plet

Вовед (од оригиналот)

2007-07-26T01:20:00.000+02:00

Богатството на Македонската духовна и материјална култура е огромно, и секако не е возможно да се врами во една книшка, едно издание или еден музички запис. Ова издание кое е во вашите раце се обидува да вметне само "мал трн во кожата" на оние кои недоволно биле свесни за тоа богатство, а за оние останатите да биде само "каписла" која ќе предизвика понатамошно подлабоко истражување на културата на нашите корени.

Мултимедијалново издание е реализација на голем број идеи кои им се вртеа низ глава на студентите на Заводот за Етнологија кои исто така се членови на Македонското Студентско Етнолошко Друштво неколку години наназад. Со оглед на богата архива на аудио видео, и фотографски запис, логично следуваше една ваква идеја која наиде на разбирање од голем број луѓе пред се нашите професори, асистенти и постари колеги.

Ова издание потполно подеднакво ги третира и двата вида на запис, текстуален и аудио.

Комплетни автори на текстовите се дел од студентите, а песните се снимени на редовните теренски истражувања кои се дел од програмската поставеност на студиите по етнологија, при заводот за Етнологија, на институтот за Географија на Природно математичкиот факултет во Скопје.

На ова ЦД нема студиски снимки, ниту пак било какви дотерувања. Во обид да се забележат последните остатоци на некои форми од музичкиот фолклор во Македонија снимани се, како што ќе може да се чуе, старечки, слаби и веќе трошни гласови на исполнителите, со пеење исполнето со многу воздишки, закашлувања, паузи, присеќавања, но многу емоции и солзи.

Тоа значи дека нашата цел не беше да се презентираат најдобрите и најквалитетните варијанти на народните музички достигнувања, туку да се направи избор кој заедно со кусите текстови и фотографии, сегменти од народната култура, ќе ја изразат душевноста на Македонците, ќе ги покажат народните творци во светлост и зрачење во коешто, денес, истражувачите ги наоѓаат на терен.

Вовед 2.0

1. Ој ле Митро црни очи

2007-07-26T00:02:00.000+02:00

Живка Ѓорѓиева,
с. Старо Коњаране, Струмичко поле

___________________________

С'НЦЕ ПРЕГАЧ

Скутината е еден од најважните делови во женската носија, кој се носел од најраното детство до крајот на животот. Локалните термини за скутините во Македонија се најразлични и најчесто се сврзуваат за пределски целини од каде што потекнуваат.
Во конкретниот случај се работи за скутина од с. Старо Коњаране-Струмичко Поле.

Скутината е една дипла, со локален назив прегач, ткаена во техника лито, со ситни линеарни орнаменти по целата ширина. На долниот дел во вид на фриз е поставен орнамент со локален назив с'нце од каде целата скутина го добила името с'нце прегач.

Соларниот симбол сонце во народната митологија на Македонците често се поврзува со изворот на светлина, топлина и животна енергија, но тоа е во најтесна врска со култовите поврзани со сонцето.

2. Невесто млада невесто

2007-07-25T00:58:00.000+02:00

Љуба Каческа
с. Октиси, Струшки Дримкол

______________________

РАЃАЊЕ

Жените се породувале дома со помош на бабица - баба - искусна жена од селото. Се сметало дека е лоша среќа ако мажот знае дека жената се породува. Во таков случај и давале да се напие вода од неговиот десен опинок. Породената жена во селото Октиси, Струшко, ја викаат ломка и таа се смета нечиста до 40 дена од породувањето. Во овој период е подложна на влијанија на разни лоши сили како што се унајте или женска болест. Ако тие ја нападнат, тогашпомошсе бара од баба што ќе и бае со жарчиња гасени во вода и со кација нагорена на оган зборувајќи: Црвејнчиште, притрусејнчиште; как шчо дошло, да си ојш; ни го виде од ќе дојде, ни да го видишќе ќа си ојт.

Новороденото дете го викаат рулче. И за него е потребна посебна грижа бидејќи исто како и леунката и тоа може да биде нападнато од лоши сили. На пример месецот може да ги фати децата и тогаш се разболуваат. Во таков случај оставаат плачка (алиште од детето), шеќер и орев на родно дрво навечер и н зборуваат на месечината: Месечино, гледај ове шчо ти го реда да го сузбиешлошото, ко ќа ја облечит детево плачкава да оздрајт, да му се трнит од Месецот м'ката."

Многу е важно првороденото дете да биде машко. Жената која раѓа само женски деца ја викаат момичарка. За машко викаат дете, а за женско момиче или момичишче.

Детето првпат го задојувала друга жена која можела да биде и муслиманка. Децата задоени од исто млеко се побратими и ако се од спротивен пол не смеат да стапат во брак. Жената што го задоила детето се смета како втора мајка и неа ја вика мајче.

Интересно е што децата на возраст од 6-10 години се тетовираат на рацете или на челото. Ова го прават со ума - црна земја и со игла. Се тетовирале сами или си помагале едно на друго. Најчест мотив е крстот, но се среќаваат и други форми како на пример дамка, цвеќе, а некои ги тетовирале и своите имиња. Ова се практикувало и кај машките и кај женските деца.

3. Кротко меткајте

2007-07-25T00:57:00.000+02:00

Ѕвезда Димковска
с. Теово, Азот

_______________________

ЃУРЃОВДЕНСКО ЛЕЛАЊЕ

Во Теово на пладне, на Ѓурѓовден, сите млади момчиња и девојки, но и старите се собираат околу нишалката направена и закачена на гранките од некое големо дрво, на која сите присутни редум се нишаат.

Кога започнува нишањето, започнува и пеењето. Песните што се пеат во оваа прилика се наменски, односно посебни песни што се пеат зависно од лицето кое се ниша. Први се занишуваат девојките и момчињата, а откако ќе поминеле сите млади, тогаш продолжувале постарите, што во поново време е многу ретко.

Нишањето по своето потекло е древен магиски обред. Земајќи ја предвид симболиката на празникот и на сето она што се случува на Ѓурѓовден, со сигурност може да се претпостави дека нишањето произлегло од човековото набљудување на природата, движењето на гранките на дрвјата кои напролет под влијание на ветрот се расцветуваат, односно се оплодуваат.

Со нишањето луѓето се обидуваат да го имитираат тоа магично движење на дрвјата од ветерот и со хомеопатска и имитативна магија да создадат "ветер" погоден за "оплодување", плодност и развиток. Во таа смисла може да се толкува и застапеноста на рефренот "Ѓурѓе ле.." во секоја ѓурѓовденска песна, кое како молитвено ехо кон светителот Ѓорги треба да го измоли посаканото.

4. Ај невесто оплитаво

2007-07-25T00:56:00.000+02:00

Жени од село Љубанци
Скопска Црна Гора

______________________

"ОПЛИТАЊЕ" НА НЕВЕСТА

Во единаесетте села во Скопска Црна Гора, во минатото, кај жените имало специфично чешлање на косата и покривање на главата. Девојките косата ја чешлале во една плетенка, а главата ја покривале се една крпа, додека пак мажените жени косата ја чешлале во две плетенки, а главата ја покривале со две крпи.

Иницијацискиот чин на преминување од девојка во жена симболички бил прикажуван токму преку обредното чешлање на косата и забрадувањето со крпите за глава.

По венчавката, во куќата на момчето, низ обреди невестата симболично се врзува со новиот дом, со што почнуваат и подготовките за прикажување на невестата пред општествената заедница, но сега со нов статусен белег како омажена жена.

Обредот оплитање е проследен со тажно пеење од кумиците и девериците, за кое во народот се вели "една редиу, друге ѕовеу". Тоа го покажува иницијацискиот чин на премин кога со пеење се истакнува жалта за моминството кое го напушта, како и стапувањето во нов статус, статус на мажена жена.

Додека кумиците и девериците ја оплетуваат и пејат, невестата испушта звук на тажно плачење. Во тој момент се пее песната:
"Девојко мори девојко,
давај се не се предавај
Кој ми ти коси двоеше.."

По овој обред невестата им потура вода и ги дарува кумиците и девериците со крпи. Следниот ден невестата ја спремаат за на-вода до селската чешма, што значи треба да биде видена од општествената група како жена. На-вода ја носат блиски од семејството послушњаци, девојки и млади жени, а секого што ќе го сретнат на патот до чешмата, невестата треба да го поздрави со поклонување.

5. Ај мили боже чуда великога

2007-07-25T00:55:00.000+02:00

Милица Цветковска
с. Добрача, Жеглигово

____________________________

ИЗВИКНАЛ СЕ ЈУНАК, ПРОВИКНАЛ

Исполнувањето на јуначки, трпезариски или машки песни било широко распространето во Македонија во минатото. Според мотивите тоа биле песни низ коишто се изнесувале истории во врска со јунаштвата, битките и доживувањата на митските јунаци како Марко Крале, Дете Голомеше и др.

Според правилата на народната култура, исполнувачите биле мажи, а било вообичаено при пеењето да бидат придружувани со гусла односно ќемане. Во Македонија имало слепи гуслари кои заработувале исполнувајќи ги јуначките песни од село во село, од еден град во друг, од еден панаѓур на друг собир.

Меѓутоа, народната традиција не би го имала своето богатство и многуваријантност доколку не постоеле исклучоци и отстапувања од вообичениот ред и норми. Луѓето многупати се решавале да направат нешто иако однапред знаеле дека тоа не е вообичаено за нивната средина, поради што честопати биле изложувани на потсмев, осуди, етикетирања, но понекогаш биле и охрабрувани и бодрени да истраат во нивните настојувања.

Желбите, внатрешните емотивни пориви и творечката дарба биле посилни од традиционалните норми. Така, на терен сé уште можат да се сретнат луѓе коишто им се противставиле на силните норми на традицијата поради што се "бележани" во околината.

Тоа се жени коишто научиле да свират на гајда, што, се разбира, во традиционалната селска средина се сметало за строго машка работа. Во други места некои жени свират на тамбура. Во селото Добрача, Кумановско, од баба Милица Цветковска сосема неочекувано дознавме дека знае огромен број јуначки, машки песни.

Ги научила уште како дете од својот дедо, познат пејач на јуначки песни, поради нејзиниот исклучителен интерес за нив. И покрај укажувањата дека таа како девојка, а подоцна жена, не може да ги пее тие песни, поради преголемата желба на баба Милица да ги пее овие песни, таа успеала да истрае во своите напори да ја негува традицијата на исполнување на овој вид песни и на почетокот на XXI век да ни ги пренесе, пеејќи ни ги нам.

6. Милка си седи во земник

2007-07-25T00:50:00.000+02:00

Рајна Спасовска
с. Клечовце, Жеглигово

___________________________

ЗЕМНИК

Колективната женска работа во минатото се извршувала со здружување на повеќе женски деца и моми од една селска средина. Во тие селски здружувања женските деца поминувале низ еден вид естетско образование кое се пренесувало од колено на колено.

Изучувањето на народните техники се вршело издвоено од јавните случувања во селската заедница или поточно, се собирале по неколку девојчиња во посебно направени колиби.

Подучувањето го вршела посебно надарена жена мајсторица која ги пренесувала сите вештини што требало да ги познава едно женско дете.

Овие колиби се правеле во ископани дупки каде што се фрлало ѓубрето од стоката, а во изградбата се употребувала слама 'ржница и неколку дрвени греди. Горниот дел од колибата, поточно покривот, бил високо издигнат, а врвот искитен со китки цвеќе и се нарекува кафтарка.

За овие колиби во различни предели постојат локални термини како: куќарица, куќарка, земјанка и земник. Ваквиот начин на здружување во минатото се среќава во Скопска Блатија, Скопска Црна Гора, Кумановско, Азот, Порече, но и кај моштенската група во Леринско Поле.

фото:Ѓ.Клинчаров

7. Мори назлам Јано

2007-07-25T00:00:00.000+02:00

Илинка Бојанова

с. Бзовиќ, Мариово

___________________________

ПРЕМРЕ ЗАМРЕ

Околу човекот, во природата, сé е во постојано растење, размножување и умирање, за по смртта, сé повторно да се препороди и обнови. Таков е случајот и со новогодишите обичаи на многу народи, пред сé со сфаќањето на смртта како состојба која произведува повторно раѓање.

Често, тема на велигденските песни се трагичните настани и смртта, што навидум изгледа чудно, кога се знае дека тие се исполнуваат на голем и весел празник.

Таква е и темата на велигденската песна забележана во село Бзовиќ, Мариово. Велигден е еден од најголемите народни празници со силно изграден култ кон мртвите предци. Во Мариово, на почетокот на велигденскиот собор се пеела песната "Накачила Неда горе по реката" што им била посветена на мртвите. Притоа, фамилиите што биле во жалост го изнесувале моминското и невестинското руво на умрените моми и невести во дворот, сметајќи дека со тоа ќе им се помогне на душите на умрените.

Дали, сепак според логика на самиот празник може да се разбере идејата на луѓето што си "поигруваат со смртта", судејќи и по текстот на оваа песна? Чудно, но на Велигден Христос, според Писмото, воскресна и ја победи смртта. Дали е истата врска? Дали произлегува оттаму или се надоврзува тематиката на велигденските народните песни и обичаи?

8. Црн ми се облак завило

2007-07-24T23:29:00.000+02:00

с. Дражево, Струмичко поле

_____________________

КРВТА ВОДА НЕ БИДУВА

Крвното сродство, односно роднинството, во традиционалната култура на Македонците се сметало за света работа која крајно се почитувала. Блиските роднински односи се чувале не само меѓу семејствата на родените браќа и братучеди, по чичко, вујко и тетка, туку и меѓу подалечните роднини. Нивното меѓусебно почитување главно се искажувало преку заедничка работа, преку празниците од семеен карактер, погребувањето и слично.

Карактеристика за традиционалното македонско семејство било почитувањето на авторитетот на домаќинот од страна на останатите членови, кои го сметале за глава на семејството.

Неговата улога била да ги врши сите активности што се одвивале надвор од куќата како што се пазарувањето, потоа најразлични договори, како и други ангажмани кои се практикувале надвор од рамките на семејството.

Во куќата тој, главно, ги вршел полесните работи, а останатите спрема него се однесувале со голема почит. Тоа го искажувале на најразлични начини, на пример со станување кога тој влегувал, синовите не пушеле пред него, а снаите зборувале само ако тој директно им се обрател. Се случувало домаќинот и да ги казни членовите на семејството со лишување од наследство, па дури и со физичка казна.

Со женските работи во куќата раководела домаќинката, најстарата жена, обично жената на домаќинот. Таа определувала која ќе биде месаријата, која ќе оди на жетва, која ќе оди кај стоката и слично.

Меѓу другото, карактеристично за Македонците е и тоа што се забранува брак меѓу лица кои се во крвносроднички односи. Во спротивно, во сите вакви случаи биле применувани казнени мерки од непишаните закони од народното обичајно право. Најчесто ваквите лице биле исклучувани од заедницата.

9. Попретке брале

2007-07-24T22:30:00.000+02:00

с. Богомила, Азот

Името на селово, Богомила, како настанало?

„Еее, Богомила! Пред илјаду и две-тристотини години селово не било овде. Ова место било со вода... како што су чул ја... Не су бил, да знам. И во Марков Камен – долу, било сето карпи... И ова било вода, се викало ада... И денеска там долу имаме еден дол го викаме Корабски Дол.

Па на оној рид одиле со кораб... а куќите биле повисоко. На повисокото... овде-онде маала. И одиле преку таа вода со чамец од тој крај на другиов крај... ама, ова спаднало кај Марков Камен – долу, се рушило, водата спаднала и се оцедило.

Ги нападнале Турците, па ко што биле маала не могле да се бранат. Ама овој поп Богомил бил као просветно лице `и организирал во сите маала, од повисоко и рекол: Дај ние да се збериме на нисконо место, долу, во гомила.

И станало Богомила. Ради да не можат да не разбијат ко ќе дојдат Турците”.

Поп Богомил од тука бил? Од вашето село?

„Е куќата му била таму горе, на тепено Миткоско, горе, така су слушал. Колку е верно, не знам. Тепе Миткоско се вика. То значи рид. Таму било. Така су чул ја. Таму било, ама тој организирал. Ете, то ет работата”.

Како се викале тие селата околу?

„Ааа, Нивишјани, Корабјани, оттука Калуѓерчани, оттаму Присојчани. Маала то биле. Така се викале. Немало едно име селото. Се викале Корабјани, Белутрачани, Присојчани, таму разни маала, разни имиња. Тие биле селца мали и зато попот ги групирал на едно место; ако ги нападни некој арамија, да можат да се одбранат...”

10. Ора и мелодии на гајда

2007-07-23T23:37:00.000+02:00

11. Коња кове Момчула војвода

2007-07-22T23:37:00.000+02:00

Крсте Ѓурески
С. Градешница, Мариово

______________________

СВИРИПИЛЕ

Во минатото, па и денес во мариовските села се практикувало да се јаде три пати на ден и тоа: поручек, ужина и вечера. Како главно јадење се сметала вечерата бидејќи тогаш се собирало целото семејство на трпеза. Во минатото исхраната не била толку разновидна и богата како денес.

Лебот се месел во домашни услови, секоја куќа за себе. Постоеле повеќе видови месени јадења кои се приготвувале секој ден, и тоа мазник (мазникот е танок како бурекот шо го праат), мрзлив мазник (а ова ние малце подебели корите и скиснати), зелник, леб-сомун (напола ченка и `рж). Лебот се месел со домашен квас, кој секоја куќа морала да го има. Квасот го зафаќале секоја недела за да скисне до следното месење.

Квасот не смее да се изнесува надвор од куќата, а доколку некоја куќа го изгубела квасот, можела да позајми од соседите или од поблиските, но морала да изврши навратка, односно повторно да врати квас.

Во случај да нема квас, а треба да се приготви јадење побрзо, се меси леб без квас, пресна погача (...е со сода порано ја месеа, троа солца ќе и фрле и ќе ја месе сува, сува...). На пресната погача може да и’ се додаде мед.

Во минатото многу често за ручек на поле се јадело многу скромно. Едно од јадењата што се практикувале било јадењето „свирипиле”. (Свирипиле: надроби си леб, насоли го пипер и тури вода, сол, лук и сркај. Ете тоа е свирипиле, после па нашле друго и това не им било убаво и го исфрлиле).

12. Се скарале две цвеќиња

2007-07-21T20:13:00.000+02:00

Драгица Рогушевска

с. Ореше, Азот

____________________________

Мијаци, Тријаци, три камења белутраци

Селото Ореше се наоѓа во областа Азот или Бабуна (Велешко). И покрај тоа што целата област е населена со Македонци, најголемиот дел од нив се идентификуваат како Брсјаци. Луѓето од селото Ореше како и од соседното Папрадиште, пак, се припадници на друга локална заедница Македонци наречени Мијаци. Токму поради тоа во етнолошката наука за овие две села се вели дека се мијачки оази во брсјачка етнографска целина.

Како резултат на исламизацијата и притисоците кои ги вршеле муслиманите во нивната матична територија, Мала и Долна Река, во XVIII век доаѓа до иселување на некои семејства од селата Галичник и Лазарополе кои, главно, се населуваат во планинската област Азот. Оваа област е избрана пред се` поради фактот што тука некои мијачки семејства имале имоти на кои ги напасувале овците и кои претставувале база за создавање постојани живеалишта.

За етимологијата на името (етнонимот) Мијаци има повеќе теории. Секако, значајно место му се придава токму на народното толкување: Мие (ние) сме јаки; или зашто биле чисти и измиени се наречени Мијаци (оние што се мијат). Некои автори нивното име го поврзуваат и со нивниот бистар ум (наводно името Мијак го имало тоа значење), но Ѓорѓија Пулески, покрај тоа наведува дека Мијаци значи исто што и Македонци.

Карактеристично за оваа мијачка оаза во Велешко, и покрај блискоста и комуницирањето во секој поглед со населението од соседните села, е тоа што во минатото не се ородувале меѓу себе, па дури и постоеле чувства на нетрпеливост и натпревар меѓу овие две етнички групи.

Имено, Мијаците себеси се сметаат за нешто повеќе од Брсјаците, а пак Брсјаците за нив потсмешливо велат: Мијаци, Тријаци, три камења белутраци.

13. Ој јубаве Лазаре

2007-07-20T20:28:00.000+02:00

Димка Петковска

с. Герман, Славиште

Ој јубаве Лазаре
Малеј моме бре Лазаре
Лазар лази по полицу шета
Тикву носи на гузицу
Лазар стуче тиква пуче
Ој јубаве Лазаре
Малеј моме бре Лазаре

14. Шета Митра низ лозјето

2007-07-20T18:37:00.000+02:00

Благуна Атанасовска
Стојмирка Филипоска

с. Брест, Порече

_______________________

ОГЛЕДАЛО

За време на Божик, познати се обичаите и верувањата поврзани со гатањето, кое во овие денови било најповолно. Преку гатањето можело да се види што ќе се случи во текот на годината, било тоа да е во врска со плодноста, здравјето на луѓето, стоката, работата и слично.

Интересни се гатањата со помошна огледалото - огледувањето, што ги вршеле младите девојки на кои им претстоело мажење и кои во огледалото требало да го здогледаат ликот на момчето за коешто порано или подоцна ќе се омажат. За ова зборува и сведочи божичечкиот напев од селото Брест - Порече "Шета Митра низ лозјето".

Огледалото во повеќето култури не фигурирало само како предмет кој имал практична вредност, туку често му се припишувале и необични, натприродни својства. На територијата населена со Јужни Словени огледалото претставувало повеќефунционален магиски инструмент.

Самиот напев покажува каков бил односот што човекот од овие простори го имал кон огледалото. Преку огледалото во кое се гледа девојката, преку рефлексијата, се јавува една друга реалност, еден свет во кој времето и просторот имаат сосема условно значење. Таа е и тука, но и таму, во тој другиот свет.

Магиското огледување зборува за настојувањата на девојката да прејде преку границите на овој свет, надвор од границите на времето, создавајќи во огледалото еден нов свет, нова стварност, кои ги создаваат човечките стравови, тежнеења за недостижното, накратко кажано, свет создаден од човечките емоции.

15. Прочули се мамо 60 ајдуци по Маџар планина

2007-07-19T20:45:00.000+02:00

Кемал Абдулов
с. Црник, Малешево

16. Тропав ми тропав ораси мамо

2007-07-18T20:47:00.000+02:00

Драга Стаменковска
с. Винце, Овче Поле

______________________

БОЖИЌНО ПИЛКАЊЕ

Речиси во сите краишта, вечерта спроти Божик целото семејство се собира на таканаречената бадња вечера. Во село Винце, Кумановско, во рамките на обредите кои се вршат околу бадната вечера (богомолства, горење на бадниково дрво и благослови за бериќет), постои обичај при кој им се делат ореви на сите и се запејува песната "Тропав ми, тропав ораси, мамо".

Пред делењето на оревите и седнувањето на софрата, мажите, на јарем кој е поставен на прозорецот, палат свеќа и му се молат на Бога. Потоа, најстарата жена наречена куќница почнува да имитира квачка за која се фаќаат и останатите деца како пилиња и се вртат три пати околу куќниот дирек или столб. Обредот продолжува со палењето на бадниковото дрво во куќното огниште, кое гори додека се вечера и така горејќи треба да го дочека утрото, односно Божиќ.

17. Руса среда

2007-07-18T16:55:00.000+02:00

Жени од с. Лисиче, Азот

______________________

РУСА СРЕДА

Песната посветена на Руса Среда е забележана во 1998 година во селото Лисиче, Азот (Велешко). Бевме на теренско истражување во неколку околни села и случајно дознавме дека манастирот кој се наоѓа во близина на селото Лисиче му е посветен на Св. Илија. Решивме да го посетиме непосредно пред празникот Илинден, кога всушност и се слави името на светецот- заштитник на манастирот.

Најверојатно секој од нас/вас бил на некоја манастирска прослава, па затоа само накратко ќе споменеме некои детали што ги забележавме во селото Лисиче.

Во дворот на манастирот имаше голем број луѓе на различна возраст кои доаѓаа не само од селото туку и од целиот регион и од подалеку. Имаше луѓе кои светецот на сон ги довел во манастирот.
Во еден дел од дворот имаше групна активност од која како заеднички резултат се слушаше една многу гласна, убава песна. Жените пееја песна за "Руса среда" додека ги плетеа венците од цвеќе.

Плетеа три венци: еден што се става на надвратникот на влезната капија на манастирскиот двор, вториот за чешмата во манастирот и третиот за надвратникот на вратата на црквата. Секоја од овие жени ја пееше песната на свој начин, но сепак сите заедно создаваа незаборавна атмосфера.

Во еден друг дел од дворот, блиску до самата црква се вршеше жртвопринесување во име на громовникот Св. Илија.

Не заборавајте дека до денес Македонија е преполна со вакви случувања кои можат духовно да ве збогатат. Следниот пат излезете од урбаната атмосфера

18. Џоломари

2007-07-17T21:21:00.000+02:00

с. Бегниште, Тиквешија

ЏОЛОМАРИ

Селото Бегниште се наоѓа во пределот Тиквешија, поточно во потпределот Витачево.
Во овој случај, во селото Бегниште обредот се изведува во раните утрински часови, на ден Василица или на Стара Нова година, и е дел од периодот познат меѓу народот како некрстени денови.

Во целокупното организирање и изведување на обредот, односно во игрите со маски учествуваат исклучиво машките членови на селската заедница. Обредот започнува во една хаотична атмосфера, симболично означена низ татнежот на ѕвонците на џоломарите, слободните, ласцивни движења и "мрсните песни".

Целото село таа василичарска ноќ бдее покрај огновите кои се запалени во сите маала во селото, при што се пијат алкохолни пијалаци и се чека утрото за да започне играта на џоломарите.

Џоломарите се облекуваат во конопени или ленени облеки кои се подготвуваат и носат само на овој ден. Ги црнат лицата со јаглен од домашните фурни, ставаат мустаќи или брада од коноп или волна. На појасите закачуваат ѕвонци и клопотарци, а во рацете носат долги џоломарски стапови. Џоломарите имаат свој предводник кој ги собира на сред село и тука тој прв ја започнува играта со џоломарското оро, во кое доминира хаотичниот звук на ѕвонците и е придружувано од повремени извици од џоломарите.

Во овој обред задолжителни учесници покрај џоломарите се и преправените мажи во две невести и една стара баба која во рацете носи фурка за предење.

Во етнолошката литература обредното колективно маскирање, или обредните игри под маски се поврзуваат со магијата за плодност, односно со имитативната магија за унапредување на вегетацијата и плодноста.

19. Мелодии на шупелка

2007-07-16T21:37:00.000+02:00

Петре Алаѓозовски
с. Русиново, Малешево

20. Ајде болен лежи

2007-07-15T21:38:00.000+02:00

Керима Староџеска

с. Мелница, Азот

______________________

ТЕРЛИК

Во околината на градот Велес се наоѓа селото Мелница населено со исламизирани Македонци, Мијаци, кои се карактеристични по својата специфична народна култура.

Во нивната традиционална култура, како важен носечки сегмент се јавува женската супкултура. Женската супкултура е поврзана пред со со домот, домаќинството, семејството и семејната обредност. Тоа се дел од носечките елементи во нивното живеење.

Во јавниот живот, пак, низ селото се движат скриени под терлик, кој претставува само остаток, наследство од некогашната фереџа која според исламските норми Мелничанки ја носеле до 50-тите години, кога и било забрането таа да се носи. По забраната, како долг кон својата религија, Мелничанки во јавниот живот започнале да носат долга црна платнена наметка со ракави, која воедно го покрива и целото тело.

Под терликот, главата, особено долниот дел на лицето, го обвиваат со шамија во жолта боја. Ракавите од наметката ги носат префрлени преку главата. Со носењето на терликот жените ја продолжуваат традицијата, во духот на старите исламски норми, да го кријат својот личен идентитет и на тој начин се претопуваат во масата жени кои ретко се среќаваат по улиците на Мелница.

21. Жали моме

2007-07-15T09:25:00.000+02:00

Традицијата на изразување жал кон умрените и болката поради нив, во народната култура на Македонците се искажува низ форми на утврдено обредно однесување, посебно на жените, коишто низ мелодиски варијации контактираат со умрените, но и со живите во исто време.

Иако е денес сé помалку застапена, традицијата на тажење за умрените е еден од најархаичните и специфични елементи на народната култура со исклучителен степен на конзервираност и зачуваност на структурата и формулноста, а покажуваат извонредна исполнувачка постојаност (што не конотира и непроменливост) во текот на подолг временски период.

Оплакувањето во Македонија, соодветно на регионалната распространетост, се означува со различни термини, од кои најраспространети се тажење или редење (Мариово), плачење, плачат га, виев, (Скопска Црна Гора), редив (Дивње, Скопско), жељане (Тетовско), прапејвајне, прапејват (Гевгелиско).

Според традициските правила, оплакувањето спаѓа во сферата на женската култура. Иако во традиционалните средини било вообичаено да се очекува секоја жена да знае да тажи, сепак, тоа се сметало за посебна дарба, но и вештина, поради што во секое село или поширок регион на жените што најдобро ја владееле вештината на тажење им се придавал посебен општествен статус, а во својата средина важеле за личности со посебна исполни-телска и творечка дарба.

Знаењата поврзани со тажењето помладите жени ги учеле од постарите, ќерките од мајките, снаите од свекрвите. Сепак, освен потребните знаења за владеење на формулноста на тажачките, решавачки се сметале емоционално-исполнителските карактеристики на жените. Многу често, на терен кога се зборува за "добри тажачки", се нагласува нивната способност да ја пренесат емоционалната состојба врз другите присутни. "Кога таа ќе затажи, солзите сами ти течат, сите плачат, срцето ќе ти пукне" - се објаснува моќта на искусните тажачки.

Во некои краишта во Македонија постоеле жени коишто ја владееле вештината на тажење за пари или за друг надомест ги тажеле умрените таму каде што биле викани. Поради овој факт, за овој тип тажачки се создадени повеќе анегдоти и поговорки од типот: "Тажење за кора сланина и една ока грав" или "Грав те тажи, кора сланина те плачи".

Со оглед на тоа што се сметало за незамисливо со умрените да се комуницира без тажење, тажењето во Македонија постои од многу одамна, а во некои краишта е сé уште целосно задржано. Тажачката исполнителска традиција е еден од најемоционалните и најсуптилни изведувачки и творечки процеси преку кои може да се согледаат многу аспекти на народниот светоглед, односот кон умрените, а посебно односот кон живите.

Бонус видео

2007-07-14T20:19:00.000+02:00

Вовед 2.0

2007-03-03T22:19:00.000+01:00

Поминаа повеќе од пет години. Некои работи се сменија, некои не. Некои продолжија со етнологијата, некои не. А некаде во меѓувреме заводот стана институт.

Јас лично припаѓам на онаа група која се најде себеси на друго место, во други води, но ниту во еден момент не заборавив на етнологијата и на вечното мото: сė е етнологија.

ПЛЕТ, задно со уште неколку други проекти, одбележа неколку генерации студенти, одбележа многу незаборавни теренски истражувања, многу испеани песни, непреспиени ноќи, долги патувања и мноооогу эабележано/зачувано богатство.

Зошто Плет Online?

За да остане вечно. За да посведочи подолго. За да биде уште безброј пати трн во кожата или иницијална каписла. Затоа што многу луѓе не успеаја да стигнат до копија. Затоа што многумина само слушнале, или го виделе, ама никогаш не го поседувале. Затоа што некои работи седеа заробени само кај малкумина. Ете затоа.

Истражувајте!!! Откривајте!!! Инспирирајте се!!! Уживајте!!!

Дарко Булдиоски

Изработија...

2007-02-03T22:51:00.000+01:00

Организатори и главни реализатори:

Веле Солунчев и Дарко Булдиоски

Автори на текстовите:
д-р Љупчо С. Ристески, м-р Даворин Трпевски, Владимир Јаневски, Инец Црвенковска, Драган Величковски, Ана Ашталковкса, Вече Солунчев, Дарко Булдиоски

Фотогрфии и снимки:
Архив на Институтот за Етнологија и Антропологија
(професори, асистенти и студенти од различни генерации)

Аудио подготовка:
Веле Солунчев

Графичко обликување:
Дарко Булдиоски

Превод на англиски:
Илина Јакимовска
(наскоро и онлајн)