата, Манас Батыр секілді мәшһүр тұлғалардың қатарында, тіпті олардан жоғары дәрежеде аталатын болды. Мәселен, Хұсамаддин Шарафәддинұлы тарапынан 1584-1588 жылдары жазылған “Рисала-и Тауарих-и Бұлғария” атты еңбекте Ахмед Йесеуидің даңқының қыпшақтар һәм бұлғарлар арасында өте жоғары болғаны жазылған. Осы қатарда бұлғар-қыпшақ жұрттарынан келген Хасан әл-Бұлғари (яки Бұлғани) мен Бираш Абрашұлы, Ахмед Йесеуидің тәрбиесінен өтіп, Еділ-Жайық өңірінде діни насихат жүргізуге жіберілген екен. Кітапта жазылғанына қарағанда, Адай ауылынан Ешмұхаммед Тоқмұхаммедұлы жоғарыдағы Бираш сұфидің мүриді болып, 36 жыл бойы туған елінде шәкірт оқытып, ел ішінде Шайх Баба деп атағы шықққан екен. Ол қайтыс болған соң, Ідріс Зұлмұхаммедұлы Йаркендке барып, Йесеуие тариқатының басшысы, Ахмед Йесеуидің мүридінің мүриді болған Шайх Һидайатұллаһтың жанында онбес жыл мағрифат алып, Бұлғар еліне қайта оралып Ешмұхаммед сопының орнын басады. Ідрістен кейін Қазандық Қасым Шайх Ибраһимұлы деген кісі орынбасарлық етеді. Ақ Еділдегі Бай Чора ауылының жұртында Ахмед Йесеуидің шәкірттерінен Қожа Әмір Кәлалдың бейіті бар. Осының бәрі де Ахмед Йесеуидің бұлғар-қыпшақ елінде қаншалықты мәшһүр болғанын һәм Исламияттың жайылуына орасан зор үлес қосқанын көрсетеді. Тіпті, кешегі Қазан төңкерісіне дейін татар, башқұрт, қазақ халықтары арасында “Диуан Хикметтің” уә Сүлеймен Бақырғанидің кітабының жатқа айтылуы осының мызғымас дәлелі. Өкінішке орай, Кеңес билігі орнаған соң жатқа айтылатын осы кітаптар ұмыт болып қала жаздады.
Тариқаттық дәстүрлі риуаяттар бойынша Ахмед Йесеуидің осы күнгі Түркия мен Балқан елдерінде де жолын ұстанған сопыларды анықтауға болады. Мәселен, Ниязабадда жерленген Аушар Баба, Мерзифонда жерленген Пір Дәдә,[53] Қаратеңіз жағалауындағы Батоуа жазығында жерленген Ақйазылы, Бұлғарыстандағы Филипе қаласы маңындағы Баба Сұлтан, Бұрсадағы Гейикли (Киікті) Баба, Ыстамбұлдағы Хороз (Қораз) Дәдә, Арықоуадағы Шайх Нұсрат, Тоқаттағы Ғажғаж Дәдә - Ахмед Йесеуидің жолын қуған орынбасарлары делінеді.[54] Бұларға қоса, Қыршәһәрде жерленген Қажы Бекташ Уәлидің де Йесеуие мүриді екені туралы риуаяттар бар.
Ахмед Йесеуидің орынбасарларынан Сүлеймен Хаким Ата (Бақырғани) Хорезім өңірінде шәкірттер жинап, тәлім-тәрбие жұмыстарымен шұғылданған. Оның шәкірттерінен Араб Арслан (Арыстан) Бабаның нәсілінен Зәңгі Ата (уаф. 1258-59) Ташкент өңірінде көп жылдар халыққа үгіт-насихат айтқан. Осы Зәңгі Атаның танымал мүридтерінен Сейіт Ата мен Садыр Атаны айтуға болады. Сайрамда (Исфижаб) көп жылдар діни ағартушылық қызмет атқарған Исхақ Қожаның әкесі Исмаил Ата әл-Хұзйани[55] осы Сейіт Атаның мүриді болатұғын. Нақшибендие тариқатының ұстазы Мұхаммед Баһаұддин әл-Бұхари (1318-1389) де Йесеуие машайыхынан Қасам Шайх және Халил Атадан дәріс алған. Бұл күндері миллиондаған мансұбтары табылатын осы Нақшибендие тариқатының негізгі дәстүрлерінде Йесеуи жолының айтарлықтай ықпалын байқауға болады. Бұдан басқа Түркістан маңындағы Иқан ауылынан шыққан Шайх Камал әл-Иқани тарапынан негізі қаланған Иқания тариқаты да Йесеуие мансұбтарынан Мәудүд Атадан рұқсат алған. Йесеуиліктің осыншама ықпалды болуындағы негізгі себептердің бірі Ахмед Йесеуидің ұстазы Йұсұф (Жүсіп) әл-Һемеданидің (уаф. 1140) ілмінің тереңдігінде, әһли сүннет уәл жамағат жолының айнымас қолдаушысы болғанында. Әсілі, күрт нәсілінен шыққан Қожа Жүсіп әл-Һемеданидің бабасы мұсылмандықты қабылдаған. Шайх Әбу Әли Фармедиден тәлім алған әл-Һемедани шарғи[56] ғылымдарды терең зерттеген, хадистану саласында мол мағлұматқа ие, Құран Кәрімді басшылыққа алған мүбәрәк жан еді. Оның ұстазынан атақты ғалым, ойшыл Мұхаммед әл-Ғазали әт-Тұси (уаф. 1111) де дәріс алған. Осы себепке байланысты, Ахмед Йесеуи ұстазынан алған білімінің нәтижесінде әр түрлі хұрафа, жаңсақ сенімдер мен ырымдарға қарсы болды. Исламияттың хақ һәм орта жолын түркі халықтарына уағыздады. Осының арқасында шиғалық, Исмаилия сықылды баатыл[57] мәзһәбтер түркілер арасында көп уақытқа дейін тарай алмады. Тарихи деректер мен ауызекі жеткізілген дәстүрлерге қарағанда Йесеуие тариқаты алдымен Түркістан, Сайрам, Ташкент төңірегінде орныққан соң, Хорезім, Мауера-ән-Нәһір және солтүстік-батыстағы қыпшақ-бұлғар елдерінде жайылған. Жекелеген Йесеуие дәруіштерінің еңбектерінің арқасында Ахмед Йесеуидің тағлымдары Хорасан, Әзербайжан және Түркия жеріне дейін жеткен. Ахмед Йесеуидің пікірлері, үгіттері ешқашанда маңызынан айырылған емес. Кеңес дәуірінде дінге қарсы уағыз жүргізілгенімен, шетелдерде, әсіресе, Түркия мен Балқан елдеріндегі мұсылмандар оның шахсияты жөнінде үздіксіз хабардар болып тұрды. Ахмед Йесеуи өзінен кейінгі ойшылдарға, әдибтерге, сұфилерге үлкен ұлгі болды, мол мұра қалдырды. Құл Шәмсәддин, Бақырғани, Хұдадад, әл-Иқани, Құл Ұбайди, Фақири, Биһбұди, Шұһұди, Құл Шарафи, Тұфейли, Хуайда, Махдұм Құли қатарлы толып жатқан сопылар өздеріне Ахмед Йесеуиді үлгі алды.
Қорыта айтқанда, еліміздің оңтүстік уилаяттарында дүниеге келген бабаларымыз Исламияттың шар тарапқа мәлім болуында бек ұлық қызмет істеді. Түркістан шаһары тек қазақ халқының тарихында ғана емес, жоғарыда айтқанымыздай, жалпы Ислам тарихында ерекше орынға ие болды. Түркістаннан Аллаһ жолында (Фи сәбилиллаһ) Түркияға көшкен бабаларымыз жер-су аттарын бірге ала барды. Мәселен, Иқан маңындағы Қарачұқтан көшкен дәруіштер Түркияның Ұрфа уилаятына орналасып, сондағы тау сілемін Қарачұқ деп атаған. Сейхұн-Жейхұн өзендеріне ұқсас қатар ағатын екі өзен Сейхан-Жейхан (Адана уилаяты) аталған. Қазақыстанымыздың ең шұрайлы өңірлерінен Жеті-Судың аты Түркиядағы Бингөл (Мыңкөл) уилаятындағы өзенді аймаққа берілген. Со сықылды, көне Барчын және Баласағұннан барған бабаларымыз Конйа уилаятының Ерменек ауданындағы екі атақты жайлауға осы шаһарлардың есімін берген. Қайсери уилаятында Талас ауданы бар, бұл да Таластан көшкен оғыз, қыпшақтардың қойған аты. 751 жылғы Талас ғазауаты болған Ахлат есімі, 1071 жылы болған Малазгирт (Манцикерт) соғысы өткен ауданға берілген. Бұларға қоса Түркияда жиі кезігетін Қарасу, Сарысу, Көксу, Ақсу өзен, аудан аттарын, Амасйа уилаятындағы Борабай (біздегі Бурабай) көлін айтуға болады.[58]
Осы шағын мақалада, Түркістанның Ислам әлеміндегі ерекше орны хақында мұхтасар ғана мәлімет беруге тырыстық. Негізінен бұл жеке зерттеу жұмысы, көлемді кітаптың тақырыбы. Жоғарыда келтірілген қысқа да нұсқа деректердің өзі Түркістанның қаншалықты беделді орталық болғанын тайға таңба салғандай көрсетеді. Тойың құтты болсын ата-мекен!

Мұртаза Жүнісұлы БҰЛҰТАЙ

4 Қыркүйек 2000 ж. Алматы қаласы

ӘДЕБИЕТТЕР:

1. ALTAN, Bayram., Türkiye’de Dini Ziyaret Yerleri, Istanbul, 1996
2. ASIMGİL, Sevim., Tarikat, Timaş, Istanbul, 1995
3. AYDIN, Mehmet., Turkish Contributions to Philosophical Culture, ASCACC Publications, Ankara, 1997
4. БАЙПАҚОВ, К., НҰРЖАНОВ А., Ұлы жібек жолы және орта ғасырлық Қазақстан, Қазақстан баспасы, Алматы, 1992
5. ESİN, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase, ASCACC Publications, Ankara, 1997
6. FİDAN, Mehmet Emin, Sufilik, Umran Yayınları, Istanbul, 1997
7. Ислам на территории бывшей Российской империи, Российская Академия Наук, Москва, выпуск 1, 1998
8. KAFALI, Mustafa., Anadolunun Fethi ve Türkleşmesi, AYKAKM Yayınları, Ankara, 1998
9. KÖPRÜLÜ, Fuad., Türk Edebiyatında İlk Mutasavvuflar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1991
10. ÖNEY, Gönül., İslam Mimarisinde Çini, Ada Yayınları, 1987
11. ТҰЯҚБАЕВ, Марат., Түркістанда жерленген тарихи тұлғалар, Алматы, 2000
12. TÜRKMEN, Erkan., Emir Hüsrev-I Dehlevi, Ankara, 1989
13. ÜLKEN, Hilmi Ziya., İslam Felsefesi, Ülken Yayınları, Istanbul, 1998
[1] Жейхұн – Аму Дария, Оксұс өзені
[2] Сейхұн – Сыр Дария, Йаксарт өзені
[3] Ислам на территории бывшей Российской империи, Российская Академия Наук, Москва, выпуск 1, 1998, 103-бет
[4] Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase, ASCACC Publications, Ankara, 1997, 40-41 беттер
[5] Ханадан – династия
[6] Жұмһұрият – республика
[7] Тағриф – описание
[8] Аталмыш мемлекеттерден Қарахандар 960 жылы Исламиятты ресми дін етіп жәриялаған. Ойғыр мемлекетінде IX-XI ғасырларда Манихей, Бұрқан (Бұдда) нанымдары кең таралғанымен, Қашғарлық Махмұд және Баласағұндық Жүсіп Хас Хажип өмір сүрген ХІ ғасырдан бастап Исламият дүйім жұрт қабылдаған дінге айналған.
[9] Мұстафа Абдұллаһұлы (1609-1657): Кәтіп Челеби деген атпен мәшһүр болған Османия тарихшысы. Әскери сапарларда ұзақ жылдар тәжрибе жинаған ғалым, Ыстамбұлда тұрақтанған жылдарында мәшһүр кітапханалардағы жүз мыңдаған ғылыми еңбектерден пайдаланады. Ол, біздерге жетпеген көне бұлақтарды оқыған, Құран және хадис ғылымдары бойынша терең білім алған, библиографист, хұсни-хатшы ғалым еді. Ең белгілі еңбегі “Кәшіф әл-зұнұн ған-асами әл-кұтұб уә-л фұнұн” (Кітаптар мен ғылымдардың есімдерінен күдікті кетіру) деп аталатын керемет туынды; автор мұнда өзіне дейін жарық көрген, араб, парсы және түркі тілдеріндегі 15 000 кітаптың аты-жөні, мазмұны, авторы хақында мағлұматтар келтіреді. “Жиһан-нама” атты еңбегінде жағырапия туралы мол хабар мен дүние жүзінің қариталары бар.
[10] Дәреже – градус
[11] Әулие Челеби, Жиһан-нама, 367-бет
[12] Несе деп аталатын бірнеше елді мекен болған. Бұлардың екеуі Ферғана өңірінде, біреуі Хорасан уилаятында болған.
[13] Мәселен, фырансыз шарқиятшы Dubeux Йесе туралы айтып кеп, бір кездері бұл қала Тараз деп аталған дейді. Қараңыз; Dubeux, Tartarie, 113-бет.
[14] Шахсият – тұлғалық қасиеттері мен мінез-құлқы
[15] Зияда – гөрі, артық
[16] Бәшериет – жалпы адамзат, күллі адам баласы
[17] Фақиһ – фиқһ ғалымы, Ислам хұқұғын зерттеуші
[18] Мұхаддис – хадистанушы, Пайғамбарымыздың хадистерін жинап, жеткізуші
[19] Мәзкүр – аталмыш
[20] Мүжәссәм – жісімге айналған, материалдық, инкарнацияланған
[21] Мансұб – мүше, өкіл, қатыстылар
[22] Рұһбан – жрец, діни тап мансұбы (өкілі)
[23] Сынып – класс, тап, әлеуметтік топ
[24] Тасуир – бейне, сурет, сұлба. кескін
[25] Тәдрижен – дәрежелі, саты-саты, бірте-бірте
[26] Мүжәррәд - абстракт
[27] Хұсни-хат (көркем жазу) саласында түркілерден бек мәшһүр шеберлер (хаттат) шыққан. Мәселен, Х-ғасырда өмір сүрген Фарабтық (Отырар, Кеңгу-Тарбан, Қарачұқ) Исмаил Хаммад әл-Жәуһәриұлын айтуға болады. Демек, жерлестеріміз тек философия, тарих, әдебиет, музыка салаларында ғана емес, Ислами өнерлердің ең маңыздыларынан боп табылатын хұсни-хат саласында да әжептәуір дәрежелерге жеткен. Хақани дәуіріне тән қолжазба Құран Кәрім мұсхафтарында Түркістандық хаттаттардың шеберлігі ерекше көзге түседі, кейбір мұсхафтарда аяттардың Хақания түрік тіліндегі мағналары да жазылған. Өткен жылы Түркиядағы Конйа қаласына барып Мәулана Жалаладдин Рұмидің кесенесіндегі мұражайды аралағанымда, жерлесіміз Сәййід Мирки (Меркелік) тарапынан жазылған Құран Кәрім қолжазбасын көрген едім.
[28] Хүкімділік – предубеждение, бір нәрсе туралы алдын ала хүкімді болу
[29] Рәміз – символ, белгі
[30] Ülken, Hilmi Ziya., İslam Felsefesi, Ülken Yayınları, Istanbul, 1998, 63-бет. Фарабидің бұл еңбегі арабша “Китаб әра әһл-үл мәдинәт-үл фадыла” деп аталған.
[31] Aydın, Mehmet., Turkish Contributions to Philosophical Culture, ASCACC Publications, Ankara, 1997, 53-бет
[32] Нәби – пайғамбар, елші
[33] Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase, ASCACC Publications, Ankara, 1997, 51-бет
[34] Kafalı, Mustafa., Anadolunun Fethi ve Türkleşmesi, AYKAKM Yayınları, Ankara, 1998, 32-бет
[35] Öney, Gönül., İslam Mimarisinde Çini, Ada Yayınları, 1987, 142-147 беттер
[36] Расұлұллаһ – Аллаһ Тағаланың елшісі
[37] Esin, Emel., The Culture of the Turks: Initial Inner Asian Phase, ASCACC Publications, Ankara, 1997, 56-бет
[38] Уәзифа – міндет, рөл
[39] Мұттақи – тақуашылдар, тақуа елі
[40] Мүршид – иршад етуші, тура жолға бастаушы
[41] Халифа – орынбасар
[42] Тариқат – жол
[43] Уақыф – бір мүлікті Аллаһ жолына бағыштап, хайырымдылық жасау
[44] Хайрат – хайырымдылық
[45] Köprülü, Fuad., Türk Edebiyatında İlk Mutasavvuflar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1991, 18-бет
[46] Тасаввұф – сұфилық (сопылық) ілімі
[47] Манақыб – аңыз аралас хикаялар, ауызекі жеткізідген дәстүрлер
[48] Köprülü, Fuad., Türk Edebiyatında İlk Mutasavvuflar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1991, 20-21 беттер
[49] Иһтидә - һидайат табу, иман ету, тура жолға қосылу
[50] Шұғба – бөлік, парша, қысым
[51] Зафар-нама атты еңбектің авторы Шарафәддин Йәздидің айтуынша Темір һижри 799-жылы (1396-97) Сейхұннан (Сыр Дария) өтіп қолын қазақ жерінде қыстатады. Осы арада Түркістанға барып, Ахмед Йесеуидің кесенесін салуды бұйрық етіп, бұл міндетті Мәулана Абдұллаһ Садырға тапсырады. Хожа Хұсайын Ширази атындағы архитектор (сәулетші) құрылысты салады. Темірдің бұл уақыфына 801-жылы (1398-99) ұста Шарафәддин Тебризидің ұлы Әбу әл-Азиз (Әбілғазиз) тарапынан құйылған, Құран аяттарымен көмкерілген атақты тай қазан да қосылады. Белгілі зерттеушілер Темір салдырған осы құрылыстың Түркістан шаһарының ғана емес, бүкіл дүние жүзінің ең ғажайып құрылыстарына жататынын айтады. Кесенеде Ахмед Йесеуидің жанына бек мәшһүр тарихи тұлғалар, қазақ хандары, билер, ғұламалар жерленген. Мәселен, Темірдің немересі, Ұлық Бектік қызы һәм Әбілқайыр Ханның зайыбы Рәбиға Сұлтан Бегім де осында жерленген.
[52] Köprülü, Fuad., Türk Edebiyatında İlk Mutasavvuflar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1991, 41-бет
[53] Altan, Bayram., Türkiye’de Dini Ziyaret Yerleri, Istanbul, 1996, 107-бет. Бұл орын Пири Баба деп те аталады.
[54] Мұның бәрін Әулие Челеби деп атағы шыққан, XVII-ғасырда Османия дәулетін 40 жыл бойы шарлаған Дәруіш Мәһмед (Мұхаммед) Зилли (1611-1684) өзінің “Саяхатнама” атты еңбегінде жазған. Әулие Челеби саяхатнамасының бірнеше жерінде өзін тікелей Ахмед Йесеуидің ұрпағы етіп танытады. Қараңыз: Әулие Челеби, Саяхатнама, ІІ-том; 17, 293, 398 және ІІІ-том 277, 349, 388 беттер.
[55] Хұзйан – Сайрам мен Ташкент (Шаш) арсындағы елді мекен аты.
[56] Шарғи – шариғатқа тән
[57] Баатыл – нахақ, әһли сүннет жолына қосылмайтын
[58] Бұл жеке тақырып. Түркиядағы елді мекен, тау, жер-су атаулары мен Қазақыстандағы атаулардың көбісі таң қаларлық дәрежеде ұқсас. Мысалдарды жүздеп беруге болады. Мұның бәрі де Түркия жерін фәтіхке барған бабаларымыз тарапынан туған жерін сағынып, еске алып қойылған.