O Porto dos Escravos

Do final dos libros

2009-12-22T20:57:00.017+01:00

Disto xa se falou, e sería absurdo tratar de facer unha historia da lectura equiparada á da música. O libro como formato viviu as súas modificacións, pero se cadra poida ser esta, a súa transformación en arquivo dixital, a máis impactante dende os tempos de Gutenberg. E é aquí , neste momento tecnolóxico, xorden diversos problemas, que poden atopar unha guía simplificada nesta táboa de Danilo.

Particularmente sorprendeume moito que a alancada dixital decidida das nosas grandes editoras pasase tan rapidamente, e mediante un tema tanxencial como a lei de descargas, a un debate sangrante sobre os dereitos de autor, a remuneración dos creadores e o futuro da nosa literatura. Dalgunha forma acusamos ser unha literatura pequena, pero tamén amosamos unha eiva que como literatura pequena non nos podemos permitir, e é o medo aos cambios, aínda que eses cambios sexan tan fondos e parezan afectar tan intensamente ao propio chan que levamos cincocentos anos pisando. Ao mesmo tempo, o debate situase nun momento tan previo á aparición do verdadeiro problema e mediante paralelismos tan intereseiros, que un non pode menos que sorprenderse da súa deriva particular.

En primeiro lugar a pirataría de libros, igual que a novela hipertextual, non é algo tan novo como para pensar que vai vir da man da edición electrónica. Todos os que fomos estudantes e/ou investigadores sabemos que é unha práctica frecuente, que dende hai xa uns cantos anos deu o seu propio chimpo dixital, en moitas ocasións esporeado pola errática política de moitas editoras nos últimos anos, e noutras moitas encirrado sinxelamente pola precariedade económica de determinados colectivos. Hai centos de miles de obras que poden descargarse directamente da rede, acudindo case aos mesmos recursos que para a descarga de música. Mesmo hai páxinas que ofrecen o servizo de "buscarche" o libro que precisas para que poidas descargalo sen pagar un peso. Iso por non entrar no tema das bibliotecas onde che emprestan os libros de balde (!!!), cousa que por certo tamén adoitan facer @s amig@s. Sobra dicir que ningunha destas cousas acelerou a chegada do tempo da escuridade que tanto preconizan algunhas persoas.

En segundo lugar a literatura, e concretamente a galega, non é como a música, non suscita as súas mesmas paixóns e nen ten a capacidade de calado que esta ten. Isto parece evidente e creo que imaxinar a miles de persoas agardando a descargarse unha versión previa e filtrada ilegalmente dunha novela galega é un panorama tan optimista que roza a pura fábula. Alén diso (algo que xa dixen nos comentarios da entrada anterior), a literatura galega leva anos abusando dos seus propios consumidores das máis diversas formas, especialmente as económicas. Curiosamente mentres o conglomerado editorial se esforzaba en crear unha noción de comercio que abandonase esa trincheira política e superase o lector militante, consolidaba a súa postura grazas á militancia dos lectores. Obviamente pagar uns cantos euros máis por un libro de cen páxinas non é tan militante como ter que conseguilo na clandestinidade política, pero non deixa de ser algo baseado nunha convicción cultural e emotiva que supera as regras básicas do negocio capitalista. Esa forza cultural, derivada da nosa autoconsciencia como literatura menor e en perigo, aínda vai xogar un papel fundamental nos tempos que veñen.

Pero entón de que van vivir @s autore/as?

Eu, ao contrario que algunhas persoas do meu contorno social, creo que o creador debe cobrar polo seu traballo. A idea da arte pola arte e o desinterese do creador non deixa de ser unha desfasada noción herdada do romanticismo que xa foi esmiuzada e desenmascarada hai uns cantos anos. Tamén non penso na propiedade intelectual como un mal. Se alguén se vai lucrar con algo que eu producín, quero unha porcentaxe, se alguén vai instrumentalizar as miñas creacións dun xeito repulsivo, quero poder impedirllo. O que vexo é que a forma na que este beneficio se obtiña está a sofrer unha fonda transformación e que os produtores de contidos non poden esixir uns límites inaplicábeis á difusión do seu traballo sinxelamente porque este soborde o formato físico. Se a venda de obxectos físicos rematou ou se reconfigurou, hai que buscar outros xeitos distintos de facer negocio que non pasen pola persecución dos usuarios da cultura. É dicir, que a copia privada é como o seu propio nome indica, privada, e non debera ser molestada polos poderes públicos ou os lobbys que os manexan. Tamén os dereitos de autor deberan protexer exclusivamente ao autor, e non aos intermediarios, especialmente cando os defenden en contra do propio autor.

Alén disto @s autore/as galeg@s vivirán do mesmo que viviron todos estes anos: o xornalismo, o ensino e outros traballos similares, sen esquecer a dependencia dos premios literarios, mantidos por principios alleos ao negocio capitalista e máis relacionados coa idea de que a cultura é un ben común que merece ser retribuído a quen a produce. E se cadra esta crise sexa unha nova oportunidade para que @s creador@s, o elo máis feble dunha cadea que dá de comer a moitísima xente salvo a el@s, poidan ter máis autonomía para pelexar polos seus verdadeiros dereitos.

Pero entón, cal é o sentido das editoras?

A experiencia de Estaleiro, por máis que sexa moi excepcional en moitos aspectos, permitiunos albiscar o que eu considero parte do futuro dos selos editoriais. Porque Estaleiro non fai máis que facilitar, axilizar e perfeccionar un proceso que en liñas xerais é plenamente acadábel facilmente hoxe en día por calquera persoa que queira autoeditarse. É certo que non todo o mundo sabería corrixir, maquetar e ilustrar un texto, pero estes feitos son doadamente externalizábeis a un módico prezo (aínda que moita xente optará, desgrazadamente, por ignoralos). Porén Estaleiro ofrece outra cousa que a simple autoedición non permite: selección e produtos cunha liña moi marcada. O futuro posíbel das nosas editoras ten que pasar, forzosamente por aí: selección de contidos, coleccións moi marcadas e, en definitiva, unha liña editorial fiábel, na que confiar o traballo de ordear o maremagnum no que se pode converter o fluír da cultura nos anos que veñen. Unha función que non debe excluír a produción de libros físicos, que creo non nos abandonaran tan axiña e que redimensionarán o seu valor do utilitario ao de colección. Sobra dicir que, especialmente na configuración de coleccións, isto segue a ser unha asignatura pendente na que aínda é preciso moito traballo.

Fotos ambas baixo CC de aquí e aquí (respectivamente).

Breve historia da música (a -5)

2009-12-03T22:19:00.007+01:00

Non teño saudades dunha cousa ou doutra, nen creo que se escoitasen mellor, pero a miña infancia está chea unicamente de cintas de cassette e discos de vinilo. As primeiras indefectiblemente gravadas da radio, os segundos inevitablemente mercados. Lembro tamén a marcada diferenza entre unhas e outros. As cintas eran artelladas polo meu pai no tempo libre, gravadas da radio ou de discos que non gustaban tanto como para mercalos, os vinilos, pola súa banda implicaban toda unha cerimonia. Só se mercaban discos especiais e en circunstancias extraordinarias, e habitualmente viñan seguidos polo ritual de escoitalos xuntos toda a familia, polo menos as primeiras veces. O nerviosismo de ver a agulla caendo sobre o prato e os primeiros acordes co seu son marabilloso (en parte porque o vinilo nunca volve soar como na primeira audición).

Anos despois, aínda nos anos da miña infancia, apareceron os discos compactos. Os cd's tiñan dúas cousas boas: a palabra láser, coas reminiscencias de ciencia ficción, e a portabilidade (eran incriblemente máis pequenos que un vinilo). Tamén tiñan a parte mala: unha forte oposición por parte da miña familia, que os consideraban unha estafa, e un prezo algo máis elevado que os vinilos. O prezo elevado xustificouse, segundo as miñas lembranzas, aludindo a gastos de produción minoritaria. Aínda había pouca xente que tiña lectores de cd's, así que producilos era máis caro. Co tempo, cando todos abandonásemos o vello e deteriorable vinilo, os compactos chegarían a custar algo menos da metade, xa que se beneficiarían da produción maioritaria. O primeiro problema caeu polo seu propio peso cando os vinilos desapareceron das tendas de discos ás de segunda mao e se deixou de editar música neles. A miña familia accedeu resignada a mercar un lector láser para poder mercar, coa mesma cerimonia de antano, novidades musicais. Sobra dicir que estas nunca chegaron a custar a metade do que custaba un vinilo. Máis ben tenderon, cos anos, a custar a metade máis.

Media ducia de anos despois alguén me falou dun tipo que vendía discos compactos gravados. De novo a sensación de ciencia ficción, aínda que fose certo. Por abaixo eran azuis e verdes, as carátulas eran fotocopias a cor, e vendíanse, esta vez si, á metade do prezo dun orixinal, aínda que sen perda de calidade. Parecer parecía unha ganga, aínda que coa chegada masiva das gravadoras de cd tod@s nos decatamos do inmenso beneficio que esas persoas levaban, xa que un cd gravábel valía algo menos dun euro. É probábel que moit@s se sentisen estafad@s, aínda que o segundo pensamento foi o de que se os piratas levaban uns catro euros de beneficio, canto levaban as discográficas por cada disco vendido?

Naquel momento as discográficas comezaron a sensibilizarnos coas maldades da pirataría, do lucro cesante d@s artistas e do que sufría a industria. O primeiro impacto funcionou, en parte porque o negocio da música é un negocio de paixóns e ninguén quere prexudicar @s artistas aos que escoita e admira. Se cadra @s músicos e as distribuidoras merecesen os 19/20 euros para arriba que se gañaban por cada cd e non era bo afundir a forma de vida de centos de familias. Moit@s de nós estabamos dispostos a retomar o vello modo de consumo familiar: copia privada e compras ocasionais, especialmente dos discos que gustaban moito. E iso tendo en conta que polo medio xa circulaban discografías enteiras nun só cd, e amig@s que dispuñan de centos e centos de discos de músicas que nunca nos veriamos mercando. Pero seguimos mercando e mesmo chegamos a renunciar, con boa vontade, á pirataría feita a pé de rúa.

Entón foi que as xestoras e as discográficas comezaron a liala. Por unha banda descubrimos que só unha pequena parte dos beneficios ía parar aos petos dos autores, e si unha moi grande a escuras compañías de xestión que nin sequera eran entidades públicas. E aínda así o pior é que esas compañías comezaron a tratarnos a tod@s de criminais por facer algo que meu pai, meu avó e tod@s os meus coñecidos levaban facendo dende décadas atrás: gravar música para consumo privado. En lugar de racionalizar o negocio, asumir a inevitábel perda de beneficios e tratar de salvar a nave, as discográficas escolleron o pior camiño: atacar e criminalizar aos seus propios consumidores. Continuaron as denuncias por calumnias, a persecución a pé de rúa a individuais e negocios, o canon, a publicidade enganosa e, agora, a avanzada lexislativa.

Ninguén vai convencerme de que o intercambio de cultura que a rede propiciou na última década é negativo. É obvio que as transformacións traen consecuencias, ás veces dolorosas e indesexábeis, pero creo que ao mesmo tempo esta enxurrada de cultura conseguiu abrir moitas novas perspectivas. Eu non tería ningún disco vasco, nen a metade de discos de jazz que teño se non puidese testalos e avalialos antes de investir cartos neles. Tamén non escoitaría música electrónica ou hip hop. É obvio que o panorama de media ducia de discográficas tirando dunha ducia de superventas desapareceu para sempre. Por sorte nunca seremos unha masa esixindo un disco novo dun artista casposo cada nove meses. Por ese lado xa non hai negocio e iso é irreversíbel. Durante anos existiu a alternativa de procurar un outro modelo, que seguise sendo rendíbel economicamente. Porén, para acadalo era necesario enfrontarse a un adversario que non fose un monstro capitalista disposto a medrar e engordar cada vez máis, aínda a custe de si propio. Nota: a primeira regra dunha empresa capitalista é non declararlle a guerra aos teus propios consumidores. A segunda é non tomalos por (demasiado) idiotas. Se vulneras unha ou as dúas pódeste despedir do negocio.

Hai xa demasiados anos que decidín non mercar discos de grandes discográficas (salvo unha excepción porque a música non deixa de ser paixón). Talka, A Regueifa e Lixo Urbano son as casas que se levan os meus cartiños nos últimos anos. Sei que eles tamén teñen a súa problemática coas xestoras, pero tamén sei que proxecto estou apoiando economicamente e a onde (e a quen) van parar os cartos. Sei que moita xente nen sequera chegou a iso. Na guerra vale todo e coñezo xente que leva case unha década sen investir cartos en música, alén do inevitábel canon En calquera caso, quero deixar clara a miña idea: o problema non é o que podes facer cos medios ao teu alcance, senón o que o contexto (de desafío e ataque constante) che obriga ou impulsa a facer con eles.

Estes días a rede anda revolta, porque se traman leis sen consenso nen debate que certifiquen as represalias sen garantías legais contra un costume longamente estabelecido. Para adubar o problema, unha serie de artistas saíron a rúa a alertar en plan milenarista de que quedan cinco anos antes de que as cancións e a música rematen. Eu non sei que pensará o irlandés da guitarra que me cruzo tod@s os días á volta do traballo, ou que pensaran na Regueifa, ou os rapaces que viu a Raíña o outro día. Tamén non sei que pensara o meu Caetano. Porén creo que son cinco anos que se me van facer longos. Porque podemos vivir sen esa música, sen a súa música.

A foto é dun concurso de manipulación fotográfica de cracked.com sobre que pasaría se Internet desaparecese do mundo. Non dubido que sería exactamente así.

Poesía para xa

2009-11-21T08:41:00.002+01:00

Pois iso, esta tarde sobre as 18:00 na Fundación Luís Seoane da Coruña, estaremos a fechar o Encontro de Novos Escritores deste ano. Coa música de Colectivo Oruga e acompañados de Alicia Fernández, Antía Otero, Eduardo Estévez e Elvira Riveiro. Non deixen de vir.

Alancada dixital

2009-11-18T22:40:00.007+01:00

Resulta evidente que nas últimas semanas a situación do libro electrónico no país mudou o suficiente como para que poidamos falar dunha verdadeira alancada neste campo, no que se mantiña unha actitude titubeante e de prolongada expectación. Xerais decídese a dispoñibilizar os seus dous primeiros títulos, e a penas uns días despois, Galaxia responde coa incorporación de Grial aos catálogos electrónicos, o anuncio de novas dixitalizacións e, case por sorpresa, coa aparición do seu retruque. Non mentiría se dixese que non lembro un movemento de efervescencia editorial similar por estas terras.

Para redondear o panorama, as máis ou menos accidentais xornadas sobre o libro dixital da Asociación Galega de Editores. Non puiden asistir por cuestións laborais, aínda que o feito de que estas cuestións se desenvolvesen no mesmo edificio no que tiñan lugar as xornadas, si que me permitiu testar o ambiente de efervescencia e formigueiro ao que chegaron. Das crónicas d@s moit@s e afortunad@s asistentes ficaría coa perspectiva de Brétemas, centrada na asunción de que nos atopamos na transformación do modelo gutemberiano, probabelmente a transformación máis importante no ámbito da lectura dos últimos cincocentos anos, o que se cadra é unha fortuna poder vivir e experimentar. Complementándoa, esta outra, máis virada á perspectiva da persoa usuaria e da súa expectación ao respecto do que os novos métodos e limitacións de acceso poden depararnos.

Dalgunha forma creo que nos achegan separadamente a dous planos, moi mesturados, nos que deberiamos procurar interpretacións separadas:

En primeiro lugar, ao meu xuízo, é certo que o modelo gutemberiano está a transformarse ou convivir con outros tipos de lectura. Isto non é novo, de feito é tan vello, que se tomo distancia destas efervescencias podo lembrar que lin os primeiros libros electrónicos hai máis de dez anos e que os departamentos de teoría da literatura desta parte do mundo levan un tempo similar estudando a "literacidade electrónica", non só dos videoxogos, senón das novelas hipertextuais, que as hai dende os anos oitenta (eu tiven nas mans algunhas en diskettes de 5 1/4). Por tanto, e aínda que é unha perspectiva que convén non perder de vista, creo que este proceso se iniciou hai moito tempo e que demorará aínda moito máis en definirse. Esa literacidade leva anos vivindo entre nós e xa tivo os seus acertos, as súas frustracións e os seus fracasos estrepitosos. (Calma).

En segundo lugar está o tema da mudanza do modelo económico das editoras, en concreto das nacionais, que creo que nestes momentos é o tema fundamental. Galaxia e Xerais (así como Rinoceronte e Estaleiro) descubriron o libro electrónico hai bastante tempo (o estudante precario que era hai anos nunca esquecerá este agasallo, Fran), a verdadeira novidade destas semanas non é que o libro electrónico exista, se non se é posíbel que exista dende unha perspectiva rendíbel economicamente. Nese sentido son escéptico, aínda que gostaría que o meu escepticismo fracasase. Non é só é o prezo elevado actual dos primeiros ebooks nacionais o que me fai dubidar, senón a formulación de base de todo iso: a venda dun produto (inutilmente) limitado sen máis avantaxes que o feito de ter unha rebaixa e "ser" dixital. Particularmente creo que nesta revolución falta a perspectiva de ofrecer ou ben un produto máis interesante (adiantos editoriais, edicións exclusivas, agasallos virtuais...); ou ben reconfigurar o negocio cara aos servizos máis que cara aos produtos, algo que no caso das revistas electrónicas me parece especialmente necesario. Se cadra chegue con ter paciencia.

En calquera caso, benvida esta alancada dixital. Sexa cara a onde sexa, movémonos.

Foto tirada de aquí.

O antievanxeo do punk

2009-11-09T19:07:00.009+01:00

Alguén díxome unha vez que un concerto punk tiña que ser "unha patada na boca" e realmente esa idea do impacto, a brevidade e a forza define bastante ben non só a base argumental dun concerto, senón tamén o que foi o primeiro movemento e especialmente o que foi a traxectoria do seu grupo máis emblemático. A historia dos Sex Pistols foi intensa, conflitiva e impactante, pero ao contrario que tantos grupos que se desfán tras o primeiro disco, ou de tantos outros que botan cincuenta anos con poucas evolucións, conseguiu deixar unha pegada fonda, non só musical, senón tamén socialmente. O punk pasou ao noso imaxinario colectivo, vinculado para sempre aos imperdíbeis, o cuspe e as cristas.

A biografía (autorizada) de Rotten podería funcionar como un evanxeo oculto de todo aquilo. Como pasa habitualmente, os iniciadores dun movemento son os primeiros en ser traizoados e decepcionados por el. E así non resulta estraño descubrir que na memoria do autor, os esgarros do público xurdiron imitando os seus problemas de sinusite que o obrigaban a cuspir continuamente durante os concertos. E que, contra a lenda, nunca pediron que lles cuspiran, mesmo impulsaron un movemento para tratar de evitalo, xa que o contaxio de enfermidades entre o público e os artistas comezaba a ser algo demasiado frecuente. Que o pogo foi unha imitación de Sid Vicius saltando para ver ao público, ou que os imperdibles xurdiron da necesidade real dun vestiario estragado por unha moza ciumenta. E o que é pior, que el mesmo vivía cada unha desas imitacións como unha derrota. A mensaxe que Rotten pretendía facer chegar era a da autenticidade, a da liberdade para ser un mesmo contra todas as convencións sociais. El mesmo decatouse do seu fracaso cando no lapso duns meses se atopou cantando ante un público perfectamente uniformado cos seus traxes e peiteados punks.

A traizón á mensaxe orixinal forma parte de todo acto de comunicación como algo inevitábel. O punk foi o que foi (é o que é) coas súas virtudes e defectos porque non foi a creación completa de ninguén, e moito menos dun único individuo. A súa natureza achegouse máis a un encontro feliz de xenreiras, marxinalidade, nihilismo, drogas e desesperación, e como tal, non cabe no protagonismo dun único grupo, por moi senlleira que fose a súa traxectoria.

En calquera caso, e apesar disto, na biografía de Rotten brillan varias cousas. A primeira esa desmitificación necesaria, non só dos Pistols, senón de toda a escena punk do momento. A segunda, a súa propia perspectiva persoal, a dunha persoa sumamente intelixente criada no fondo dun arrabaldo e que tratou de facer arte con aquilo que tiña as súas maos: nada.

O dereito ao silencio

2009-11-04T19:55:00.012+01:00

Un tema recorrente da pasada xornada dedicada a Xohana Torres foi, como era esperábel, o seu silencio literario. O feito de que Xohana decidira abstraerse da edición ten como principais consecuencias que resultou inapreixábel para todo o proceso posterior. Isto inclúe, nun primeiro termo, ás persoas que a len, pero tamén, e aquí se centra a maior parte do problema, á crítica e á historia da literatura. A este feito súmanse os factores que actuaron (e actúan) como elementos distorsionadores e discriminatorios: Xohana é unha muller e ademais escribiu (e escribe) nunha lingua minorizada, Ambos feitos teñen sido postos en relación co silencio, sen que ninguén fose capaz de dar unha teoría sólida ao respecto. É máis, moitas das teorías máis sólidas teñen perdido forza despois de ocasionais declaracións da autora, se cadra a máis reveladora unha na que afirmaba que o seu afastamento do mundo literario non implicaba en ningún caso que deixara de escribir.

Iso marca xa unha primeira perspectiva sobre a que abordar este silencio. Que implica que un escritor deixe de publicar e reserve a escrita ao seu ámbito privado? En principio deberiamos asumir que o mesmo que para a xente que nunca chegou a publicar e deixou un monte de escritos nas gavetas para a familia ou para ninguén. Nada. Non implica nada, na medida en que o que non é feito público non existe, polo menos para a noción contemporánea de literatura. Un asunto á parte é o de se as cousas son feitas públicas con consentimento de quen as escribiu ou sen el.

Porén as cousas non son tan doadas, xa que resulta evidente que, unha vez acadado o estatus de escritora, parte dos relatos deixan de cinguirse ao que a persoa escribe e pasan a relacionarse, en maior ou menor medida, coa súa propia vida. Moi pouca xente (e isto experimenteino nas propias carnes) resiste a tentación de xogar coa biografía converténdoa nun relato en si mesma, relacionado ou non cos ficticios. Poderiamos pensar que crítica, teoría e historia son inmunes a esta ficcionalización do autor, pero enganariámonos. A crítica, a teoría e a historia foron as primeiras vítimas dese relato que escribe relatos, e en moitas ocasións ségueno alimentando e recreando, mesmo ás veces sen gardar un mínimo de contención (ou mesmo de educación).

Para min Xohana Torres ten dereito ao silencio, un dereito gañado a pulso, tan a pulso que ás veces dá vontade de impugnar a súa condición de silencio, ou preguntarse porque o doutras persoas non é silencio. Naturalmente tamén ten todo o dereito a facer medrar o ruxe ruxe, as teorías e as indagacións, negándose a dar explicacións sobre el. A fin de contas, non hai maior mostra de triunfo social que unha ausencia da que todo o mundo fala.

No anecdótico da xornada non me resisto a deixar de comentar dúas cousas: a primeira, que o pogo inventámolo os que non soportamos que se nos impoña un único xeito de bailar e tamén non queremos leccións de baile "tradicional" (moito menos se non as pedimos). A segunda, que quen fala de paz nunha guerra de exterminio, fala da mesma paz da que falará o exterminador despois de rematar o traballo.

Sizzla en Compostela

2009-10-29T20:58:00.006+01:00

A miña relación co reggae e coa cultura xamaicana vén de bastante atrás, practicamente dos tempos do colexio, nun momento no que o revival de Bob Marley (supoño que unha reedición do Legend) puxo a moitos de nós ao tanto da primeira incursión musical non occidental que conseguía un verdadeiro éxito por todo o planeta. Marley non era só a música, era tamén un relato, un conxunto de lendas que nesa era pre-net se espallaban de boca a orella. A súa relixión impedíalle, segundo as fontes, cortar ou lavar o pelo, e morrera por un cancro contraído por fumar moita marihuana.

Pasaron moitos anos antes de que me decidise a por unha certa orde en todo aquel revoltallo de nocións e decidise mergullarme, non só en Marley, senón na cultura xamaicana e nese conxunto de melodías herdeiras ou precursoras do reggae. A sensación foi de auténtica fascinación. O xurdimento do rastafarismo, así como os devires políticos da illa son, se cadra, dos fenómenos máis incríbeis que se poden coñecer e destacan polo seu valor sociolóxico e cultural, pero tamén dende a perspectiva da resistencia das minorías á asimilación. O xurdimento dun movemento que reivindica un retorno da negritude a África, que a considere como a tribo perdida de Israel e teña pola reencarnación de deus ao emperador de Etiopía, é dificilmente críbel nun lugar que non sexa Xamaica. Desa fascinación e pescuda xurdiu unha parte importante de L'affiche rouge, en boa medida porque sempre o considerei un libro que tiña que falar dos nosos propios mitos, e ás veces iso só é posíbel tomando distancia e falando dos mitos dos demais.

Porén, nesa mesma pescuda, tamén se me revelaron outra serie de cousas moito menos agradábeis, e que serviron tamén para configurar ese lado escuro que teñen sempre os mitos. A realidade dun rastafarismo entregado a unha figura profundamente reaccionaria, ou a súa base relixiosa fundamentalmente patriarcal e homófoba, aspectos contra os que moitos grupos se revolveron, pero que unha grande parte da sociedade xamaicana segue practicando e asociando á súa música.

Este venres, se ninguén o impide (de novo), o cantante xamaicano Sizzla dará un concerto na capital do país. Pouco importa que as súas letras exhorten ao asasinato de homosexuais, ou que tras algún dos seus concertos alguén do público decidise seguir o consello e acabar coa vida dunha persoa, tanto a sala, como a produtora ou o concello, parecen seguir ignorando a petición de suspensión. Debemos ser demasiado sensibles para o seu xuízo, ou demasiado pouco importantes para a súa visión do mundo. Curiosamente, do que máis me lembro agora mesmo é desa xente que se preocupou tanto polo sentido exacto dunha conxunción.

Calquera persoa que queira apoiar a causa pode facelo dende aquí, onde supoño que se irá informando dos actos que se convoquen. A suspensión é, de momento, unha falsa alarma.

Anisia e Follas Novas

2009-10-22T22:05:00.003+02:00

Hai algo máis de cincuenta anos na cidade de Buenos Aires dúas persoas botaban a andar a distribuidora e editora Follas Novas. Nun momento histórico no que o exilio antifascista galego xa perdera parte da súa lexitimidade política internacional e tamén ao seu maior referente persoal (Castelao), Follas Novas acometía un labor de vertebración importantísimo a nivel cultural que ningunha das moitas asociacións galegas de ultramar conseguira ou aspirara sequera a realizar: a difusión centralizada da produción cultural galega de ambas beiras do Atlántico. Aquelas dúas persoas eran conscientes de que a maior forza do exilio era o seu número e extensión, pero que tamén a súa maior debilidade era a dispersión e o afastamento do que acontecía na Galiza territorial, duramente sometida ao franquismo. Dese xeito, cunha ambición que seguramente non tivo parangón até décadas despois, Follas Novas abriu sucursais nas principais cidades de América. Desde Santiago de Chile a Nova York, as comunidades do exilio sabían unhas das outros e das súas realidades, compartían publicacións e perspectivas e recibían as novas e obras literarias que se producían nunha terra que seguía vedada para a maior parte dos seus membros.

O proxecto foi relativamente breve (1957-1961), pero calculo que para levalo a cabo debéronse precisar cantidades inxentes de ilusión e sacrificio persoal, alén dunha perspectiva de entrega a unha causa que cada vez importaba menos internacionalmente. Sobra dicir que unha iniciativa destas características nunca foi rendíbel economicamente e que a forza precisa para desenvolvela veu da consciencia e da capacidade de entrega dos seus protagonistas. Na breve pero intensa historia de Follas Novas vibra a necesidade de fiar de novo unha realidade esfarelada que neses momentos estaba a pasar polos peores anos da súa historia recente. Probabelmente o futuro destacará outras moitas cousas nas súas biografías, aínda que para min esta sexa unha das que máis me teñen impresionado.

Hoxe faleceu Anisia Miranda, unha desas dúas persoas que axudaron a tecer un futuro para este país nos momentos máis escuros. Á outra, Xosé Neira Vilas, só nos resta enviarlle todo o apoio posíbel neste momento e lembrarlle algo que seguramente xa sabe e é que nunca, nen sequera nesta terra, se loita en van.

Orgullo político

2009-10-19T18:37:00.002+02:00

Nunca gostei do termo “apolítico”, se cadra porque as cousas e persoas que se din “apolíticas” dedícanse polo xeral a facer política dunha forma vergonzante e oculta. Todo nesta vida, ten un contexto político, outra cousa é que determinadas persoas prefiran non ser conscientes diso. Por esa razón non considerei nunca a marcha de onte como unha marcha apolítica, senón en todo caso como unha marcha apartidista. E non me trabuquei, porque aínda cos partidos ao lado (os mesmos que moitas veces non saben facer política), os milleiros de persoas que asolagaron a capital do país nesa xornada histórica marcharon por un compromiso político claro: o de reivindicar os dereitos da súa lingua e a fin do estado de sitio lingüístico ao que vivimos sometidos. E creo que demostramos tamén que, a pesar das lendas negras dos demais e da nosa propia e eivada autopercepción, seguimos sendo ese pobo indómito e tenaz que conservou a lingua dos trobadores por sobre nobres, reis, exércitos, militares fascistas, sátrapas e cipaios. E que non a imos entregar sen loita.

A alegría obrigatoria

2009-10-12T21:30:00.001+02:00

Unha das cousas que caracterizan á construción do Estado-Nación é que non se conforma coa construción lexislativa do Estado, senón que insiste, mesmo na entrada do século XXI, na construción subxectiva e sentimental da nación como soporte imprescindíbel para o primeiro. Dito noutras palabras, non hai nada peor que o nacionalismo de Estado, en boa medida porque ten medios coactivos e económicos para impoñerse e negar contra toda evidencia os seus propios constructos ideolóxicos. E se tamén é certo que moito do fondo desas construcións é partillado polo outro nacionalismo, este é, forzosamente, máis consciente e crítico con eles, como queda ben claro, neste artigo, por exemplo. A miña proposta de fronteira pode ser absurda e insolidaria, pero nunca o será máis que a fronteira preexistente, que ninguén se molesta en cuestionar. Até podería selo menos, se temos en conta que o seu proxecto é consultábel e lexitimábel democraticamente, e o outro non é máis que a asunción irreflexiva dun determinismo histórico.

Porén, o máis grave é a tentativa dos poderes estatais de impoñer as alegrías e decepcións obrigatorias, como un xeito de marcar un sentido común que é presentado como natural e inevitable. Pensei nisto por primeira vez hai dou anos, nun avión que me levaba de Madrid a Compostela, cando o piloto se dirixiu aos pasaxeiros para irnos cantando os goles da selección española, en transo de ser campioa de Europa. A felicidade obrigatoria. Un non sabe como reaccionar neses casos nos que non só non se sente incluído nesa fonda alegría, senón que lle gustaría pedir que alguén, polo ben de tod@s, prestase máis atención ao seu traballo que á súa ideoloxía, aínda que sexa futbolística. A última alancada dese sentimentalismo imposto, aconteceu na decisión da Olimpiadas do 2016, un acontecemento que, alén do anecdótico, nunca me interesou o máis mínimo, pero que da noite á mañá ocupou os medios de comunicación, que non deixaron de suxerir esperanzas e finalmente prantos e indignación polo complot internacional contra unha cidade na que probabelmente non estarei vivindo nos próximos anos, e polo que, como á maior parte do mundo, debería darme igual se organiza ou non uns xogos olímpicos ou un bufé libre.

Este día que remata hoxe, está configurado para exaltar a mesma forza libidinal e sentimental que compón as nacións que xa teñen unha historia como Estado da que arrepentirse ou non. E un bota un pouco de menos que alguén non pare tres segundos entre avións, faixas bicolores e cabras, para preguntarse por todas as persoas, que contra ese suposto sentido común coreado pola prensa e os medios, non atopan o seu lugar no Estado, nen no “Descobremento”, nen en definitiva, nunha hispanidade cada día máis cuestionada.

A historia da fotografía, podedes atopala aquí.

G.D.

2009-10-03T09:27:00.000+02:00

O termo acuñouno un tal Fergusson aló polo 1959, poñendo exemplos tan politicamente perigosos como o caso dos países árabes, nos que unha variante da lingua (o árabe clásico) se emprega en contextos elevados, e unha segunda variante resérvase para usos coloquiais e familiares. Esta convivencia de dúas linguas (ou de dúas variacións moi afastadas da mesma lingua) separadas polo seu valor social, foi distinguida co termo diglosia do que até entón se consideraba, en termos xerais, bilingüismo.

O termo bilingüismo resérvase por tanto para referirse a aquelas sociedades onde os seus habitantes son capaces de falar dúas linguas e empregalas indistintamente, ou segundo as súas necesidades, en calquera contexto social. Aquelas sociedades onde a unha das linguas se lle fecha legal ou socialmente o seu desenvolvemento en determinados ámbitos, non son propiamente bilingües, senón diglósicas.

Este desenvolvemento o único que fai é evidenciar aquilo que xa apuntaron autoridades como Jean-Louis Calvet, que non hai lingüística sen sociolingüística. Cousa que implica que os aspectos sociais dun conflito lingüístico son esenciais, por non dicir os únicos determinantes no abrollar dese conflito.

O noso país veu sendo tradicionalmente un exemplo perfecto de sociedade diglósica. As razóns históricas son longas de contar e pérdense na política estatal castellanocéntrica desenvolvida, con escasas inflexións, dende a Idade Media. O resultado é o coñecido por todas as persoas: o galego foi dende cedo unha lingua B, socialmente mal considerada e mesmo concibida como inútil ou imperfecta para moitas funcións. Estas nocións, aínda que parecen extintas seguen moi vivas aínda hoxe en grande parte da sociedade (non hai máis que pensar nos debates cíclicos sobre se o galego é valido para... facer pop, hip hop, libros canapé, prensa deportiva, twittear ou aprenderlle a falar a nen@s adptad@s). As raíces deses debates son os mesmos: o xuízo que se fai sobre as linguas é de valoración social, non existen linguas “tecnicamente” máis perfectas que outras, ou máis axeitadas que outras para determinados usos. Iso é unha idea que raia no nazismo. Existe, iso si, a noción social de que determinados ámbitos se veñen facendo na lingua A, e que a lingua A debe ser a opción non marcada ante a aparición de ámbitos novos. A propia perda de falantes do galego explícase nesas mesmas coordenadas: non é casual que sexa a lingua de menor valoración a que é abandonada por unha poboación á que se lle leva dicindo séculos que non ten utilidade. A persistencia milenaria no noso contexto xeográfico de linguas con menos falantes (e por tanto máis “inútiles”) é abondo exemplificativa nese sentido.

O grande problema da Galiza, nos últimos anos, foi o de corrixir unha situación diglósica, tratando de aproximar a valoración social entre as dúas linguas e frear a perda de falantes do galego, que comezaba a ameazar a súa existencia. Podemos xulgar esas tentativas con maior ou menor severidade, pero o seu obxectivo parecía claro. Do mesmo xeito parece claro o obxectivo dos seus movementos contrarios, que alzan o estandarte do bilingüismo, mentres defenden políticas que seguen excluíndo o galego dun uso pleno e equitativo. Para mostra esta entrevista, aínda que eu prefira esta xenial glosa. É normal que pretendan deixar a sociolingüística fóra de xogo, xa que a manipulación que levan a cabo só é posible abstraendo os conflitos sociais que van aparellados e ignorando a desigualdade legal e social das dúas linguas. Só así as vítimas poden converterse en verdugos e os falantes eternamente minusvalorados e con ansias de normalización en férreos represores de pobres infantes. Non se trata de procurar o bilingüismo, senón de cimentar para sempre a diglosia. Se cadra sería máis honrado que se chamasen Galicia Diglósica.

Imaxe da conta de Flickr Foxtongue, baixo Creative Commons 2.0.

Fóra de xogo

2009-09-25T07:12:00.002+02:00

Foi e segue sendo unha medida da masculinidade, se cadra un dos poucos retos á intelixencia que formula un mundo baril e impulsivo como o fútbol. Saber que por diante do último defensa un dianteiro non pode recibir un balón, ou si, pode recibilo, pero esa parte do lance é como se non pasase, como se non chegase a existir nunca e estivese tamén fóra do tempo e non só do xogo. O xogador pode marcar un tanto precioso e decisivo, pero vai ser inmediatamente anulado, e a euforia dos seareiros aplacada e a imaxe borrada de todas as antoloxías dos vídeos cos mellores goles da historia.

Sempre fun máis seguidor do fútbol-socioloxía, pero dentro da miña modesta e breve afección ao fútbol-xogo sempre considerei o fóra de xogo unha regra absurda, que rompía a dinámica do partido e a alegría do resultado. Porque o gol é a festa do fútbol, e abunda demasiado o fútbol sen festa, amarrón e mesquiño. E tamén porque existen regras e normas fóra de toda lóxica. Sacar do tempo unha acción que existiu efectivamente é absurdo, pero máis absurdo é penalizar a figura de dianteiro por cumprir a que é a súa función: marcar goles, ou polo menos intentalo, deixar a defensa contraria ás costas e o balón durmindo no fondo da rede.

Se cadra por esa suspensión máxica do correr dos acontecementos a expresión “fóra de xogo” pasou con tanto éxito á linguaxe popular, e dá nome a moitas cousas: coleccións de libros, programas da radio, novelas, e mesmo situacións persoais ou situacións políticas. E en concreto na presente situación política acáelle, para moitos de nós, que nen pintado. Dispostos a ver o balón cruzando a liña, algo estraño acontece e hai que devolvelo ao rival, e os defensas contrarios volven sobordar a nosa posición sen que os vexamos, e un non sabe moi ben por que pero toca correr á defensa a facer o que se poida, un que sempre gostou máis de ser dianteiro e aló que vai detrás do balón, tratando de frear un contraataque dos que deciden un partido. Claro que con todos os centrocampistas abdicando do seu posto e cruzados como un muro diante da portería non podemos perder, pero tamén sabemos que así non imos gañar na puta vida, por non falar do ridículo que estamos facendo. Confírmanolo, ao lonxe, o brillo bífido nos dentes do porteiro rival.

PD: A referencia futbolística deste post está burdamente instrumentalizada. Se queren ler sobre fútbol ou algo así visiten O traveseiro. Eu fágoo.

Woodstock vs. Piñeiro

2009-09-13T00:25:00.013+02:00

Seguimos viaxe para New York e chegamos polo serán. Aquela mesma noite soupemos a qué se debía a presencia da rapazada extraña que atopamos pola mañá na estrada. Resulta que un paisán de alí, dono dunha grande camposa de moitos acres de larganza, matinóu un negocio: organizar na camposa un festival xuvenil de música. Para as súas contas, poderían acudir de tres a catro mil xóvenes. Arranxóu as cousas para poder atender a esta clientela potencial e, sin máis, anuncióu o festival. Mas velahí que o anuncio resultóu ter unha misteriosa carga magnética que puxo en camiño a milleiros e milleiros de xóvenes de todo o país. En lugar dos tres ou catro mil previstos, acudiron catrocentos mil. Fíxate ben, catrocentos mil. Unha interminable ametencia de mozos e mozas desbordóu, coa forza dun dioibo, aquel pobo cativeiro, que ficóu abraiado diante do ir e vir de aquelas greas ilimitadas de turuláns. En poucas horas xurdíu a falta de víveres, de auga e de toda clase de servicios. As drogas e demais lerios comenzaron a producir doentes, dúceas de doentes, e mortos -morreron cinco-, e as Radios e máis a Televisión comenzaron a latricar noticias do que ocurría. De New York tiveron que enviar urxentemente unha expedición médica de socorro. Un rebumbio colosal, do que nós só vimos os derradeiros restos.

Olla o que son as cousas da vida. O bó do paisán que matinóu no festival para facer un negocio, perdéu o negocio e perdéu a amistade dos veciños, que todos a unha arrenegaron del e negáronlle a fala. El e mailos veciños teñen a mesma idea: que andivo o demo polo medio. Mas o paisán coida que o demo se misturóu cos rapaces para lle reventar a el o negocio (polo método, abofé irónico, de lle multiplicar sobexamente a clientela), e os veciños pensan que o demo se valéu do paisán para lles facer a eles tamaña falcatruada. ¿Quen estará no certo?

Ramón Piñeiro, "Carta a Ánxel Fole"
(en Olladas no futuro)

A carta en realidade está datada en 1970, e aínda que Woodstock, como sabemos, se celebrou en agosto de 1969, non parece que poida referirse a outra cousa que ao mítico festival. Pouco imaxinaría Piñeiro que o festival celebraría os corenta anos o mesmo día no que a el lle adicasen as Letras Galegas, e pouco imaxinaría tantas outras cousas. E si, o demo andaba metido polo medio, non hai máis que ver como eran as entradas (se esa faixa diagonal fose azul...), ou como soou a mans dun ser sobrenatural o himno nacional do mundo libre.

Sendo tan malos como de costume poderiamos enunciar: Piñeirismo é pasar por diante do festival de Woodstock e confundilo cunha liorta polos marcos dunha leira.

Os labirintos da liberdade

2009-06-27T17:45:00.006+02:00

Como xa sabe todo o mundo, a semana pasada a produtora Aardman Animation foi alertada por varios correos de que a asociación antigalega Galicia Bilingüe estaba empregando imaxes do seu filme Chicken Run, sen autorización e manipulando o sentido orixinal para difundir unha mensaxe política. Parece ser que a produtora interesouse pola cuestión e vai tomar cartas no asunto, cousa que politicamente me enche de gozo pero que, ao mesmo tempo, coloca interesantes cuestións sobre a problemática dos dereitos de autor. Non hai moito tempo, o cantante Macaco viviu unha situación similar ao ver unha das súas cancións na cuña electoral dunha impopular oganización política, contra a que tamén acabou por tomar medidas legais.

En ningún dos dous casos falamos de materiais acollidos a unha licenza creative commons, e por unha vez podemos dicir que por sorte, xa que de ser así non habería ningún tipo de posibilidade de resposta. Isto evidencia no dereito de autor e na propiedade intelectual unha característica que tiñamos practicamente esquecida, pero que está na orixe da súa creación como concepto xurídico: a defensa do creador. Sei que a expresión está desvirtuada polos últimos anos de demagoxia e acoso aos usuarios, pero por unha vez non se refire á defensa da carteira das sociedades de xestión, senón á posibilidade de que os autores poidan evitar a instrumentalización e manipulación do seu traballo para fins que detestan.

Por se fose pouco, tamén nestes días, o contorno do software libre vivu unha crúa polémica sobre a cláusula bolboreta. A cláusula bolboreta é unha iniciativa que permite complementar unha licencia de software cunha disposición que proibe explicitamente o seu uso para realizar crimes contra a humanidade. Algúns dos defensores do software libre alegan que iso supón unha limitación intolerábel é que as licenzas deberían ser completamente libres. Isto foi expresado desafortunadamente como "deberías ter o dereito de usar o software libre para practicar un xenocidio". É dicir, que o fabricante duha ferramenta non debería limitar o seu emprego, xa que este é responsabilidade do usuario.

A verdade é que, como digo, estas cuestións formulan sobre todo problemas aos que non consigo dar unha resposta axeitada. Por unha banda non deixo de pensar que o dereito de autor naceu, en boa parte, como un xeito de protexer aos creadores fronte aos abusos da industria capitalista. Por outra, ninguén pode obviar que nos últimos dez anos foi esa mesma industria quen manipulou o seu significado orixinal para ir contra os usuarios (mentres seguía explotando aos creadores). Encantoume descubrir que Bolboreta Curda empregara textos meus na súa acción poética na cidade de Lugo. Porén, non gostaría de ver un texto meu manipulado e descontextualizado como parte dun programa ou dunha campaña política racista, e seguramente trataría de reaxir ante iso pola vía legal.

No caso do software libre, entendo a necesidade de configuralo como unha ferramenta ao servizo libre dos usuarios, pero recoñezo que non e entusiasma a idea de que alguén leve a xestión dun campo de exterminio empregando Open Office, e que me entusiasmaría menos se eu fose un dos seus creadores.

Hai algo aproveitábel nos vellos conceptos de dereito de autor ou propiedade intelectual? Non estaremos tirando ao neno xunto coa auga sucia? Existe a posibilidade de reconfigurar eses conceptos e mantelos lonxe das poutas das sociedades de xestión, ou da industria? As respostas non son doadas.

Libro dixital e autoentrevistas

2009-06-16T20:01:00.003+02:00

Copio a miña resposta á autoentrevista sobre o libro electrónico aberta iniciada por Tati Mancebo e Calidonia. Podedes ver todas as respostas (e mesmo engadir a vosa) aquí:

1.-Constituirá o libro electrónico unha parte importante do mercado editorial de aquí a dous anos?

Depende do que entendamos como “mercado”. É indubidábel que medrará cada vez máis, o que está por ver se alguén consegue compatibilizalo de forma intelixente cun modo de negocio rendíbel.

2.-Triunfarán os lectores de libros electrónicos como dispositívos habituais entre os lectores?

Sen dúbida, aínda que para iso é necesario un abaratamento dos dispositivos ou a creación dun estándar funcional e creo que aínda estamos lonxe dese momento.

3.-Triunfará un formato de arquivo sobre os demais?

Hoxe en día xa hai decenas deles, e sospeito que iso non mudará. De todos xeitos trátase de procurar un medio que poida ler a maior parte deles.

4.-Terá continuidade e expansión o modelo Kindle?

As redes fechadas son un camiño morto, seguramente non.

5.-Que melloras fornece o modelo de Google?

A posibilidade de acceso, aínda que ten moitas cousas mellorábeis. Os libros descatalogados, por exemplo, deberían estar sen limitacións. Tamén é problemático que unha fonte de acceso a cultura desta envergadura estea en mans dunha empresa privada.

6.-Cal é o lugar dos sistemas literarios dos países pequenos no mercado editorial do futuro próximo?

Por unha banda fomenta a intercomunicación e a divulgación do propio acervo. Por outra, coloca nunha posición complicada a actores, como as editoriais, que aínda cumpren unha función importante para os sistemas pequenos e non teñen unha posición económica tan consolidada como nos grandes.

7.-Cara a onde vai o mercado das traducións literarias?

Desconfío moito da posibilidade das traducións automáticas, aínda que o feito de que os tradutores teñan cada vez máis ferramentas facilitando o seu traballo só pode beneficiar aos sistemas literarios pequenos.

8.-Como che gustaría mercar libros?

Son un apaixonado do libro en formato físico e un lector insaciábel do formato dixital, así que sería un bo cliente de ambos formatos. Tamén agardo que o momento dixital mellore o traballo do mercado editorial e potencie as edicións coidadas e o libro como obxecto.

9.-Como che gustaría ler libros?

En calquera dos dous formatos, aínda que non serían intercambiábeis para todas as ocasións.

Foto tirada de aquí, licenza CC 2.0.

A tensión

2009-06-09T15:14:00.006+02:00

A estratexia da tensión foi unha táctica empregada na fin dos anos sesenta pola extrema dereita italiana. A súa historia é difusa e poucas cousas poden afirmarse sen discusión, porén de toda aquela escuridade estaba clara a práctica de atentados masivos que despois eran reivindicados no nome de grupos comunistas. Con isto pretendíase afectar á opinión pública e frear o ascenso do PCI, naquela altura con moitas probabilidades de chegar ao poder.

Durante a chamada transición española a táctica evoluíu, ou mudou, pero pode dicirse que tamén foi aplicada. O obxectivo tendía máis a conseguir unha resposta dos sectores máis retrógrados do exército que frease o proceso de mudanza política e reinstaurase unha nova versión do franquismo. Dentro diso cometéronse numerosas agresións e asasinatos que tiñan como obxectivo os militantes de esquerda, probabelmente dentro dun plano xeral que buscaba que estes respondesen á agresión e desen aos militares a excusa perfecta para sacar os tanques á rúa.

Desgrazadamente, tantos anos despois, e non só non pasou de moda, senón que segue funcionando.

A foto (CC 2.0) foi roubada de aquí.

E falando de fuxidas e baffles

2009-06-02T20:10:00.005+02:00

Sen chegar a coñecer á Resistencia, tiroteados nos campos de Baviera, ou capturados cando finxiamos un mal acento alemán. Non teremos un nome en clave, non pasaremos o canal a nado, non tomaremos as cidades, non nos abrazaremos cos galegos que escaparon, cando veñan abrir as portas de París.

Volvemos a marcar os días nunha parede, a seguir apalpándolle a pel á difusa tentación de seguir resistindo. Abriu os ollos e estaba de volta entre as catro paredes, de volta da grande evasión.

Genet e a limonada

2009-05-25T14:03:00.002+02:00

Sorprendeume hai uns días a noticia (en boa medida de propaganda editorial) que un diario adicou a Jean Genet, en especial o xeito de configurar nela as dúas dimensións do artista, da súa primeira etapa como criminal que tentaba ser escritor e a segunda, de escritor que pretendía seguir sendo criminal. O traspaso dunha á outra foi algo traumático para o autor, e é especialmente conmovedor ese xeito no que explican o abatemento de Genet cando se decatou de que pasara a ser un "souvenir" da farándula literaria, un divertimento dunha sociedade que rematou por absorvelo e desactivar todo o valor da súa disidencia inicial.

O acontecido con Genet faime pensar unha vez máis nas construcións míticas que se realizan ao redor da figura dos escritores e que realmente acaban por non ter outra función que a de domesticalos e integralos no sistema, nun apartado moi similar ao que se reserva aos bufóns ou aos tolos. Genet era subversivo cando era un presidiario que escribía novelas. Nese momento a creación encarnaba un elemento de perigosidade engadida, e por suposto as instancias de poder da literatura francesa negaríanse a admitilo (como el mesmo di nesta non menos mítica entrevista). Anos máis tarde, a situación cambia radicalmente, Genet entra no xogo, ou cae na trampa, déixase afagar pola intelectualidade e esta déixase roubar por el, invalidando, con esa aceptación, o poder revolucionario do crime. Pódese dicir que o escritor cambia unha prisión por outra. Nas dúas permanece afastado da sociedade, a unha distancia que desincentiva a imitación que os individuos poidan facer da súa revolta.

Se cadra sexa pola observación de fenómenos así que sempre me posicionarei en contra da consideración dos autores como seres especiais, malditos ou etéreos. A mitificación funciona sempre como unha limitación, como unha nova cadea na que afastar aos individuos perigosos do groxo da sociedade e convencelos de que están ocupados nunha tarefa sublime ou automarxinal. Un dos espectáculos máis tristes aos que teño asistido é comprobar o xeito gradual no que unha persoa se converte en "poeta" e asume, feliz e sen decatarse, os muros dese outro presidio.

E se cadra é por iso que sempre gostei moi especialmente do poema da limonada (que non colacao, mecagoendios), de Joseba Sarrionaindia, no que se asume a causa perdida da poesía, creo que moi concretamente a causa da poesía social (A poesía non cambia nada, non converte/ en fanático a ninguén...) pero que creo extensíbel á causa da literatura, polo menos a da literatura grandilocuente tocada polo alén.

Non é que a literatura non cambie nada. A literatura cámbiase a si mesma, e ocasionalmente até ás persoas que a len, porén si que é certo que está lonxe das mudanzas transformadoras que moitas veces se pretenden no seu nome e que seguen sendo herdo das desfasadas concepcións (no mellor dos casos) románticas. E se por unha banda é certo que precisamos autores valentes á hora de encarar o traballo que supón a literatura, no día a día o que precisamos é a valentía das persoas, aínda que non queiran ou non saiban escribir unha novela ou un poema. ou aínda que si saiban e queiran facelo. Creo que xa tivemos abondo de poetas fatais, bufóns doutra caste ou novos presidiarios como para non tentar unha fuga. Aínda que sexa metidos dentro duns baffles.

Zipaioen Matxinada

2009-05-20T02:30:00.001+02:00

Non deixa de ser incribelmente irónico o estado no que sorprende ao país o ano que a Academia lle adica a Ramón Piñeiro. Teño debatido moito sobre isto, de xeito máis ou menos visceral, máis ou menos académico ou máis ou menos político, e un amago de conclusión é que o papel de Ramón Piñeiro na nosa historia política é unha cuestión que depende bastante de fenómenos subxectivos como a opinión ou mesmo a fe.

A fe serve para lexitimar esas causas-efecto de evolución difusa e moi difíciles de demostrar mediante argumentos. Crer que o segundo Estatuto, a consciencia galeguista e toda a actividade cultural dos últimos cincuenta anos (entre outras cousas, que hoxe en día se escoita de todo) dependeron só ou moi fundamentalmente do traballo de Ramón Piñeiro é unha cuestión de fe. E eu non a teño noutras cousas como para tomarme o traballo de tela nisto.

A opinión entra en xogo naqueles casos nos que se xulga o que pasaría se Piñeiro non fixese isto, ou fixese aquela outra cousa e se fan exercicios de política-ficción. Moitos pensamos que un Partido Galeguista na clandestinidade, apoiado polas comunidades de exiliados podería ter servido para manter a lexitimidade do primeiro Estatuto, funcionando como consciencia nacional fronte á barbarie franquista. Que os proxectos de unidade europea artellados entre outros por Jean Monet non van servir nunca aos pobos, senón aos Estados que os oprimen. Que a vía culturalista non se opón a unha vía política, senón que en todo caso a complementa. Que o galeguismo difuso só serve para dar falsa lexitimidade a partidos políticos inimigos xa non da idea de que somos unha nación, senón do propio desenvolvemento da nosa lingua e da nosa cultura.

Precisamente neste último punto é que resulta interesante este momento histórico. Durante anos fixéronos acreditar nesa impregnación de galeguismo dos grandes partidos, ritualizada por cada un deles ao seu modo. Esa noción de que dentro das organizacións políticas estatais había "galeguistas", xente preocupada pola nosa lingua e pola nosa cultura, é algo que nos ten sorprendido e atormentado moito, que moitas veces houbo que asumir pola fe, e moitas outras negar tallantemente. Pero a fe non serve cando falamos de política, ou non serve durante moito tempo. Se hai galeguismo impregnando os grandes partidos é hora de que saia do armario, que se faga visíbel e rompa, de ser necesario, a disciplina de voto. Que nos demostren con algo que non sexa a simple afirmación mística que esa estratexia do piñeirismo realmente tiña algunha utilidade positiva. É a primeira vez que desexariamos estarnos trabucando.

Na primeira imaxe, a revolta dos Cipaios de 1857, na segunda Nana Sahib, o seu líder. As dúas están tomadas da wikipedia e son dominio público.

17M

2009-05-18T16:45:00.003+02:00

Despois da apoteose de onte, volvo ter a vella sensación de que a terra non quere pobo, se cadra porque a terra, como ente físico, non ten capacidade para querer ou desexar. En todo caso, será que o pobo quere outros políticos, ou ben non quere políticos en absoluto. Veremos agora cantos dos presentes volven saír a rúa nos próximos catro anos ou poden ter algo ao que votar nas seguintes eleccións. Veremos como xestionan as organizacións convocantes e os partidos políticos o inmenso capital que lles acabamos de deixar nas maos.

(A foto está tirada da páxina da CIG, e ten unha licenza CC 2.5.)

M.D.

2009-05-12T20:21:00.005+02:00

Como fun alumno do señor Artemio, o primeiro que pensei ao ler esta anotación foi que Insuficiente se refería a unha nota académica. Ao mesmo tempo non puiden deixar de lembrar que aínda existía unha nota máis temida que o insuficiente, o M.D. é dicir, Moi Deficiente, que un antigo compañeiro meu tratou de facer pasar aos pais como Moi Deportista nas notas de Educación Física. E creo que a declaración de hoxe da R.A.G. merece un M.D. claro, un M.D. que tratan de facernos pasar a todas as persoas deste país como un Moi Deportista, aínda que sexa outra cousa.

Non só me parece que é un comunicado a destempo, que debeu facerse hai meses, cando existía un debate real (aínda que inflado artificialmente), senón que creo que non atinxe aos verdadeiros obxectivos dos que aspiramos a unha verdadeira normalización da lingua. Non creo que a estas alturas poida negarse (punto 5) que o galego segue nunha situación diglósica. Sobran exemplos nos medios de comunicación, a universidade, a educación, a administración ou o comercio. Dicir que esa situación desapareceu pola simple consecución dun uso litúrxico nas institucións é unha falacia e tamén un perigo, especialmente neste momento no até ese uso litúrxico ou simbólico é impugnado por determinados sectores. Ao mesmo tempo considero que sobran outras consideracións que van no camiño de recoñecer a lexitimidade argumental dos que impugnaron a actual lexislación lingüística (punto 6, que ademais non di nada, non se molla ao respecto dos ataques concretos ao galego na escola).

E non me engano, sei que apesar do M.D. a Academia se esforzou este curso e que foi un paso moi complicado, e que non dicindo moito, si que representa unha especie de símbolo e unha mínima valentía ante o novo goberno. Porén non chega para aprobar, estou farto de ver declaracións voluntaristas de mínimos que non sinalan a verdadeira dimensión do problema. Declaracións demasiado Deportistas, no sentido de ter a extrema Deportividade de recoñecer ás minorías, non só o seu lexítimo dereito de expresarse e defender a súa postura, senón unha lexitimidade que non xustifican nen o seu peso social nen o peso dos seus argumentos.

Se cadra máis que de camuflar un mal curso, sexa hora de demandar a quen lle deu azos, buses de fóra e tribunas na prensa aos inimigos do galego. A quen fixo traballo suxo desinformando e deturpando a realidade, e a quen instrumentalizou politicamente a un grupo de fanáticos, dándolles un papel social tan perigoso e que custará tanto desactivar. Esquecer un pouco a amabilidade e a Deportividade, xa que o rival entra cos tacos por diante e o árbitro leva todo o partido mirando para outro lado.

E insisto na mesma idea que xa defendín outras veces. Ogallá se lle dea algún día a mesma voz e a mesma atención mediática que lle deu aos inimigos do galego a outras correntes sociais e políticas con moito máis peso numérico e argumental que o que tiña unha asociación de nais e pais de alumnos.

Se cadra teñan razón os que din que o galego non debería estar nas barricadas. Porén está. E nen o levamos nós nen o vamos deixar só.

Imaxe roubada deste flickr.

Da agonía da blogoleira

2009-05-10T21:21:00.005+02:00

Comparto parcialmente esta anotación de Arumes. E só parcialmente porque non faría a mesma análise do fenómeno que el chama "agonía do bloguismo". Non creo en ningunha agonía dos blogues, non o fixen entón e non o farei agora, co Blogaliza 2.0 noviño do trinque e o número de blogues na nosa lingua subindo sen parar. O que si é certo é que estamos fronte a unha nova transformación, se cadra non de todo indesexábel, do fenómeno, unha máis, que non é a primeira nen será, por suposto, a última.

Nos últimos anos asistimos a distintas evolucións da relación que a blogocousa mantiña entre si e co resto do mundo. Por unha banda caeron os "blogueiros profesionais", a consecuencia de que socialmente se asume cada vez máis que ter un blogue non é nada do outro mundo, ou polo menos que non é un valor en si mesmo, senón en todo caso en relación á calidade ou ao interese do seu contido. Ademais diso parece haber tamén unha asunción das bitácoras como ferramentas para a creación (creo que cada vez menos para o xornalismo) e até se superou ese debate absurdo sobre se eran un xénero literario, e por riba del protagonizaron, por primeira vez este ano, unha categoría nos premios da AELG. A categoría foi "mellor blog literario" sexa o que iso sexa, non hai máis que botar unha ollada á diversidade dos finalistas para decatarse de que hai fenómenos que aínda non se sabe moi ben como tratar, aínda que polo menos se intenta.

O momento actual, ese aparente declive, é posto en relación coas redes sociais. Dalgún xeito iso do facebook killed the blogger star, e que persoalmente me parece un tanto errado. É certo que a faceta que a blogoleira tiña como rede social está en franco retroceso e está a ser ocupada por outros servizos máis axeitados nese sentido porén, non creo que iso implique o ocaso do fenómeno, senón unha nova importancia dos seus contidos e unha modificación do seu espectro de lectores. Tamén o feedback é distinto, xa que se multiplican os espazos de debate. Ao único foro dos comentarios ao pé da postaxe agréganselle agora os espazos que fornecen as novas redes sociais, onde se protagonizan debates que en ocasións poden non chegar nunca ao autor. Creo que en todo caso estamos ante o final do blogue como elemento persoal e de relación, pero tamén ante o comezo das posibilidades de explotar outros dos seus aspectos, entre eles o de ser unha fonte de información sobre temas específicos.

Para min o camiño parece claro e devólveme unha vez máis a este texto. Podemos falar da morte dos blogues na mesma medida na que puidemos falar, no seu momento, da morte dos cadernos e dos blocs de notas, e estes, que eu saiba, non morreron aínda, en todo caso transformáronse noutra cousa, algúns deles en blogues.

Ilustración tirada de aquí.

A rede popular galega de ensino

2009-05-05T07:04:00.005+02:00

Xa leva unhas cantas semanas na rede, e aínda que me consta que xa ten protagonizado debates noutros foros, parece que ningún blogueiro se animou a falar do tema, non sendo Proxecto Q, co que coincido nunha grande parte. A posibilidade de crear unha rede popular (privada) de colexios que garantan o ensino en galego, é unha aposta arriscada (e por tanto moi valente), moito máis se temos en conta que non provén dun xeito directo de ningún ente político ou das asociacións adicadas á defensa da lingua, algo que na situación actual pode ser unha avantaxe e que nos remite a esa vella idea da cidadanía crítica que aposta pola autoxestión. Porén, ao mesmo tempo, entendo algunhas das reticencias que está suscitando, en especial dúas delas que son ás que máis voltas lles din eu:

- Ensino privado. Son dos que cren que o ensino, como a sanidade, deberían ser monopolio absoluto do estado, sempre empregando fórmulas que garantan a súa pluralidade, e mesmo consentindo unha mínima competencia controlada, pero sempre en maos públicas. Os valores cos que se relacionan ambos ámbitos son demasiado importantes como para xogar á súa compra/venda ou abrir o camiño cara á irresponsabilidade que formula depositalos en maos de empresas ou intereses económicos.

Creo que este é o primeiro problema ao que se enfronta á rede, aínda que ben é certo que non estamos a falar dunha empresa e que non existe un interese económico que vaia máis aló da sostenibilidade do proxecto. A insistencia no termo "popular" pode ser unha das claves. Polo momento presenta a mesma organización que empregaron outras culturas con linguas minorizadas, aló onde fallou o artellamento dun poder estatal ou paraestatal (o goberno autonómico). Aínda así, e apesar das avantaxes, é importante non perder de vista os riscos inherentes a estar á marxe dos organismos públicos (falta de transparencia nas escollas, xerarquización, ou configuración do servizo como un privilexio), todos eles perfectamente salvábeis dende a conscienciación previa.

- Esixibilidade. A configuración deste servizo non debería implicar, en ningún caso, unha cesión dos dereitos a recibir un ensino das mesmas características na educación pública. Tamén non como configuración dun guetto social ou político, e moito menos diminuír a esixibilidade pública do galego. Creo que isto tamén é importante e tamén depende dun alto grao de conscienciación, xa non d@s implicad@s na rede, senón de toda a sociedade galega. Creo que o xeito correcto de pensar nisto é nos mesmos termos que se formularon nos primeiros anos do Nunca Máis: Nós Mesmos. Isto é, aló onde o Estado falla, seguimos sendo unha comunidade capaz de responder ás catástrofes e ás incompetencias. Porén, isto non pode implicar que esteamos dispostos a limpar as praias todos os anos.

A situación da lingua no ensino é dramática e o que se precisa agora é responder a unha situación de emerxencia dende o momento no que non podemos agardar nada máis que unha guerra declarada por parte do novo goberno ou das estruturas constitucionais do Estado. Nese sentido, e apesar de que o proxecto terá que demostrar aínda que pode funcionar e tamén servir como elemento de mudanza, creo que é importante apoialo e axudar a que isto sexa efectivamente así. Canalizar as críticas dun xeito positivo cara á construción dunha alternativa válida e non cara ao boicot paralizante, algo que tan frecuentemente se dá neste país.

Para os que aínda non o fixeron, nesta ligazón poden inscribirse como membros da rede popular, que se constituirá formalmente o próximo 17 de maio.

Cousas para salvar dun bombardeo (ou para inicialo)

2009-05-02T07:01:00.013+02:00

Non sei se abril é o mes máis crú, o que si está claro é que nos seus dez últimos días comeza o tempo de trebón, que se estende durante máis ou menos un mes, marcando o seu comezo nas inmediacións do día do libro e o seu final nas do día das letras. Tempo de presentacións, feiras do libro, xente que chama para que opinemos sobre a grande festa necrofílica ou tenteando a nosa opinión sobre o ínclito Ramón Piñeiro. Este ano abril (e maio) serán especialmente crueis, e pregaremos para que o noso empeño consiga multiplicar os pares de pés que atravesarán a cidade e para que imiten o son dos tambores dunha guerra que xa deixou escoitar os seus primeiros estoupido s e as primeiras solicitudes de claudicación. Todo invasor chega cunha fachenda destrutiva que atopa o seu propio final ao darse de golpe cos feitos. Si, se cadra a palabra que estamos procurando é Resistencia.

No medio de todos eses días de recomendacións e promocións, eu salvaría unhas cantas obras. Alén da moi respectábel opción de fecharse na casa a ler sobre a saudade, existe a posibilidade de comprobar (de novo) como parte da nosa literatura segue pulando pola renovación e a valentía. Nese sentido, os traballadores do metal optamos por intenacionalizar o conflito, e plantar unha barricada a semana pasada en Barcelona, onde se presentou o novo libro da editora Máquina de guerra, de Raida Rodríguez.

Na vontade de Estaleiro de representar unha plataforma para un tipo determinado de literatura, en especial aquel que pode habitar nas marxes dos sistema, Máquina de guerra supón un paso máis na dirección procurada. Cun estilo e unha actitude ante o texto precedida, entre outr@s, polo inmenso exemplo de Chus Pato, a poesía de Raida Rodríguez camiña cara a fronteira cortante que marcan as palabras (ou as barricadas ardendo).

Como xa é habitual podedes facervos co texto nos pontos de venda, ou directamente na súa versión dixital.

A segunda opción é A perspectiva desde a porta de Patricia Janeiro, un libro que tiven a honra de presentar hai pouco e do que pouco máis podo dicir que non sexa unha reiteración. Unha novela que introduce un tema novidoso na literatura galega (polo menos nos últimos anos) e que ten o mérito de facelo dun xeito atractivo e ben resolto, cunha grande solvencia técnica e sen resultar, en ningún caso, adoutrinante. Digamos que, dende a porta ou dende outro lado, a novela enfoca un tema inusual dende a perspectiva correcta, un obxectivo tan difícil de acadar que consegue facer disto un factor suficientemente subversivo. E por suposto, hai que mencionar esa mesma valentía da que falabamos antes.

Aínda habería unha terceira, pero como a experiencia di que ás veces presentación non é sinónimo de accesibilidade inmediata á obra, agardaremos acontecementos.

Da mobilización inmóbil

2009-04-29T08:46:00.001+02:00

Alguén falou diso, xunto con moitas outras cousas, nesta xuntanza, deslexitimando, por inútil, a actuación da chamada "masa crítica", o fenómeno que comezou con xuntanzas de ciclistas e que acabou por estenderse apoiado na rede e tomando formas máis complexas e politizadas. A base é a dunha especie de macroquedada na que se pretende, por vía da formación dun grupo con entidade suficiente, da toma dun espazo físico. O fenómeno quedaría a medio camiño entre a manifestación e a performance, xa que non se trata dunha protesta activa ou cun obxectivo determinado, senón máis ben dun mero "estar aí" ou "transitar".

Dalgunha forma non podo deixar de concordar en boa parte coa (anecdótica) crítica que se formulou. O mero feito de "estar aí" ou a capacidade de fixar unha cita, non implica demasiado de cara á consecución dun obxectivo determinado. É dicir, que o feito de pasear en bicicleta como xeito de protesta está ben, pero mellor estaría se fose combinado cunha acción política concreta que afectase á lexislación para reducir o número de vehículos ou implicase unha intimación concreta aos poderes políticos para mellorar as condicións do transporte de tracción humana. E coma iso todas as variantes que a iniciativa desenvolveu ao longo do tempo e apoiándose na rede.

Dalgunha forma a política do "estar aí" está a ter un florecemento esaxerado nos últimos tempos. Sei que moitas veces as manifestacións clásicas non deixan de ser unha versión algo máis antiga dun nominalismo estático similar, pero non deixan de evidenciar unha certa agresividade. Non é o mesmo unha multitude que pasea que unha multitude que ronda os palacios de inverno, ou (nunha versión actualizada) os colexios electorais. Aínda que seguramente os políticos riran do mesmo xeito dunhas ou doutras.

Porén, o límite pode estar, como ben apunta Mauro, nas redes sociais. Ese "estar aí" que se reduce, xa non a un tránsito, senón a un mero apuntar o nome nunha lista. A capacidade dunha persoa de comprometerse cunha causa pasa a depender da cantidade de causas que poida subscribir e esquecer acto seguido, sen ter que respaldalas con ningún acto que implique unha acción, unha esixencia concreta.

Sempre crin que parte do camiño cara a unha democracia auténtica, pasaba pola capacidade tecnolóxica que abrise a participación cidadá, un xeito rápido e cómodo, ás decisións concretas e non só á escolla de gobernantes. Porén, debo recoñecer que a observación destes fenómenos puxéronme sobre a alerta de non desbotar tan rapidamente o ritual que implica outro tipo de participación baseada no presencial. A ver se vamos instaurar de novo a pena de morte por estar distraídos ou porque todos os nosos contactos votaron que si.