matrapapupa, RAFINERI E FJALES

NJe gjuhe e vdekur e se ardhmes / LIbri

2009-11-14T23:42:00.000-08:00

Debord - Shoqeria e Spektaklit - Botime Gaid Margot

2009-10-23T10:41:00.000-07:00

Parathënie për botimin e tretë francez

Shoqëria e spektaklit është botuar për herë të parë në Paris në nëntorin e 1967, pranë botuesit Buchet-Castel. Trazirat e 1968-s e bënë të njihet. Libri, të cilit nuk i kam ndryshuar as një presje, është rishtypur duke filluar nga 1971 tek Éditions Champ Libre, që kanë marrë emrin Gérard Lebovici në 1984n, pas vrasjes së botuesit. Rishtypjet kanë vazhduar rregullisht deri më 1991. Edhe ky botim ka ngelur rigorizosht identik me atë të 1967s. Po ky rregull do ruhet, natyrisht në rishtypjen e veprave të mia tek Gallimard. Nuk jam njeri që kalon kohën duke korrigjuar veten.
Një teori e tillë nuk duhet ndryshuar, për aq kohë sa të mos jenë shkatërruar kushtet e përgjithshme të periudhës së gjatë historike të cilën kjo teori ka qenë e para që e ka përcaktuar me saktësi. Zhvillimet e kësaj periudhe nuk kanë bërë tjetër veçse kanë verifikuar dhe ilustruar teorinë e spektaklit paraqitja e të cilës, e përsëritur këtu, mund të konsiderohet në të njejtën mënyrë si historike në kuptimin më pak të ngritur: ajo dëshmon ato që kanë qenë pozicionet më ekstreme të epokës së betejave të 1968-s, dhe pra gjithë sa ishte e mundur të dihej mbi 1968-n. Ata që atëherë ishin më të verbuar kanë mundur me mësue në vazhdim, falë zhgënjimeve të ekzistencës së vet, atë çka donin me thanë «mohimi i jetës që është bërë i dukshëm», «humbja e cilësisë» e lidhur me formën-mall dhe «proletarizimi i botës».
Nga ana tjetër kam shtuar, në kohën e vet, vëzhgime të tjera në lidhje me risitë më domethanëse që duhet të dilnin në pah nga evolucionet e të njejtit proces. Në 1979n, me rastin e një parathënie’ të destinuar për një përkthim të ri italian, trajtova transformimet efektive të vetë natyrës së prodhimit industrial, sikurse për teknikat e qeverisjes, që po fillonin të autorizonin përdorimin e forcës spektakolare. Në 1988, Komentaret ndaj shoqërisë së spektaklit kanë përcaktuar në mënyrë të prerë se «ndarja botërore e detyrave spektakolare» e përparshme, mes mbretërive rivale të «spektakolares së përqendruar» dhe të «spektakolares së shpërhapur» ishte mbyllur tashmë, në avantazh të shkrirjes së tyre në formën e përbashkët të «spektakolares së integruar».
Kjo shkrirje mund të përmblidhet në mënyrë koncize duke korrigjuar thezën 105 që, në lidhje me atë që ishte verifikuar para 1967s, dallonte akoma format e përparshme mbi bazën e disa praktikave të kundërvëna. Pasi është ribashkuar në godi Thyerja e Madhe e pushtetit klasor, duhet thënë se praktika e unifikuar e në spektaklin e integruar, sot, ka «transformuar ekonomikisht botën» ndërsa «transformonte perceptimin në sens policor». (Me këtë rast edhe policia është krejtësisht e re.)
Është vetëm e vetëm ngaqë kjo shkrirje kishte ndodhur në realitetin ekonomik-politik të tërë botës, që bota mund të deklarohej më në fund zyrtarisht e bashkuar. Është edhe ngaqë situata ku ka mbërritur në shkallë botërore pushteti i ndarë është kaq e rëndë, që kjo botë kishte nevojë për tu unifikuar sa më shpejt; për të marrë pjesë si një bllok i vetëm në po atë organizim konsensual të tregut botëror, të fallsifikuar dhe të garantuar në mënyrë spektakolare. Dhe në përfundim nuk do unifikohet fare.
Burokracia totalitare, «klasë dominuese zëvendësuese e ekonomisë së tregut», nuk kishte besuar kurrë shumë tek fati. E dinte se ishte një «formë e nënzhvilluar e klasës dominuese», dhe ushqente ambicje më të larta. Theza 58 kishte përcaktuar prej kohësh aksiomën që vijon: «Rrënja e spektaklit është në terrenin e ekonomisë së bërë të bollshme, dhe është prej andej që vijnë frutat që priren më në fund të dominojnë tregun spektakolar.»
Është ky vullnet modernizimi dhe unifikimi i spektaklit, i lidhur me të gjithë aspektet e thjeshtimit të shoqërisë, që në 1989n e ka çuar burokracinë ruse të konvertohet papritur, dhe në mënyrë unanime, te ideologjia aktuale e demokracisë: si me thanë tek liria diktatoriale e Tregut, e zbutur nga përnjohja e të Drejtave të njeriut spektator. Në Perëndim askush nuk ka gjetur asgjë për të thënë mbi domethanien dhe pasojat e një ngjarjeje mediatike kaq të jashtëzakonshme. Nuk është bërë fjalë për të regjistruar tjetër përpos aparencës së njëfarë trandje gjeologjike. Datohet fenomeni, dhe bëhet sikur është kuptuar me themel, duke u kënaqur së përsërituri një sinjal shumë të thjeshtë – rënien-e-murit-të-Berlinit –, i padiskutueshëm si gjithë sinjalet e tjera demokratike.
Në 1991shin, efektet e para të modernizimit janë shfaqur me zhbërjen e Rusisë. Aty shprehet, më qartë edhe se në Perëndim, rezultati katastrofik i evolucionit të përgjithshëm të ekonomisë. Trazirat janë vetëm pasoja. Kudo ka me u shtrue po ajo pyetje për tu pasur frikë: si t’i bëjmë të varfërit të punojnë, atje ku iluzioni e ka tradhuar forcën dhe forca është mposhtur?
Theza 111, duke përnjohur simptomat e para të një rënieje ruse nga e cila sapo kemi parë shpërthimin final, dhe duke paralajmëruar zhdukjen e ardhshme të një shoqërie botërore që, mund të thuhet sot, do e fshijë veten nga memoria e kompjuterit, shpallte gjykimin strategjik që vijon, të cilit do jetë e udhës t’ia njohim korrektësinë: «Dekompozimi botëror i aleancës së mistifikimit burokratik është, në analizë të fundit, faktori më i sfavorshëm për zhvillimin aktual të shoqërisë kapitaliste».
Duhet lexuar ky libër duke mbajtur në mend se është shkruar me qëllimin e saktë për me damtue shoqërinë spektakolare. Nuk ka thënë kurrë asgjë të tepërt.

Guy Debord
30 qershor 1992

Per foton tande ku ti po puth femijet

2009-09-29T13:29:00.000-07:00

Diçka ma e gjallë dhe ma fort andje
Se harmonia e thjeshtë
E rrin ma nalt edhe se hiri i prekjes sate
Bahet e lehtë si ftyra e Maries
E thellë mandej
Bahet e fortë flori.

S’asht ambëlsi’ e gjumit
as hidhënim’ i gjalljes
e ia kalon luksit të çdo rinie
atij – iluzionit – ku ne jermojmë
në çdo hap

mbase je ti krejt!
Se mbase koha mundet me u shkrue me dritë
Në ftyrat e fëmijëve
Dhe mundet me u përmallue për nji stinë
As me qenë lumi i Ofelisë

O e zbeta Ofeli e bukura si borë

kërkomë jo mes tullave
të qytetit tand të sheshtë
por ndër baltat e deltave të mia skutariote

prej antemundiash natën ndjej të qamen
e atyne fëmijëve që nuk munden dot me qeshë
pasi në terrinë
s’i sheh dot nana e tyne, nuk kanë lindë

në botën para botës ka pasë diçka nga jeta
dhe atë gja unë vdes po ta harroj

të kërkova në dimën mes luleve të borës
ti kishe frymën e harabelit në dritore
dhe e kishe fshehë fytyrën tande mbas premtimit
të një gjurme që asgja s’ka me e fshi

(kjo poezi asht shkrue per se pari ne italisht dhe ky variant i veteperkthyem asht botue te revista Aleph 17)

TREGIM EROTIKOMIK

2009-09-16T08:04:00.000-07:00

E pushta

Herën e parë (për atë ditë) e mbërtheva në bibliotekë. Ishte ora 11.11. Librat të bajnë të marrë, apo jo. Dhe unë qeshë marrosë pas saj për shkak të librave.
Ajo punonte tek libraria ma e bukur në qytet, duke i ndihë të atit. Vinte era sakarinë, një erë që unë e asocioja me plakjen, sadoqë ajo ishte shum e re, dhe era e saj ishte shum e freskët. Për arsye sigurie nuk po e tregoj moshën.
Kishte një push të hollë pothuejse në tanë kurmin. Edhe vetullat i kishte, nëse pranoje se kishte vetulla, prej pushi fin. Një push i sinqertë pjeshke të ardhët. Vinte dhe vetë e ardhët, si hana e plotë. Po gjyslykët e saj! Ah, kristal Babilonie i ujdisun me lot e me mjaltë...
Por gjaja të cilës i kushtonte ma shum kujdes në seks ishte dashnia, dhe gjaja të cilës i kushtonte ma shum vëmendje në dashni ishte seksi. Simbas pikëpamjes së saj të përforcueme me shumëfishimin që njëfarë lenteje për teleskopë i ban gjyslykëve e në përgjithësi shikimit zhbirilues, dashnia ishte njëfarë ritmi, njëfarë harmonie në seks e sipër, kurse seksi ishte njëfarë dashnie, njëfarë dashnie në zjarr e sipër, në bel e poshtë: një dorë mes shalëve apo një një kokërdhok syni që të sheh si me qenë tue të hangër. Dhe kështu më shihte ajo, kur po duheshim (jo thjesht po bajshim gjimnastikë, megjithëse marrëdhania jonë e krahasueme me kërmillësinë e lexuesve te salla, mund të dukej diçka shum sportive dhe aerodinamike) në bibliotekë: i kishte heqë gjyslykët dhe po më hante në sy, teksa unë sigurohesha që ta hante të plotë, nga mbrapa.
Kisha tre muaj që i kërkojsha një natë të plotë dashnie (mundësisht me hanë të plotë), por e bajshim vetëm me raste, nëpër zyra, banjo treni, qendra kulturore etj. Dhe përfundimisht u detyrova ta mbërtheja në bibliotekë. Sigurisht që duke pá kontekstin, duhej t’i shfaqja njëfarë erudicioni edhe në këtë aspekt, ndonji kamasutra të zhdërvjellët si indoevropianë të shkolluem që ishim.
Dikur ajo mu var në qafë, dhe fryma e saj përvëluese avullonte në flokë. Donte me më kafshue, por isha kafshatë e madhe. Donte me më përfshi të gjithin, por vetë po lahej në djersë. Dukej shum nevojtare për dashni, ma shum se kurrë; ishte e çuditshme. Mandej ra fash. Më përqafoi me tanë forcën që i ngelej, dhe unë e mbajta hopa një copë herë të mirë. Ajo zbriti në tokë, u sajua si mundi me teshat dhe flokët, më puthi pallën dhe më mbylli zinxhirin.
Pastaj e mora me lezet dhe shkuam me pi diçka të ftohtë.
Kjo qe pjesa e parë.

Gjatë ndenjës në kafe, më foli për të mirat fizioterapike të seksit si i vetmi lezet i jetës në qytet. Kjo më mallëngjeu. E pashë se për atë ditë s’e kishte ma në mend të studionte, nga mënyra si më shihte. Nuk ishte ngi. Pashë orën. 12 e 12. Atëherë nxora tufën me çelësa dhe zbulova se për fat, e kisha edhe çelësin e shtëpisë së atij shokut që ishte largue për nja dy javë për shkaqe pune dhe punë të tjera. Ishte një apartament-studio. Ai ishte piktor. Çelësin ma kishte dhanë uha se e dinte se herë mbas here më vinte ndonjë nudo që duhej zbërthye.
Shkuam në studio, por as shikimi i fikun i portieres, as mosnjohja e shtëpisë së re, nuk na penguan që t’ia fillojshim prej fillimit. Qysh në korridor. Ajo bani një spakatë siç mund ta bajnë vetëm një balerinë klasike që ia thotë kangës nga mëngjesi deri në darkë, dhe ky profesionalizëm që tregoi, më dha vetësiguri. Kjo qe teknikisht e përsosun. Në një moment ma kafshoi gishtin e mesit, dhe zuni me qeshë. Ia tërhoqa flokët, dhe qafa iu zgjat e iu ba si qafa e mjellmës, e gjatë dhe e pushtë për merak. “Pusht...” më tha kur i ndërrova birë. Bir o bir...!
Ora ishte 13 e 13. Kur ajo mu këput ndër krahë dhe unë u shtriva bashkë me tê mbi divan. Mbas do orësh pushim i doli gjumi. Asaj dhe jo vetëm. Domethanë kur u zgjua, vuni re se kishte kryengritje kah vendet e ulëta, prapë. Malok, më tha. Ma kadalë, farfallë, ia prita, se midis nesh, ti je ma se horny, je porny. Ke të drejtë, tha, dhe zhyti kokën nën mbulesa. Pastaj, filloi me do t’forta. E rroka me tanë forcën, dhe e putha padiskutim me dashni të sinqertë. U krijue një nxehtësi e jashtëzakonshme nën mbulesa dhe në një moment ajo qau. Katarsis, mendova.

E shoqërova të merrte trenin, dhe ia mbusha krahët me dhurata. Ma e veçanta iu duk çanta. Por edhe parfumi s’kish të sharë, jo për gja po e zgjodhi vetë. Për vete bleva një paketë cigare dhe një kopje nga Hustler.
U ktheva më në fund në shtëpinë time. Sa hyna pashë orën mbi mur. 20 e 20. Ditë ma simetrike, s’e ban nata. Shkova prapë te studioja, se kisha harrue diçka timen. Vrejta se ndër mbulesa kishte mbetë pak nga pushi i saj. E mblodha dhe e futa në xhep. E nuhasja rrugës. S’më flihej. Atë natë pothuejse iu dorëzova tundimit me shkue me ndoj kurvë. Mu deshën plot shtatë cigare me i ba ballë. Nuhasja padà pushin e saj.
Mendova njëherë të masturbohesha, pastaj hoqa dorë.

L.A. California, 2006

Guy Ernest Débord - Shoqëria e Spektaklit

2009-08-21T01:28:00.000-07:00

1
E gjithë jeta e shoqërive ku mbretërojnë kushtet moderne të prodhimit shpallet si një grumbullim i pamatë spektaklesh. Gjithçka që jetohej drejtpërsëdrejti është larguar në një sh(për)faqje [représentation].

2
Imazhet të cilat janë shkëputur nga çdo aspekt i jetës shkrihen në një rrjedhë të përbashkët, ku uniteti i kësaj jete nuk mund të rivendoset më. Realiteti i konsideruar pjesërisht afirmohet në unitetin e vet të përgjithshëm si pseudo-botë më vete, objekt vetëm i soditjes. Specializimi i imazheve të botës gjindet, i përmbushur, në botën e imazhit të autonimizuar, ku gënjeshtari është vetëgënjyer. Spektakli në përgjithësi, si përbysje konkrete e jetës, është lëvizja autonome e të-pajetës [non-vivant].

3
Spektakli paraqitet njëherit si vetë shoqëria, si një pjesë e shoqërisë, dhe si instrument unifikimi. Si pjesë e shoqërisë, ai është shprehimisht sektori që përqendron çdo shikim dhe çdo vetëdije. Për vetë faktin se ky sektor është i ndarë, ai është vendi i të pamit të abuzuar dhe i vetëdijes së rreme; dhe unifikimi që ai realizon nuk është gjë tjetër përpos një gjuhë zyrtare e ndarjes së përgjithësuar.

4
Spektakli nuk është një bashkësi imazhesh, por një raport social mes personash, i ndërmjetësuar nga imazhet.

5
Spektakli nuk mund të kuptohet si abuzim i një bote pamore, produkt i teknikave të shpërndarjes masive të imazheve. Ai është më së miri një Weltanschauung i bërë efektiv, i përkthyer materialisht. Është një vizion i botës që është objektivuar.

6
Spektakli, i kuptuar në tërësinë e vet, është njëherit rezultati dhe projekti i mënyrës aktuale të prodhimit. Nuk është një shtojcë e botës reale, dekorimi i ndajshtuar i saj. Ai është zemra e irrealizmit të shoqërisë reale. Nën të gjitha format e veçanta, informacion a propagandë, publicitet a konsumim i drejtëpërdrejtë i argëtimeve, spektakli përbën modelin e pranishëm të jetës shoqërisht mbizotëruese. Është pohimi i gjithëpranishëm i zgjidhjes së kryer tashmë në prodhim, dhe konsumimit pasues. Forma dhe përmbajtja e spektaklit janë në mënyrë identike justifikimi total i konditave dhe i qëllimeve të sistemit ekzistues. Spektakli është gjithaq prania permanente e këtij justifikimi, si nxënie e pjesës më të madhe të kohës të jetuar jashtë produksionit modern.

7
Vetë ndarja bën pjesë te uniteti i botës, te praxis-i shoqëror global që është krisur në realitet dhe imazh. Praktika sociale, përpara së cilës vendoset spektakli autonom, është gjithaq tërësia reale që e përmban spektaklin. Por skizma në këtë tërësi e gjymton deri në pikën sa e bën të duket spektaklin si qëllimin e saj. Gjuha e spektaklit përbëhet nga disa shenja të prodhimit mbretërues, që janë njëherit finaliteti i mbramë i këtij prodhimi.

8
Nuk mund të kundërvihen në mënyrë abstrakte spektakli dhe veprimtaria shoqnore efektive; ky dublim është në vetvete i dubluar. Spektakli që përmbys realen prodhohet vërtet. Në të njejtën kohë realiteti i jetuar është materialisht i droguar nga soditja e spektaklit, dhe riprodhon në vetvete rendin spektakolar duke e pranuar aktivisht. Realiteti objektiv është i pranishëm nga të dyja anët. Çdo nocion i fiksuar kësisoj nuk ka për bazë gjë tjetër përpos kalimit të tij në të kundërtën: realiteti shpifet në spektakël, dhe spektakli është real. Ky tëhuajësim i ndërsjellë është esenca dhe mbështjetja e shoqërisë aktuale.

9
Në botën realisht të përmbysur, e vërteta është një moment i së rremes.

10
Koncepti i spektaklit njëson dhe shpjegon një larmi të madhe fenomenesh të dukshme. Larmia dhe kontrastet e tyre janë aparencat e kësaj aparence të organizuar shoqërisht, e cila duhet njohur në të vërtëtën e saj të përgjithshme. I konsideruar sipas vetë termave të tij, spektaktli është afirmimi i aparencës dhe afirmimi i çdo jete njerëzore, domethanë shoqërore, si thjesht aparencë. Por kritika që e mbërrin të vërtetën e spektaklit e zbulon atë si mohimin e dukshëm të jetës; si një mohim të jetës që është bërë i dukshëm.

11
Për të përshkruar spektaklin, formimin e tij, funksionet e tij, dhe forcat që gjakojnë për zhbërjen e tij, duhen dalluar artificialisht disa elemente të pandashme. Duke analizuar spektaklin, flitet në një farë mase vetë gjuha e spektakolares, përderisa kalohet në terrenin metodologjik e vetë kësaj shoqërie që shprehet në spektakël. Por spektakli nuk është asgjë tjetër përpos sensi i praktikës totale të një formacioni ekonomik-social, përdorimi i saj i kohës. Eshtë momenti historik që na përmban.

12
Spektakli paraqitet si një pozitivitet i pamatë i padiskutueshëm dhe i padepërtueshëm. Ai nuk thotë asgjë më shumë sesa «ajo që duket është e mirë, ajo që është e mirë duket». Qëndrimi që ai parimisht kërkon është ky pranim pasiv që në fakt e ka fituar tashmë nga mënyra e tij e të dukurit pa replikë, me monopolin e tij të aparencës.

13
Karakteri thelbësisht tautologjik i spektaklit rrjedh nga fakti i thjeshtë se mjetet e tij janë në të njetën kohë qëllimi i tij. Ai është dielli që nuk perëndon kurrë mbi perandorinë e pasivitetit modern. Ai mbulon të gjithë sipërfaqen e botës dhe laget papërcatueshëm në lavdinë e vet.

14
Shoqëria që mbështetet mbi industrinë moderne nuk është rastësisht apo sipërfaqësisht spektakolare, ajo është thelbësisht spektakoliste. Te spektakli, imazh i ekonomisë mbretëruese, qëllimi s'është asgjë, zhvillimi është gjithçka. Spektakli nuk do të dalë tjetërkund përpos se te vetja.

15
Si stolisje e domosdoshme e objekteve të prodhura aktualisht, si ekspoze e përgjishme e racionalitetit të sistemit, dhe si sektor ekonomik i përparuar që farkëton drejtpërsëdrejti një shumësi në rritje objektesh- imazhe, spektakli është prodhimi kryesor i shoqërisë aktuale.

16
Spektakli nënshtron njerëzit e gjallë në atë masë që ekonomia i ka nënshtruar plotësisht. Ai nuk është gjë tjetër përpos ekonomia që zhvillohet për hesap të vet. Ai është refleksi besnik i prodhimit të gjërave, dhe objektivizimi jobesnik i prodhuesve.

17
Faza e parë e mbizotërimit të ekonomisë mbi jetën shoqnore kishte përcaktuar në përkufizimin e çdo realizimi njerëzor një degradim evident të qenies në pasje. Faza e tanishme e okupimit total të jetës shoqnore nga disa rezultate të grumbulluara nga ekonomia çon në një rrëshqitje të përgjithësuar të pasjes në dukje, ku çdo «pasje» efektive duhet të përftojë prestigjin e saj imediat dhe funksionin e saj të mbramë. Një të njejtën kohë çdo realitet individual është bërë social, i varur direkt nga fuqia shoqërore, i modeluar nga ajo. Asaj i lejohet të shfaqet, veç në atë që nuk është.

18
Aty ku bota reale shndërrohet në imazhe të thjeshta, imazhet e thjeshta bëhen qenie reale, dhe motivimet efiçiente të një sjelljeje hipnotike. Spektakli, si tendencë për ta bërë të shikueshme botën përmes disa ndërmjetësimeve të specializuara, e cila (bota) nuk rroket më drejtpërsëdrejti, gjen normalisht te të pamët shqisën njerëzore të privilegjuar që në epoka të tjera ishte prekja; shqisën më abstrakte, dhe më të mistifikueshmen, që i korrespondon abstragimit të përgjithësuar të shoqnisë aktuale. Por spektakli nuk është i identifikueshëm me shikimin e thjeshtë, qoftë ky i kombinuar me dëgjimin: është ajo çka i shpëton aktivitetit të njerëzve, rikonsiderimit dhe korrektimit të veprës së tyre. Ai është e kundërta e dialogut. Gjithandej ku ka sh(për)faqje [répresentation] të pavarur, spektakli rikonstituohet.

19
Spektakli është trashëgimtari i të gjithë dobësisë së projektit filozofik perëndimor që ishte një kuptim i aktivitetit, i dominuar nga kategoritë e të pamit; ashtu siç edhe bazohet mbi zhvillimin e pareshtur të racionalitetit të saktë teknik që ka dalë prej këtij mendimi. Ai nuk e realizon filozofinë, ai filozofon realitetin. Është jeta konkrete e të gjithëve që degradon në univers spekulativ.

20
Filozofia, si fuqi e mendimit të ndarë, dhe mendim i fuqisë së ndarë, nuk ka mundur kurrë ta tejkalojë vetë teologjinë. Spektakli është rindërtimi material i iluzionit fetar. Teknika spektakolare nuk i ka davaritur rêtë fetare ku njerëzit i kishin vendosur fuqitë e veta të shkëputura prej tyre: ajo thjesht i ka lidhur me një bazë tokësore. Kështu është jeta më tokësore ajo që bëhet opake dhe asfiksuese. Ajo nuk e degtis më në qiell, por e strehon në shtëpinë e vet përçmimin e saj absolut, parajsën e vet mashtruese. Spektakli është realizimi teknik i mërgimit të fuqive njerëzore në një përtejbotë; skizma e përmbushur në brendësi të njeriut.

botuar te gazeta Don Kishot

KAFKA, një gjuhë e vdekur e së ardhmes

2009-06-06T11:47:00.000-07:00

Franz KAFKA, i huaji si mrekulli dhe jeta si vonesë

«E vërteta ka një fytyrë të tmerrshme» reflekton Hannah Arendt në lidhje me Kafkën. Ky, në një nga aforizmat e tij shkëndritëse, na kujton pikërisht se si arti (e citoj përmendësh) i sillet rrotull të vërtetës, si miza llambës, pa ndonjë vullnet të madh për tu afruar, nga frika se digjet. Kjo e vërtetë nuk mund të shihet pasi të pamët e saj do na asgjësonte, dhe kontemplimi i saj do ishte fatal për ne, pasi ajo është teomorfike si Zoti i Moisiut që thotë “Jam ai që jam”. Edhe arti na mbaka pra larg nga e vërteta? Kafka kështu mendon, dhe prandej si vullnet të mbramë kërkon shkatërrimin e asaj pjese që ai vetë ka te arti: shkrimet e tij. Gjithçka që ne prodhojmë, na alrgon nga e vërteta, sidomos drejtësia jonë...- vallë a nuk është kjo theza, dhe njëkohësisht frika më e madhe e Kafkës? Dhe ka një gjurmë teomorfike në të gjitha gjërat që bëjnë pjesë te bota kafkiane, por shkrimtari i përqaset negativisht, negativitetin e gjen dhe e ndjen deri në pasojat e mbrame brenda vetes te lëkundja e besimit dhe e shpresës, te frika e njeriut brenda profetit. Dhe: çdo njeri është një profet i vogël i fatit të famlijes dhe komunitetit t ë vet, dhe pa dyshim i fatit të shpirtit të vet.
Me kujtesë njerëzore, duket te të parët që kanë ndjerë teomorfkisht, dhe që e kanë themeluar ekzistencëne vet mbi transhendencën, kanë qenë tributë semite. Dhe a rigor di storia, duhet pranuar se mund të flitet p njëfarë primati estetik të të ndjerit teomorfiken, ose po të duam, të të ndjemit teomorfikisht. Primat ky që traditat religjioze monoteiste e mendimi filozofik i bazuar mbi njësinë, e ndajnë së bashku me identitetin hebre.
Por neve këtu na intereson të hetojmë të ndjemët e shkrimtarit Kafka.
Na duket për shembull se ai e ndjen kohën, por jo hapësirën, ngaqë pika e referimit (qendra e tij) është Zoti, arsye për të cilën, duke u gjendur gjithmonë në të njejtë distancë nga qendra, pra si nga vetvetja ashtu dhe nga Krijuesi, lëvizja mohohet ontologjikisht. S’është e rastit se tek ai, procedura narrative, siç ka zbuluar Borgesi pajtohet përsosmërisht me paradokset e Zenonit, deus ex machina të mirëfilltë në romanet kafkjanë.
Situata dhe ngjarjet ndodhin në Histori, por Zoti është i pranishëm në ‘to si një i huaj. (Kafka vetë merr përsipër identitetin e mrekullueshëm të të huajit. Atij historik: hebreut dhe atë filozofik: mendimtarit.) Prania është indirekte, të paktën kështu ndihet. Kalon i pavënëre, por shpirtrat më të ndjeshëm ia ndjejnë në mënyrë të pashpjegueshme praninë. Zoti vjen në festa si një i huaj, dhe mandej ikën në heshtje, sepse nuk e kanë njohur ose nuk i njeh më bijtë e tij. Si një Uliks që pas Odisesë së tij kthehet në atdhe por nuk ndihet më as bir as atë, por i huaj, dhe ikën pa mall e pa mllef, pa lotë as buzëqeshje, si një zot.
Personazhet kafkianë, janë si të djegur nga kalimi i frymës hyjnore dhe sikundër egjiptasit ata duket sikur nuk e kanë marrë kumtin profetik, duke mos ditur t’i ngjyejnë dyert me gjakun e qengjit. Heroi kafkian nuk ka vlerë por as dëshirë shoqërore. Ai është ndalur, i ka hequr sandalet; nuk do ecë më tutje. Por profecia nuk shpërfaqet. Dikush i ka pëshpëritur këtij profeti të munguar se Zoti ka vdekur; ai nuk arrin të dëgjojë asgjë tjetër, ai nuk arrin të dëgjojë asgjë. Kafka është një profet, por ndryshe Moisut, është një profet pa profeci; është një profet në mënyrë negative siç i shkon kohës sonë. Vetë shpresa shihet nga Kafka, si një atribut i pakumtueshëm hyjnor.
Në fakt, një nga cilësitë më të rëndësishme e kategorisë së “kafkianes” është pakapshmëria. Ata që kujtojnë se duke kapur kë pakapshmëri, kanë kapur Kafkën gabohen. E dimë se fati i tij kritik do rinovohet përgjithmonë, sepse Kafka është shkrimtari më pak kafkian i letërsisë, sikundër Dante është më dantesku. Kafka nuk ka krijuar një Kafkë të përjetshëm, por ka kafkianizuar përjetësinë.
Sa më shumë ta njohim dhe aq më shumë Kafka bëhet i huaj; i huaj si bartës risishë, si tjetër, si mrekulli. Çelësat që ne gjejmë, janë ai alfabetë të rinj, bartës amà të një shkonje të vetme që bën pjesë te alfabeti i vërtetë. Kafka është një gjuhë e vdekur e së ardhmes.
Historitë e Kafkës, janë histori të huajsh. Ato nuk zënë fill në mos pikërisht kur protagonistët janë bërë të huaj. Siç është rasti i Karl Rossmannit, por edhe i Jozef K. apo i gjeometrit K. Të gjithë ata mundohen t’i ikin këtij kushti, por nuk kanë për t’ia dalë. Mbase, ngaqë i huaj lindesh. Duke lindur bëhesh i huaj... Dhe këta personazhe janë vërtet të huaj të shoqërisë, të historisë apo të botës, por sidomos ata janë e mbeten të huaj të Zotit dhe të përvanësisë së tij.
«Zoti vdiq, atë e vratë ju»… dhe te Kafka, ka qenë sidomos vonesa jonë që e ka vrarë. Fakti më tragjik i botës kafkiane është kjo vonesë. Edhe vdekja e dhunshme e K.së te “Procesi” duket më tragjike sepse nuk ndodh në kohën “natyrore” por duhet e përshpejtuar nga vonesa e ‘tij për të zbuluar fajin e vet. Dhe në fund, kjo vonesë, që është e parakohshme (un anticipo) është e rrënjosur te njeriu. Sepse të gjithë ne vdesim me një vonesë të tmerrshme mbi kuptimin e jetës; para se ta kuptojmë përse kemi jetuar. Dhe mbase ky është faji më i madh. Se nuk kemi kuptuar, se nuk kemi besuar... Thënia e moçme kumton se Zoti i verbon ata që duan të humbasin.
Prometeu edhe ai, madje ndoshta ai është vërtet simboli i të vonuarve. Zjarri i tij i gjeti njerëzit të zbutur nga errnitë.
Te “Dyert e ligjit”, tregim qendror i gjithë veprës kafkiane, jemi dëshmitarë të provës së njeriut para fatit. Aty gjenden dy negativitete: e para është ajo që bujt brenda njeriut, që është pikërisht pamundësia e tij për të zgjedhur deri në fund. E dyta është negativiteti i rrënjosur te pushteti. Por Kafka jo vetëm e përshkruan, por edhe i bën ballë këtij negativiteti; sepse ai humbet shumë nga vetja prej faktit se rrëfehet.
Absoluti hegelian te Kafka konkretizohet te gjesti. e për çfarë flasin veprat e Franzit të mirë në mos se për fatin e bërë destin?
Gardiani që gjithsesi e gjen veten bartës pushteti, nuk është tjetër veçse fshatar para pushtetit që ka gardiani pas tij, dhe kështu me radhë deri te gardiani i fundit, që Kafka nuk e përmend, por përballë të cilit të gjithë gardianët janë si fshatari. Kafka duket se na thotë, që udha e shpëtimin ekziston, por është e papërshkueshme, ngaqë hapi i parë (lindja) na bën të përfundojmë në mes të një labirinti dialektik, i cili është i gjithi qendër, dhe nuk është më pak i vështirë se paradoksi i Zenonit. Problemi logjik i Zenonit, bëhet te Kafka një problem teologjik.
Kafka ka frikë nga pushteti. Sepse sa më shumë i afrohemi këtij, aq më shumë trandet humaniteti ynë… Pushteti frikëson pasi është objektiv. Dhe subjekti nuk mund ta durojë. Gardianë e ligjit nuk janë të frikshëm ngaqë të ligj apo diabolikë, por sepse ushtrojnë e rrezatojnë pushtet dhe vullnet. Besoj se një nga problemt qëndore të veprës kafkian është pamundësia (mosfuqia) - shumë moderne - për t’i shpëtuar pushtetit. Për të dalë nga ajo Wille zur Macht, që i bie të jetë i vetmi realitet objektiv ngaqë është vullnet subjektiv i aftë për ta objektivizuar realitetin.
E gjitha kjo, nuk mëton aspak të nxisë kultin e Kafkës si filozof-profet që vazhdon të çorientojë gjysmën e lexuesve të tij në botë. Kafka, si çdo mendimtar tjetër afabulant, duhet lexuar si letërsi. Te zotësia e tij për të treguar, pra për t’i dhënë një formë pozitive negativitetit të jetës në botë, qëndron gjenialiteti i tij. Të gjithë mistifikimet na largojnë prej tij, dhe e kthejnë në sfinks. Por ai është një shkrimtar. Dhe duke e lexuar si të tillë, ne do respektonin amanetin e tij. Atë për t’i djegur moralistin dhe filozofin që fshihej aty, sepse digjet vetëm çka është lëndë djegëse, dhe jo e vërteta. E sigurt është se ai donte të kujtohej si shkrimtar, prandej dhe kishte botuar. Por dërëshkrimet, sidomos te romanet, dilte në pah me shpatë përpara një filozof i religjionit që e zhgënjente atë dhe mund të nxirrte nga udha lexuesin e tij. E donte të besonte, jo të mësonte besimin. Dhe me skrupuj të pafundëm i kërkoi mikut Brod, të bënte një gjest diskret.
Ai ishte shkrimtar në kuptimin klasik: jo dikush që kultivon mistere. Sepse një libër nuk është enigma, por zgjidhja.
Dhe pyetjet e Kafkës sa më të thella të jenë, në atë masë do i përmbajnë përgjigjet.
Kafka ka sot në kohën tonë poshtërsisht antropocentrike dhe narciziste, detyrën e vështirë për të na bërë ta ndjejmë teomorfiken, për të na kujtuar se duhet besuar besimi. Dhe në këtë gjë, vepra e tij është ndër më pozitivet e kohës sonë.
E vërteta është fytyra e Zotit.

Milano, 2006

Substanca intime e virtualitetit

2009-05-02T10:38:00.000-07:00

Substanca intime e virtualitetit

Astrit Cani

Tri vajza nga Firence, erdhën në TIFF vjet; erdhën dhe sollën një karrige regjisori. Kjo karrige ishte një memento, një shenjë prej shoqes së tyre që kishte vdekur e re, por që në gjallje vdiste pas filmit.
Këtë karrige ato e sollën si premio, duke sfiduar pavetëdije, statusin kuptimor që ky objekt ka në jetën shqiptare. Te ne karrigia është simboli i kotësisë. I ndenjës ndenjur kot, i ndjenjës ndenjur si skllav i sistemit para pc-së, i ndejës ndenjur si shfrytëzues i vetëkënaqur me pushtetin që naiviteti i të tjerëve të ka dhuruar.
Karrigia e regjisorit, dhe karrigia e spektatorit janë plotësuese apo anulluese të njëra-tjetrës?
Këtu, më duhet të rikujtoj edhe karrigen në kodër te filmi “Dashnorët e Maries”. Ushtari jo fort i mirë X., është kthyer nga Vietnami. Krejt i traumatizuar. Mendon me e rifillue jetën falë shoqes së tij më të vjetër, Maria, me të cilën është rritur. Martohet më ‘të. Karrigia është vënë prej tyre në fëmini. Dhe ishte destinacioni i tyre, pas lojërave të drekës mes pemëve dhe gjelbërimit. Ata uleshin aty dhe shihnin natyrën, horizontin, të ardhmen e tyre. Ajo karrige ishte objekti i tyre, ishte dhe një gur kilometrik i ndjenjave të tyre.
Pasi martohen, të dy vënë re se ajo karrige tashmë e humbur, është tepër e vogël për ‘ta, jo dhe aq për shkak se janë rritur, por për shkak se shikimi i tyre e ka humbur atë pafajësi që e mbush me kuptim objektin e shikimit. Tashmë ajo karrige është e të gjithëve, pra e asnjërit. Ajo karrige është kthyer thjesht dhe në mënyrë të pakthyeshme në: imazh.
Kjo humbje pafajësie, është një ndër dramat që ka ndodhur në mënyrën e jetuarit të shoqërisë perëndimore.
Të pamët e spektaklit nënkupton të pamët e një imazhi (ose imazherie) që nuk ka as fund as krye; por ky nuk është shikim. Ky është vështrim. Është vështrim në hiç. Pikërisht natyra e papërcaktuar e imazhit spektakolar, që pas çdo proftasje të tij (ose konsumimi) nga ana e individit, lë diçka pezull, një pritshmëri që ky fluks virtual të vazhdojë. Mbivendosja mendore e të gjitha këtyre imazheve pa domethënie autonome, pa lidhje me narracionin, ka çuar në zhdukjen e njeriut në kuptimin klasik të fjalës, duke krijuar njeriun bosh, ose të birin e “harresës së qenies”.
Duke ditur se sa fort njeriu mund të jepet pas këtij imazhi pa fund as krye, teologjia dhe filozofia (në rastin konkret në personin e Agustinit) e ka grishur ndërgjegjen të shohë brenda vetes. Çka do të thotë se të shikuarët nuk është i gabuar në vetvete.
Kujtesa e kësaj gjendje shpirtërore të kërkimit të së vërtetës, është detyra e intelektualit, që me punën e tij duhet thjesht tu bëjë sa më të qartë njerëzve se i vetmi kriter për të gjykuar është ai i kuptimit dhe i pakuptimshmërisë, i domethënies dhe i mosdomethënies, i të rrëfyeshmes kundër të pakuptueshmes, i kujtesës kundër harresës.
Progresi teknologjik ka vërtetur njëherë e përgjithmonë ekzistencën e frekuencës së perceptimit. Dhe menjëherë kjo frekuencë është zënë nga valët e pushtetit. I pari që e ka shfrytëzuar maksimalisht në kohë minimale për qëllimi pushteti, ka qenë diktatori Adolf Hitler gjatë karrierës së tij që preku dy dekada (’30, ’40). Duke parë suksesin e Hitlerit që arriti të uniformonte dhe të vinte në resht mbarë popullin gjerman, tregu, në pak dekada, arriti ta kthente kah vetja mekanizmin e kontrollit të frekuencës së perceptimit, për të mbërritur një totalitarizëm të ri, që është totalitarizmi, tashmë global, i tregut.

Shqipëria është një vend ku narracioni ka një traditë të gjatë të lidhur ngushtë edhe me faktin se gjuha jonë e lashtë ka mëtuar të mbesë e folur për shumë kohë para se të shkruhet. Një situatë e tillë, ka çuar që ky vend të jetë i mbushur me ngjarje, ose jashtëzakonisht i pasur me ngjarje.
Prandej, sinqerisht nuk mund ta shpjegojmë kollaj, faktin se pse shqiptarët po preferojnë gjithnjë e më shumë të shohin një hapësirë pa hapësirë, ku koha s’është kohë dhe ku ngjarja s’është ngjarje, që quhet reality-show.
Në radhë të parë, sa me iu kujtue diçka mbi natyrën e reales, reale asht dashnia që na ka lindur, jo shtirja e reales para syve të spektatorit që shtiret edhe vetë se po sheh diçka reale.
Shoqëria e spektaklit, krijon pa kthim, një komunitet aktorësh duke zvogëluar elementin faktor deri në absurd, deri në virtualitet.
Në këtë rrenë pa qendër, ndërgjegjja njerëzore humbet njëherë e mirë, idenë e reales (dhe nuk po them të së vërtetës). Edhe vetë vdekja, ngjarja më e madhe, më tragjike dhe më kuptimplotë e një jete, spektakolarizohet. Kjo shpie, që në mënyrë retroaktive, jeta të bëhet një kategori e botës, koha një kategori e hapësirës, e vërteta një fytyrës e fiktives.
Problemi i virtuales, është një problem etik më shumë se estetik. Është etik sepse në një shoqëri ku të gjithë “ndjejnë se ndjejnë njësoj”, në anestezi të plotë, njeriu resht së qeni qenie morale. Çdo vlerë shndërrohet në imazh, ngase çdo imazh është shndërruar në vlerë. Njerëzit nuk ndjejnë më, nuk ndihen as mirë as keq, as fajtorë as të pafajshëm, as të drejtë as të padrejtë. Në këtë implodim të perceptimit, në këtë lajthitje të telosit, elementi jetësor është kthyer në shenj të botës së jashtme, dhe jeta nuk mund të ndjehet më së brendshmi, si udhëtim i brendshëm. Njeriu për herë të parë në histori, përfton vetë historinë si ndjesi, pra humbet ndjenjat. Sa më shumë që njeriu e ndjen realitetin si diçka të jashtme, aq më virtual ai vetë bëhet brenda vetes, aq më virtuale i duket jeta e tij.

Atëherë mbetet me thanë se kjo është me të vërtetë koha e utopisë. Koha kur jeta s’ka vend (u-topi=jo-vend), dhe duhet të ndryshojë botën. Atëherë, utopisti kontemporan i fton njerëzit t’i rikthehen edhe njëherë primordiales, familjes, luftës, seksit, për të ripërftuar ato efekte të reales që i mundësojnë individit të ndihet real, në raport të drejtë me veten e tij, duke qenë i ndershëm me veten përpara se me perceptimin e përgjithshëm. Në dis-harmoni me artificialen totale.
Më të mirët janë ata që ndjehen më mirë.

botuar te gazeta Don Kishot

LIBRI I SHQETESIMIT nga Bernardo SOARES ne shqip

2009-04-16T15:27:00.000-07:00

“Nuk la logos, por ka veç hieroglife”

Me shkrue parathënien e këtij ditari, që sigurisht është më natësori dhe më i magjishmi që më ka rënë ndonjëherë në duar, është provë e çuditshme, mbasi çdo fragment i tij përbën veçmas një parathënie: parathënien e një romani që nuk fillon kurrë. Kjo tregon mungesën e një plani të veprës nga ana e shkrimtarit, por njëkohësisht provon edhe se kjo mungesë është e qëllimshme.

Bernardo Soares është një njeri që rri në dritare. Kështu fillon edhe parathënia e Tabucchit. Njeriu që rri në dritare sodit poezinë e botës. Kjo të kujton se një imazh i përhershëm në vjershat që shkruajnë fëmijët është pikërisht ky qendrim në dritare, duke pá horizontin e lagur nga dielli a shiu. Kur rriten shumica i ikin poezisë, disa i mbesin besnikë por mundohen me i ikë këtij përftyrimi, mbasi ngjan si tepër i ëmbëlsuar dhe fëminor. Porse kah ana filozofike, ky është imazh krejt domethanës. Me qendrue në dritare për me mendue është një manierizëm flagrant.

Njeriu që rri në dritare është një qenie mirëfilli estetike. S’është e rastit që Pessoa, si lajtmotiv, në këtë potpuri mbresash fenomenologjike, ka zgjedhur fenomenin par excellence, motin, kohën meteorologjike. Në fakt një njeri nuk rren kurrë kur flet për kohën, por as nuk thotë të vërtetën. Me folë për motin, është një veprim që hyn tek ato që Kanti i kategorizonte si moralisht asnjanëse: me ecë, me fjetë, etj. Me folë për motin është një veprim mirëfilli estetik, mbasi ti mundesh thjesht me thanë si e sheh dhe si e ndjen dhe kurrë si e gjykon moralisht. Në fakt Soares, njeri i dominuar nga pasioni estetik, nuk thotë kurrë: koha ishte e keqe apo koha është e mirë. Të vjetrit thonë se ka njerëz të cilëve s’u bën përshtypje nëse koha është me diell a me shi. Kjo alegori shpreh thelbin e të ndjemit estetik.

Bernardo Soares është një nëpunës i thjeshtë. Si Pessoa, si Kafka.

Mua Soares më kujtoi njeriun në dritare të Kafkas. Enigmën e jetës në qytetërim. Pse një dritë e ndezur natës në një metropol, përbën gjithmonë një enigmë, ndryshe po t’ishte kjo dritë e ndezur në fshat do kishte si rregull, mister më të vagët. Te Amerika e pragezit, studenti që natën lexon në ballkon, gjegjet se hepërhe nuk e shqetëson gjumi, e se ka me fjetë mbasi t’i kryejë studimet. Bernardo Soares, përkundrazi, thotë se flen gjithmonë e se nuk ka me kuptue kurrë, asgjë. Lënda e perceptimit është e njejta. Veçse mënyra e perceptimit është e përkundërt. Kahja e Soaresit është introspektive, e drejtuar kah meandret e pusit të shpirtit të tij që ia ngul sytë qiellit… pse ai mendon par translation. Dhe sheh poshtë dritares, jetën që rrjedh, e kupton, se ajo që rrjedh aty poshtë, është, në fakt, jeta e tij.

Në pagjumësinë e natës Soares numëron yjet e padukshëm pa i numëruar cigaret që tymos. Dhe është i lumtur nga ajo palumturi, është i lumtur se mundet me shkrue se është i palumtur. Dhe është i lumtur prej të qenit vetëm dhe prej të mosqenit mbështetje sociale për askend, duke qenë njëkohësisht pikëmbështetje për universin e tërë. E me ato fjalë që hedh herë mbas here në letër pa rregull, pa u munduar me i shpëtue, pa projekt, pa menduar për librin, si vetë jeta e tij pa ngjarje, si t’i shkruante mbi lëkurën e fatit, ai krijon në mënyrë të pavetdijshme mandalën e tij, thur afreskun gjigand ku sheh të pikturuar vetë fatin e vet. Dhe zemra e mandalës së tij është Rua Dos Douradores. Prandej ai pendohet sa herë që ëndërron me ikë prej aty me provue shijen e përgjaktë të jetës n’ujdhesat e mëdha në Jug të së gjithës, e sikur t’i jepnin botën mbarë, ai do e ndërronte me një biletë për Rua dos Douradores. Ai e din se me udhëtue është gabim estetik. E di se t’udhëtuarit fizikisht i falet veç kovaleshentit: Franci p.sh. nuk do kish udhëtuar po të mos vuante prej asaj sëmundjeje që më në fund e rrëzoi. Mos me udhëtue, kjo është mënyra më e mirë me e dashtë udhëtimin, me e njohtë vendin ku nuk shkon. Thotë Pessoa: “Disa kënaqen me shkue në vende të huaja si pelegrinë anonimë, unë kudo që kam shkuar kam qenë mbreti e populli i atij vendi…” Pse me e çue fizikun në një vend duke e lënë shpirtin në një tjetër? A mundemi ne me ikë prej vendit ku është ngjizur shpirti jonë, duke e marrë edhe atë me vete? Udhëto, porse par translation! Atij që s’din me ndie kjo i duket masturbim. Por masturbim është me shkue si turist në Paris e jo me andrrue Parisin; është me pretendue se e njeh botën e jo me e andrrue atë. Pse nuk ka asgjë që i ngjan më shumë dashnisë, se andrrat. Andrrat e Bernardo Soaresit, njeri i dehur pse jeton, i trallisur pse ndjen, i fjetur pse ëndërron...

Përse me shkue në Lisbonë, kur Lisbona vjen tek unë, e në trajtën e saj më fantastike përmëtepër: npërmes fjalës së Pessoas? A s’jam njëlloj në qendër të letërsisë si në Shkodër, si në Lisbonë si në Dublin: qielli a s’shkruhet gjithkund njëlloj! ...Këto s’kanë ndonjë kuptim për atë që s’e di çka është të ndejmit estetik!

E kur i qasem Parisit n’andërr, shkoj drejt e te kafeneja e surrealistave dhe Sartrit, ku ndryshe prej realitetit s’më pret përpara një lukuni turistash të papamë me aparate dixhitalë në duar. E në realitet, ua kemi falur... gjeografinë e tyre të gjirizeve! Rua dos Douradores është rruga e të gjithë lexuesve të ditarit. E vetmja mënyrë me i zotnue gjërat është me i andrrue me gjithë shpirt, pra me i pasë estetikisht. Ky është i vetmi identitet, ai që buron nga identifikimi estetik. Pse kjo është e vetmja mënyrë me mbetë i lirë pra vetvetja, kurse gjërave me ua lanë lirinë e tyre, pra edhe ato me mbetë gjëra. Kur e ke diçka, jo vetëm ajo s’është më e lirë, por as ti s’je më i lirë prej saj.

Unë nuk e di a është dinamika idustrialo-teknologjike faktor kundërpërcaktues, por di se nganjëherë pesë minuta qetësi të bëhen heshtje kozmike. E kështu Pessoa e jetonte pafundësinë. Çdo mendim i tij, madje çdo pamje kishte si sfond pafundësinë. Prandej i dukej asgjë, por shì prej kësaj, e tregonte me aq mall. Asgjë, kjo është fjala që e jep pahjen e saktë identitare të këtij libri, çelësi inegzistent i tij. Ky është elementi që aq përsëritet sa me u ba identitet.

“Gjithçka vjen nga mosqenia”, thotë Greku. Jemi vetëm dromca pluhuri që era ngre dhe lëshon përtokë sakaq… thotë Pessoa. Prandej, mendoj, nuk ka kuptim që të jemi edhe budallenj.

Jeta është sak tepër e shkurtë për me ia gjetë kuptimin vetë pa ndihmën e letërsisë... Pessoa, na ofron aq e aq pikëvështrime letrare dhe të gjitha të marra prej ane, ngaqë anipse rrin mbi dritaren e tij ai jetën e sheh kurdo prej ane, duke refuzuar si çdo fenomenolog i mirë me paraqitë një pikëvështrim epran që t’i përmbledhë të gjitha e të realizojë kalimin lajbincian prej monadave te monadologjia. Kësodore ai lejon me kuptue se pikëvështrimi më i mirë është relativizmi i të gjitha pikëvështrimeve, dhe se mënyra më e mirë e të menduarit është të ndjemit, dhe ajo e të ndjemit, të menduarit. Dashnia për të vërtetën e ka kërkimin e saj kusht mundësie, prandej nuk pranon asnjë të vërtetë të vulosur. E nuk ka monadologji, por sall monada. Ose me e thanë mrekullisht me Gilles Deleuze: Nuk ka Logos, por ka veç hieroglife!

“Nuk di as se nuk di…” i pëlqen me përsëritë Pessoas. Dhe ai shpesh e nënvizon këtë relativizëm të skajshëm. Në fakt, një ndër faktorët më absolutë të botës, për Pessoan, është dimensioni i andrrës, ai më relativi dhe më subjektivi.

Vëlla ideal Pessoa ka perveç portugezit Cesario Verde, Omar Kajamin. E si Kajami, ai thotë se gjithçka është e kotë në jetë, por veç me jetue jo. Pi! Pi! Kjo është krejt filozofia praktike e Kajamit. Ajo e Pessoas i është simotër, veçse pak më abstrakte: ëndërro! ëndërro! E këto imperativa, ruhen me e paraqitë veten si imperativa, pse çdo imperativ edhe kur jepet si hipotetik ka mëtue kategoriken, dhe andërr kategorike s’ka. Por gjithsesi ka diçka të shenjtë e sublime te ky skrupull. Dhe ndoshta këtu qendron pozitiviteti që përftojmë prej këtij libri, dhe është ndoshta ky skrupull koefiçenti i korrigjimit që na shpëton nga nihilizmi. Skrupulli i andrrës, koefiçentit që e bën jetën të durueshme. Guximi me andrrue, pse sak s’ka vlerë me u humbë në stuhinë e jetës jashtësore… Guximi me andrrue! Thotë Pessoa: “Nuk pendohem për andrrat që nuk munda me realizue, por pendohem për ato andrra që s’guxova me i andrrue!”

Stili i Pessoas është zvogëlimi i kontaktit me botën e jashtme, për me e zmadhue analizën e atij kontakti.

Ky stil mund të quhet filozofia e fragmentit ose fenomenologjia e çastit. Por amà këto faqe i përkasin më shumë poezisë intime të shpirtit të Pessoas dhe magjisë së letërsisë poetike.

N’andrrën që është kjo jetë, nuk ka gjë më të madhe se me arritë me thanë diçka.

Astrit Cani

Milano 2006

DUHANTORJA

2009-02-06T15:50:00.000-08:00

Fernando Pessoa

Duhantorja

Nuk jam kurrgja.
S’do jem kurrë asgja.
Nuk muj me dashtë me qenë diçka.
Por veç kësaj, bart në veti andrrat e tanë botës.

Dritare të dhomës sime,
Të dhomës së njanit prej milionave të botës që askush s’di kush asht
(E po t’a dijshin kush asht, çfarë do dijshin vallë),
Ju përkuleni mbi misterin e nji rruge vazhdimisht të përshkrueme prej njerëzish,
Mbi nji rrugë të pahyshme për të gjitha mendimet,
Reale, pamundësisht reale, të sigurtë, panjohësisht të sigurtë,
E misterin e gjanave nën gurët dhe qeniet,
Me vdekjen që sjell lagështi ndër mure dhe flokë të bardha ndër njerëz,
Me Destinin që udhëheq karrocën e gjithshkafit mbë udhë të hiçit.
Sot jam i mundun, sikur ta njifsha të vërtetën.
Sot jam i kthjellun, sikurse t’isha tue vdekun,
Dhe të mos kisha vëllazni tjetër me gjanat
Përpos nji lamtumiret, dhe kjo shpi e kjo anë e rrugës të baheshin
Rradha e vagonëve të nji treni, dhe një nisje e fishkëllyeme
Nga brenda kokës sime,
Dhe nji shkrydhje e nervave të mia dhe një kërcimë kockash në ndezje.

Sot jam mendueshëm, si ai që ka mendue, gjetun dhe harruem.
Sot jam i ndamë mes besnikisë që i detyrohem
Duhantores nga ana tjetër e rrugës, si gja reale së jashti,
Dhe ndjesisë se gjithçka asht andërr, si gja reale së brendshmi.
Kam dështue në gjithçka.
Por meqenëse kurrë qëllime s'pata, mbase gjithçka na qenkej asgja.

Nga mësimi që më dhanë,
Zbrita nga dritarja mbas shpije.
Shkova në fshat plot qëllime të mëdha.
Por takova veç bar dhe pemë,
Dhe kur kishte, kishte njerëz si gjithkund tjetër.
Largohem nga dritarja, ulem mbi nji poltronë. Për çka duhet të mendoj?

Çka di se çka do jem, unë që s’di çka jam?
Me qenë ai që mendoj? Por mendoj se jam shum gjana!
Dhe kaq shum mendojnë se janë e njetja gja sa nuk mund të jenë kaq shum!
Zheni? Në këtë moment
Njëqind mijë trune hamenden përgjumshëm zheni si puna ime,
Dhe historia nuk do zbulojë, kushedi, as edhe njanin,
Nuk do ketë tjetër pos plehut të shum konkuistave t'ardhshme.
Jo, nuk besoj te vetja.
Në të gjitha çmenditë ka të çmendun me shume sigurina!
Unë, që nuk zotnoj asnji siguri, jam ma i shëndoshë a ma pak i shëndoshë?
Jo, as në mua…
Në sa papafingo dhe jo-papafingo të botës
Do jenë tue andrrue vetin zheni-në-vetvete?
Sa aspirata të nalta, të fisme dhe të kthjellëta -.
Po, me të vërtetë të nalta, të fisme dhe të kthjellëta -,
E mbase të realizueshme,
Nuk do dalin kurrë në dritë të diellit real as s’do gjejnë ndëgjim?
Bota asht e atij që lind për ta mësyem
Dhe jo e atij q’andërron të mundet me e mësy, ani pse ka të drejtë.
Kam andërrue ma shum nga ç’ka realizue Napoleoni.
Kam rrokë mbi gjoksin hipotetik ma shum njerëzim se Krishti.
Kam krijue në fshehtësi ma shum filozofina se ç’ka shkrue çdo Kant.
Por jam, dhe mbase do jem prorë, njeriu i papafingos,
Edhe pse nuk banoj aty;
Do jem prorë ai që s’u lind për kët;
Do jem prorë vetëm ai që zotërojte do cilësi;
Do jem prorë ai që ka pritun që t’ia hapshin derën para nji
Muri pa portë,
Dhe ka këndue kangën e Pafundësisë në nji kotec,
Dhe ka dëgjue zanin e Zotit në nji pus të mbyllun.
Të besoj te vetja? Jo, dhe asgjëkundi.
Shpërndaftë natyra mbi kokën time përvëluese
Diellin e saj, shiun e saj, erën që i gjen flokët e mi,
Dhe kusuri le të vijë nëse do vijë a ka për të ardhë, përndryshe le të mos vijë.

Skllevër të smuet me zemër t’yjeve,
Kemi pushtue të gjithë botën pa u ngritë nga shtrati;
Por jemi zgjue dhe ai asht opak,
Na jemi zgjue dhe ai asht i huej,
Kemi dalë shpie dhe ai asht tanë bota,
Plus sistemi diellor, Kashta e Kumtrit dhe e Paparcaktuemja.
(Ha bonbone, vogëlushe; ha bonbone!
Shiko se nuk ka në botë tjetër metafizë veç bonboneve.
Shiko se të gjitha religjionet nuk mësojnë tjetër pos pastiçerisë.
Ha, vogëlushe e pistë, ha!
Të mujsha të haja bonbone me po atë konkretësi me të cilën i ha ti!
Por unë mendoj dhe, duke e heqë letrën e argjendtë, që mandej asht prej kallaji,
Hedh gjithçka për tokë, siç kam hedhë jetën.
Po së paku mbetet nga idhtësia e asaj që s’ka për të qenë kurrë
Kaligrafia e shpejtë e këtyne vargjeve,
Portik i shkërmoqun mbi të Pamujtunën.
Por të paktën i shejtnoj vetes një përçmim pa lotë,
I fisëm së paku në gjestin e qashtër me të cilin vërvis
Teshat e palame që unë jam, pa listë, në rrjedhën e gjanave,
Dhe mbes në shpi pa këmishë.

(Ti, që ngushëllon, që nuk egziston dhe prandej ngushëllon,
Hyjneshë greke, e ngjizun si statujë e gjallë,
O patrice romake, pamujtësisht fisnike dhe fatale,
O princeshë trovatorësh, fort e sojme dhe e ngjyrtë,
O markeze e Shtatëqindës, e shpërvjelun dhe e largshme,
O kokote e bujshme e epokës s'etënve tanë,
O gjëkafshë moderne – që s’di mirë çka je -,
Ti gjithmbarë, çkado qofsh, në mund të frymëzosh, frymëzofsh!
Zemra ime asht nji kovë bosh.
Si ata që invokojnë shpirtën invokoj
Veten time por s’gjej asgja.
Avitem te dritarja dhe shoh rrugën me qartësi absolute.
Shoh dugajet, shoh trotuaret, shoh veturat që kalojnë,
Shoh qeniet e gjalla të kopsituna që ndeshen,
Shoh qentë q’edhe ata egzistojnë,
Dhe mbarë kjo më randon si një dënim me syrgjyn,
Dhe mbarë kjo m'asht e huej, si gjithçka.)
Kam jetue, studiue, dashurue, madje dhe besue,
E sot nuk ka lypës që unë të mos kem zili thjesht ngaqë s'asht unë.
Secilit i shoh sùkujt dhe plagët dhe gënjeshtrën,

Dhe mendoj: mbase s’kam jetue kurrë, as studiue, as dashurue, as besue
(Sepse mund të krijohet mbarë realiteti pa ba asgja nga këto);
Mbase kam egzistue sall si hardhuca që i presin bishtin
Dhe që asht shqetësisht bisht tekëndej hardhucës.

Kam ba me veten time atë çka nuk kam ditun,
E atë ç’do kisha mujtë me ba nuk e kam ba.
Dominoja që kam veshun ishte e gabueme.
Më kanë njoftë fill si ai që s'isha dhe nuk përgjënjeshtrova, dhe për fare e humba.
Kur kam dashtë me e heqë maskën,
Ishte e ngjitun në fëtyrë.
Kur e hoqa u pashë në pasqyrë,
Isha plakë saora.
Isha i dejun, nuk dijsha ma me e veshë dominonë që kisha heqë.
E hodha maskën dhe fjeta në garderobë
Si nji qen i toleruem nga të zotët
Ngaqë jodamtor
Dhe e shkruej këtë histori për me tregue se jam sublim.

Esencë melodike e vargjeve të mia boshe,
Ku me e gjetë që të takohesha si diçka e gatueme nga unë,
Dhe të mos rrija gjithmonë te Duhantorja këtu përballë,
Tue e shkelë ndërgjegjen se po egzistoj,
Porsi nji tapet ku nji i dejun shket
Apo një fshise kambësh vjedhë jevgjëve që s’vlejke asgja.

Por i zoti i Duhantores u avit te hymja dhe ndej’ te pragu.
E shoh me bezdinë e kokës së lakueme keq
Dhe me bezdinë e shpirtit që mezi shquen.
Ai do vdesë dhe unë do vdes.
Ai ka me lanë tabelën, unë kam me lanë do vargje.
Dikur do vdesë edhe tabela; sikundër vargjet.
Mbas pak do vdesi dhe rruga ku pat qenë tabela,
Dhe gjuha ku vargjet u shkruen.
Do vdesë mandej planeti rrotullues ku ndodhi e gjithë kjo.
Në satelite sistemesh tjera diçka e ngjashme me njerëzinë
Do vazhdojë me ba këso gjanash dhe me jetue nën gjana të ngjashme me tabelat,
Gjithmonë diçka përballë diçkaje,
Gjithmonë diçka e kotë sa tjetra,
Gjithmonë e pamujtuna, budallake si realja,

Gjithmonë misteri i thellë i sigurt si gjumi i misterit të syprinës,
Gjithmonë a thuese gjithmonë diçka tjetër ja asnjana as tjetra.

Po nji njeri hyni në Duhantore (vallë me blé duhan?),
Dhe realiteti me të ngjame befas m'shembet përkyje.
Ringrihem energjik, i bindun, njerëzor,
Me synimin me shkrue këto vargje për me thanë të kundërtën.

Ndezi nji cigare teksa mendoj t'i shkruej
Dhe shijoj te cigarja çlirimin nga çdo mendim.
Ndjeki tymin si të kishte një drejtim të vetin,
Dhe shijoj, në nji çast sensitif dhe kompetent
Çlirimin nga të gjitha spekullimet
Dhe vetëdijen se metafizika asht pasoja e të qenunit paqejf.

Mandej zgjatem mbi karrige
Dhe vazhdoj me tymosë.
Derisa Destini të më lejojë, do vazhdoj me tymosë.
(Po të martohesha me të bijën e lajtores sime
Me gjasë do isha i lumtun.)
Mbas kësaj konsiderate ngrihem nga karrigia.
Shkoj te dritarja.

Burri ka dalë nga Duhantorja (tue futë kusurin në xhep të pantallonave?).
Ah, e njifkam: asht Estevesi pa metafizikë.
(I zoti i i Duhantores u avit te hymja.)
Si për instinkt hyjnor Esteves u kthye dhe më këqyri.
Më përshëndeti me një shenj, i brrita Mirupafshim Esteves!, dhe universi
M'u ringreh pa ideal dhe pa shpresë, dhe i zoti i Duhantores u zgërdhi.

përktheu: Astrit Cani

TREGIMET E SHEKSPIRIT (I)

2009-02-02T01:22:00.000-08:00

Tregimet e Shekspirit, realizohen nga përkthyesi i palodhur i gjuhës gjermane Ervin Lani, që ka shqipëruar katër tregime për këtë numër, nga libri shekspirian i mikut të vet shkrimtarit të shquar austriak, M. Koehlmeier: Hamleti, Makbethi, Mbreti Lir dhe Romeo e Xhuljeta.

Linja grafike është ideuar dhe punuar nga Gëzim Lezha; botues Gaid Margot, Tiranë, janar 2009.

Dy citimet që kemi zgjedhur për këtë numër:

[...] në vdekje do mësojmë përdorimin e dobishëm të përjetësisë. Do na jepen të gjitha çastet e jetës sonë dhe do t'i kombinojmë si të ketë ënda. Zoti, miqtë tonë, Shekspiri, do bashkëpunojnë me ne.

(Borges, Inkuizicionet e tjera)

Njeriu që nuk ka muzikë brenda vetes

Që harmonia e tingujve s'e përmall

E din tradhtinë dhe mashtrimin djallëzor.

Emocionet e tij janë natë errnie

Mendimet Abanoz i zi.

Besoji muzikës, jo atij.

(Shekspir, Stuhia)

Revista Tregimet kushton 200 lekë, 104 faqe, shpërndahet në Libraritë më të mira të Shkodrës, Lezhës, Durrësit e Tiranës. Realizohet nga një grup të rinjsh që luftojnë me ndryshue perceptimin e brezit të vet, që bashkohen në Forumin Snack Bar Mediterran. Për kontakte & abonime snackbarmediterran@gmail.com ose konakto në Facebook zotërinjtë Astrit Cani, Ervin Lani ose Erion Temali.

2008-12-12T07:22:00.000-08:00

Bota është shkatërruar.

Një burrë dhe djali i tij ecin me mund e me frikë, nëpër zezimin e Fundit. Synojnë drejt jugut, drejt bregdetit. Në botën që e ka humbur dritën e vet, në ngricën që forcohet dita ditës, ata bartin zjarrin.

Kanë vetëm një pistoletë dhe vetëm një plumb për tu mbrojtur nga predonët e rrugës që nuk ndalojnë para asgjëje, as para kanibalizmit, as para dhunës së epërme.

Fjali pas fjalie pritet me tmerr se çfarë do ndodhi, por nuk ka ç’ndodh më, e gjitha ka ndodhur: bota është shkatërruar.

Në botën pas botës, i është kthyer dinjiteti të gjitha gjërave të mira me të cilat përmbushim nevojat tona, por që në botën tonë s’i perceptojmë drejt, pasi jemi mbuluar me ’to.

Një shishe ujë, ngrohtësia e një zjarri, një drekë e thjeshtë, gjumi, një rrëfenjë.

Të gjitha këto gjëra në botën e likuiduar vijnë në statusin e tyre “të vërtetë”, atë të mrekullisë.

Cormac McCarthy “shkatërron” botën për të krijuar një marrdhënie njerëzore.

Lidhja e këtij burri me djalin e tij të vogël është gjëja më e pastër që ndeshet në letërsinë e sotme.

Romani “Rruga” është një kristal i kulluar i letërsisë botërore.

Mos ia jepni Nobelin Cormac McCarthyt.

Astrit Cani

TREGIMET E HUMORIT TE BARDHE

2008-11-20T09:46:00.000-08:00

Mir DIBRA

PËR TË GJITHË ATA QË NUK U ULËN TA SHKRUAJNË POR QËNDRUAN TA TREGOJNË.

(18 TREGIMET E HUMORIT TË BARDHË, BOTUES Gaïd Margot, 90 FQ. 200 LEK)

PREMISË KRITIKE

Antologjia, për vetë traditën e saj, është ndoshta gjëja që gëzon më pak favore në botën e librit. Libri është ndoshta gjëja që gëzon më pak favore në botën shqiptare. Prej kësaj koncepti i antologjisë mujore tematike, tingëllon si sfidë e vërtetë.
Borges (kemi dëgjuar të shahen edhe antologjit e tij), e sheh t'udhës me thanë se antologjisti më i mirë është në fakt koha. Atëherë përse duhet një antologji? Në fakt, një antologji, çdo antologji, ka luksin e arbitraritetit, si në kohë, ashtu edhe në hapsirë. Në kohë, sepse, i jep kohë kohës, dhe në hapësirë, sepse, e kohëzon hapësirën. Ky kohezion, që ne e quajmë antologji, është në thelb, një koleksion ëndrrash. Pra, duke qenë ëndërr, është kohë e pame.
Në Shqipëri, sikundër në një pjesë të mirë të Lindjes Evropiane, antologjitë janë orientuar kah letërsia e “vërtetë”. Për rrjedhojë edhe këtu tek ne ka patur antologji të mendimit, të poezisë, të prozës e me radhë. Për tu shprehur me fjalët e revistës ArsAlbania, disa prej këtyre antologjive kanë qenë “varreza masive”. Në këtë klimë, unë dhe miqtë e mi të klubit kultuoror “Snack Bar Mediterran”, hyjmë në vallen e Kadmit me një revistë-libër, që quhet Tregimet.
Në radhë të parë, kjo revistë antologjike, synon ta çlirojë konceptin e antologjisë nga puna kinse shkencore, nga puna që synon shpërblesa burokratike, nga filologjia e merimangave, dhe hedh idenë në thelb humaniste, se antologjistja e ditëve tona është rruga.
Kësaj i lidhet edhe emri ynë që ka një Bar në mes. Ideja është ta dëlirim fjalën bar nga parazitizmi. Kafeneja, duke qenë vendi ku shërbehet kafeja; kafeja duke qenë pije e miratuar nga i Madhnueshmi, pra mistike, nuk kanë në vetvete asgjë prej rrugës, në kuptimin e shthurjes, por kanë prej udhës, pra prej etikës.
Shqipëtarët janë në rrugë, në rrugë për diku apo në rrugë të madhe? Shqiptarët merren shum me analiza. Nuk ia thonë për sinteza. Anipse shqiptari nuk është as analitik as sintetik, duke qenë në thelb një njeri i aksionit. Është koha për sinteza. Antologjia mundet me qenë sintezë.
Shqiptarët janë shumë energjikë. Shqiptarët po harrojnë të tregojnë. Humbja e narracionit, do na çojë edhe ne, siç ka shpënë një pjesë të mirë të popujve të botës, drejt humbjes s'identitetit, pra të memories, pra drejt shoqërisë së konsumit që sugjeron në thelb një gjë, atë që filozofi Tahirson e quan “të shkohet drejt vdekjes me karrierë, duke an-esetitizuar jetën, që s'është tjetër përveçse përveçse përvojtje estetike”.Antologjia mundet me qenë rikthim i narracionit.
“Lufta e njeriut kundër pushtetit, është lufta e kujtesës ndaj harrimit”, ka thënë Milan Kundera. Të gjithë e kanë harruar Milan Kunderën. Të gjithë pyesin “Pse akoma gjallë është Milani”. Dhe s’do ishte çudi, ta ngatërronin me Mìlanin. Po ç’kuptim ka të bësh libra, për më tepër libra mbi librat, në kohën e spektaklit, ose të kujtesës katodike. Asnjë kuptim. I vetmi kuptim, është që t’i bësh. Pastaj t’ua gjesh kuptimin. Sa kuptim ka me qenë njeri sot? Kur je i rrethuar nga njerëz-imazh.
Për ta shprehur me një imazh të narracionit: kjo situatë e qyetërimit, të kujton atë njeriun që shiti hijen e vet, dhe mandej zbuloi se ishte hija e njeriut që e shiti. Por këtij pesimizmi nuk i duhet shkuar deri në fund.

PËRSE ME TREGUE

Revista e Tregimeve, që në numrin 0, iu foli shqiptarëve për detin, për detin – armikun tonë më të mirë – nuk e kaloi detin. Në fakt, ishin vetëm katër tregime të gjata, sepse deti përndryshe humorit, nuk thuhet me dy fjalë. Por, prapë, anipse shumë nga minimarketet e librit, nuk denjuan as ta ekspozonin, ndodhi një fenomen. Gazetashitësit, anipse nuk shitën asnjë kopje, e lexuan për vete. Për më tepër një gazetashitës, na bëri një ndërhyrje kritike të shkëlqyer në lidhje me tregimin e Marit, 8 shkrimtarë. Bëri një mbrojtje të admirueshme të Zhyl Vernit. Dhe ne të G.M. e kuptonim, se mbronte në fakt rininë e tij. S'ka gjë më legjitime se kjo.
Me këtë dhe me të tjera na u konfirmua ajo që kurrë s’e kishim dyshuar. Shqipëria ka lexues të shkëlqyer. Por në përgjithësi, Lindja Evropiane, megjithë problemet e përgjithshme të receptimit ka lexues të panumërt dhe shumë receptivë. Flas për lexues që kanë disa nivele leximi, dhe që arrijnë në radhë të parë të kënaqen duke i nda do vlera që i përkasin mirëfilli inteligjencës. Prandej, gara e shkrimtarëve tonë për tu botuar në Oksident, na duket pak mitomani. Lexuesit më të mirë i ka padyshim Lindja. Lexuesit që e mbushin me dashni tekstin. S’ka rëndësi, a ka patos a patetikë kjo gjë. S’ka pikë rëndësie. Jemi krenarë dhe me fat pse jemi Evropianë të Lindjes. Mbrenda kësaj Evrope mandej, ne jemi me fat pse jemi shqiptarë.

Tani, kemi 18 tregimet e humorit të bardhë. Në fakt ky libër është konceptuar e punuar nga autori para dy vjetësh, dhe ka patur titullin “Antologji e humorit të zi”. Meqë autori është edhe përkthyesi i antologjisë së Bretonit. Por, duke parë se te përzgjedhja e Bretonit, disa tregime, për arsye të ndryshimit ndo të kontekstit historik, ndo të perceptimit në lidhje me kategorinë e provokimit intelektual, vendosi të bënte diç më aktuale, dhe sidomos: i duheshin hapur dyert humorit të zi të shkrimtarëve të Lindjes. Atëherë ja ku pas klasikëve botëror: Des Reaux, Tolstoj, Balzac, Tëain, ëilde e Ducasse, hyjnë me radhë: Aleksandër Sollzhenjicin, Bertolt Brecht, dhe sidomos shkrimtarët shqiptarë Drini, Dibra, Simoni, Temali, Qazimi, Cani e Muça (që shkruajnë italisht), Zejno, Kyçyku e Kelmendi. Shumica e këtyre autorëve do meritonin një shkrim më vete.
Çfarë është interesante te kjo përzgjedhje e humorit të zi, që quhet 18 tegimet e humorit të bardhë? Në radhë të parë titulli gënjen, por gënjen me shaka, humori i bardhë nëse egziston nuk është i njejtë me humorin e zi. Mandej kjo sugjeron idenë tjetër, se humori (edhe ai i zi) është në të vërtetë i bardhë, pra pozitiv: castigat ridendo mores.
Mandej, shohim diçka tjetër, përse 18 tregimet, kur në fakt këtu nuk ka vetëm tregime, ka parabola (ëilde, Dibra, Temali...), skica (Cani...), pjesa e disidentit të madh rus është fragment nga kap. “Historia e gjirizeve tona” e Arkipelagut Gulag, Elozhi i morrit është shkëputur nga kryevepra e çuditshme e kontit të Lotreamonit që është një prozodi e gjatë... etj. Me i dhanë emrin tregime këtyre 4-5 pjesëve që s’janë tregime, nuk do me thanë me dalë nga ideja e tregimit, ose me e orientue gabim lexuesin. Por, domethënë, me u lidhë me idenë e përgjithshme të revistës që quhet Tregimet..., dhe e ka luksin me shti në lojë jo vetëm parabolat por edhe aforizmat, gjithmonë në rastin kur këto, synojnë të stimulojnë veprimtarinë më njerëzore, ndër veprimtaritë njerëzore: të rrëfyerit. Pra, kjo revistë don të lidhet me këtë veprimtari, dhe numri shumës i titullit të saj, është një iluzion dialektik.
Atëherë nëse pranojmë, se këto janë 18 tregime, sepse këtu mund të lexohen 18 histori të shkurta që mund të tregohen në tavolinë, mundësisht në njërën nga tavolinat e Snack Bar, atëherë, do themi se kjo revistë i afrohet narracionit oral, dhe do kuptojmë diçka më shum edhe nga dedikimi: Për të gjithë ata që nuk u ulën ta shkruajnë, por qëndruan ta tregojnë. Nuk është ulje të shkruash, e prapë, humori në përgjithësi është zhanër gojor, i folur... Prandej, këtu gjenden ndo spunto të humorit të vërtetë, ndo ana stilistike, letrare, e kësaj pune. Tregimet e Reaux, Tolstoj, Balzac, por edhe të mjeshtrit Drini, apo të ndonjë shqiptari tjetër të këtij konaku, mund të vlejnë për këdo që merret me art, ndo me filmin e shkurtë a të gjatë, ndo me muzikën jazz, ndo me ndonjë formë tjetër donkishotizmi.
Dhe donkishotizëm qenka kjo punë, si na e kujton vetë citimi që është zgjedhur nga Borges:
“Huang-Ce na tregon për një njeri ngulmues që pas tre vjetësh ushtrimi vetëmohues u bë zot i artit të vrasjes së dragonjve: dhe që, për gjithë jetën e tij më pas, nuk gjeti as edhe një rast për ta ushtruar.”
Na pëlqen ideja e antologjizimit tematik, kur shohim përspari, krejt në harmoni, shkrimtarët e botës së madhe, me shkrimtarët e botës shqiptare. Na pëlqen larushia e përkthimeve. Sollzhenjicin me rrëfimin e tij për delirin stalinist në një mbledhje në Tbilis ku askush s’guxuan të pushojë së duartrokituri, përkthehet në gegnisht (me pak lëshime ndaj standardit). Përkthehet në një gjuhë që është gjuha e Fishtës, por edhe gjuha e barsoletave, që dikur, ishin forma narrative krejt funksionale për me kujtue se ka diçka jashtë totalitarizmit, se ideologjitë janë më banale se fjalët banale, që tregojnë diçka autentike. Se ata që shanin sistemin me fjalë rruge, ata që tregonin barsoleta të ndyra, ishin më të bardhë se ata që me fjalë të pastra vendimesh kriminale shkatërronin familje pa numër në vendin tonë. Ata që rrinin rrugash, në fakt vuanin se donin të krijonin familje. Dhe se donin me qenë pjesë e familjes njerëzore.
Ata që nuk u ulën ta shkruajnë, por qëndruan ta tregojnë... ata që ruajtën humorin, ata qenë disidentët e vërtetë.

Ontologjia e imazhit fotografik

2008-11-07T14:26:00.000-08:00

André Bazin

Themelues në 1951 i “Cahiers du Cinéma” (Fletoret e Kinemasë), që ka me drejtue deri sa të vdesi, André Bazin, qe ati shpirtnor i regjizorëve kryesorë të nouvelle vague-ës franceze (Truffaut, Godard, Chabrol, Rivette), të cilët gjatë viteve Pesëdhetë, para se të debutonin në regji, ishin shquejtë si kritikë kinematografikë në faqet e revistës së tij.

Ontologji e imazhit fotografik

Nji psikanalizë e arteve plastike¹mundet me e konsiderue praktikën e ballsamosjes si fakt themeltar të zanafillës së tyne. Në origjinën e pikturës dhe të skulpturës, do gjejkesh “kompleksin” e mumjes. Feja egjiptase, plotësisht e përcaktueme për me iu kundërvu’ vdekjes, e varte mbijetesën te përhershmënia materiale e trupit. Tue plotësue kësodore nji nevojë themeltare të psikologjisë njerëzore: mbrojtjen ndaj kohës. Vdekja s’asht tjetër përpos fitorja e kohës. Me fiksue artificialisht dukjet mishnore të qenies asht baraz si me e heqë atë nga fluksi i kohëzgjatjes: me e udhëheqë së rishmi kah jeta. Ishte e natyrshme me i pështue ato dukje në vetë realitetin e të vdekunit, në mishin e tij dhe në kocat e tij. Statuja e parë egjiptase asht mumja e njeriut të sajuem e të ngurtësuem në natron. Por piramidat dhe labirinti i korridoreve nuk ishin garanci e mjaftë ndaj ndonji dhunimi të mundshëm të vorrit; u dojshin marrë masa sigurie të matejshme kundra rastit, e shumëfishue mundësitë e ruejtjes. Kështu, ngat sarkofagut, tok me drithna destinue për ushqimin e të vdekunit, vendoseshin statuja terrakote, njëfarë mumjesh ndërrimi, të përshtatshme me zanë vendin e trupit po qe shkatërrohej. Del në pah kështu, në origjinat fetare të statujërisë, funksioni i saj fillimor: me e përkthye qenien me anë të dukjes. Dhe mundemi me e mbajtë për një aspekt tjetër të të njajtit projekt, tue mbajtë parasysh modalitetin e tij aktiv, ariun prej argjile të shpuem nga shtiza në shpellën parahistorike, zavendës magjik, i identifikuem me bishën e gjallë, i destinuem me garantue efikasitetin e gjahut.

Dihet se evolucioni paralel i artit dhe i qytetnimit i ka çlirue artet plastike nga këto funksione magjike (Luigji XIV nuk ballsamoset, kënaqet me një portret nga Lebrun). Por s’mundej veçse ta sublimojte këtë nevojë të pabesueshme me ekzorcizue kohën në përdorim e konsum të një mendimi logjik. Nuk i besohet ma identitetit ontologjik mes modelit dhe portretit të tij, por pranohet se ky na ndihmon me u kujtue për të, dhe kësodore me e pështue nga nji vdekje e dytë shpirtnore. Fabrikimi i imazhit asht çlirue deri edhe nga utilitarizmi antropocentrik. Nuk i përket ma mbijetesës së llojit, por ma në tanësi krijimit të nji universi ideal simbas imazhit e shëmbëllesës me realen dhe të pajisun me një fat kohor autonom. “Ç’kotësi piktura”² përderisa mbas admirimit tonë absurd nuk tejshihet nevoja primitive me fitue mbi kohën me anë të përhershmënisë së formës! Nëse historia e arteve nuk asht vetëm ajo e estetikës së tyne por para së gjithash ajo e psikologjisë së tyne, atëherë asht thelbësisht ajo e ngjashmënisë ja, po të duem, e realizmit.

***

Fotografia dhe kinemaja, të vendosuna në këto prespektiva sociologjike, shpjegojnë gjithësisht natyrazi krizën e madhe shpirtnore e teknike të pikturës moderne që zë fill kah gjysma e shekullit të kaluem.

Te një artikull në Verve³, André Malraux shkruente se „kinemaja asht veçse aspekti ma i evoluem i realizmit plastik, fillimi i të cilit asht dukë me Rilindjen dhe ka gjetë shprehjen e vet skajore te piktura baroke”.

Asht e vërtetë se piktura universale pat realizue disa ekuilibre mes simbolizmit dhe realizmit të formave, por në Katërqindën piktori perendimor ka fillue sakaq me u shmangë nga preokupimi i vetëm fillimor i realitetit shpirtnor të shprehun me mjete autonome, për me e zgjedhue ekspresionin me një imitim pak a shumë të plotë të botës së jashtme. Evenimenti vendimtar qe padyshim shpikja e sistemit të parë shkencor e, në njëfarë mënyre, sakaq mekanik: prespektiva (dhoma e errët e Leonardos parashëmbëllente atë të Nièpce-s). Ajo i lejonte artistit me krijue iluzionin e një hapsine tri përmasore ku objektet mund të nguliteshin sikurse në perceptimin tonë të drejtëpërdrejtë.

Tashma piktura ndahej mes dy aspiratash: njana posaçërisht estetike – shprehja e realiteteve shpirtnore ku modeli gjendet në transhendencën e simbolizmit të formave – tjetra që asht veçse një dëshirë mirëfilli psikologjike me zavendësue botën e jashtme me dublin e saj. Kjo nevojë për iluzion, e rritun me shpejtësi nga kandisja e vet, i gëlltiti pak nga pak artet plastike. Gjithsesi prespektiva pat zgjidhë vetëm problemin e formave, jo atë të lëvizjes, dhe realizmi duhej të përzgjatej natyrshëm nëpërmjet kërkimit të vet të shprehjes dramatike të çastit, njëfarë dimensioni i katërt mendor i aftë me e sugjerue jetën në mos lëvizjen e përvuejtun të artit barok.⁴

Sigurisht^,artistat e mëdhaj kanë realizue gjithmonë sintezën midis këtyne dy tendencave i kanë hierarkizue, tue dominue realitetin dhe tue e rithithë mbrenda artit. Por ngelet fakti se jemi në prani të dy dukurive thelbësisht të përndryshme, që një kritikë objektive duhet me dijtë me dallue në dashtë me kuptue evolucionin praktik të pikturës. Mbas Pesëqindës, nevoja për iluzion s’ka mê së punuemi pikturën nga mbrendësia. Nevojë krejt mendore, joestetike në vetvete, origjina e së cilës gjurmohet veçse në mendësinë magjike, mirëpo nevojë efikase tërheqja e së cilës e ka prishë ekuilibrin mes arteve plastike.

Debati mbi realizmin në art rrjedh nga ky keqkuptim, nga ngatërrimi mes estetikes dhe psikologjikes, mes realizmit autentik që asht nevojë me shprehë domethanien e vetë kohës konkrete dhe esenciale të botës, dhe pseudo-realizmit të trompe-l’oeil (ja të trompe-esprit)⁵, që kënaqet me iluzionin e formave⁶. Prandaj arti mesjetar fjala vjen, duket se vuen nga ky konflikt; dhunësisht realist dhe naltësisht shpirtnor në një kohë, ai s’e njihte dramën që këto mundësi teknike erdhën tue zbulue. Prespektiva ka qenë mëkati fillimor i pikturës perendimore.

***

Nièpce dhe Lumière kanë qenë shëlbyesat e tij. Fotografia, tue përmbushë barokun, i ka lirue artet plastike nga obsesioni i tyne i përngjasimit. Përnjimend, piktura tekembramja sforcohej më kot me na iluzionue dhe ky iluzion i mjaftojte artit, teksa fotografia dhe kinemaja janë zbulime që kënaqin përfundimisht dhe në vetë esencën e tij obsesionin e realizmit. Sado i zoti të qenkej piktori, vepra e tij ishte shpesh e hipotekueme nga nji subjektivizëm i pashmangshëm. Përmbi imazhin bante roje nji dyshim burues nga prania e njeriut. Në fakt, dukuria esenciale e kalimit nga piktura baroke te fotografia nuk gjendet thjesht te përsosja materiale (fotografia do ngelej për shumë kohë poshtërane ndaj pikturës në imitimin e ngjyrave) por te nji fakt psikologjik: kënaqja e plotë e oreksit tonë për iluzion me anë të nji riprodhimi mekanik nga i cili njeriu përjashtohet. Zgjidhja nuk ishte te rezultati por te zanafilla.⁷

Prej kësaj konflikti mes stilit dhe ngjashmënisë asht nji fenomen relativisht modern, të cilit s’ka me iu pa gjurma para shpikjes së lastrës ndjesore. Asht e dukshmë se objektivizmi i mahnitshëm i Chardin nuk asht aspak ai i fotografit. Asht Tetëqinda koha kur fillon njimend kriza e realizmit, mit i së cilës sot asht Pikaso dhe që ka me ba për diskutim njikohe kushtet e egzistencës formale të arteve plastike sidhe ato të themeleve të tyne sociologjike. Çlirue nga kompleksi i përngjasimit, piktori modern ia len popullit⁸që sakaq e indentifikon në njanen anë me fotografinë, dhe në tjetrën veç me atë pikturë ku ai zbatohet.

***

Origjinaliteti i fotografisë karshi pikturës qendrueka pra në objektivitetit e saj esencial. Aq sa edhe grupi i lenteve që përbajnë synin fotografik zavendës të synit njerëzor quhet pikërisht “objektivi”. Për të parën herë, mes objektit fillestar dhe reprezentimit të tij ndërfutet thjesht nji objekt tjetër. Për të parën herë, nji imazh i botës së jashtme formohet automatikisht pa ndërhymjen krijuese të njeriut, simbas nji determinizmi rigoroz. Personaliteti i fotografit hin në lojë veçse për zgjedhjen, orientimin, pedagogjinë e fenomenit; sado që të jetë e dukshme në veprën e kryeme, nuk rezulton me të njajtin titull si ai i piktorit. Të gjitha artet bazohen në praninë e njeriut; vetëm te fotografia i gëzohemi mungesës së saj. Ajo vepron mbi ne si fenomen “natyror”, si nji lule apo nji kristal bore bukuria e së cilës asht e pandashme nga origjinat bimore a tokësore.

Automatizmi i kësaj zanafille e ka tronditë rranjësisht psikologjinë e imazhit. Objektiviteti i fal fotografisë nji fuqi besueshmënie që mungon në çdo vepër pikture. Cilatdo qofshin vërejtjet e shpirtit tonë kritik jemi të detyruem me besue në ekzistencën e objektit të reprezentuem, kryekreje të ri-prezentuem, pra të bamë prezent në kohë e hapsinë. Fotografia gëzon nji transfert realiteti nga gjaja te riprodhimi i saj.Vizatimi ma besnik mund të na japë njoftësi ma të madhe mbi modelin por s’do zotnojë kurrë, për të keqen e shpirtin tonë kritik, fuqinë irracionale të fotografisë që gjeneron besimin tonë.

Kësodore, çileembyll sytë, piktura nuk asht ma se nji teknikë poshtërane e përngjasimit, nji Ersatz i procedimeve të riprodhimit. Vetëm objektivi na jep nji imazh të aftë me nxjerrë në pah, nga thellësia e nënvetëdijes sonë, këtë nevojë me i zanë vendin objektit me diçka ma shumë se nji kalk përafërues: me vetë objektin, mirëpo të liruem nga rastisjet kohore. Imazhi mundet me qenë i shfokusuem, i shtrajtësuem, i shngjyrosun, pa vlerë dokumentare, por rrjedh prej zanafillës nga ontologjia e modelit; ai asht modeli. Që këtu vjen tërheqja e fotove të vjetra⁹,ato hije të përhime apo sepie, fantazmagorike, thuej të palexueshme, nuk janë ma portretet tradicionale të familjes, janë prania tronditëse e jetëve të ndaluna në kohëzgjatjen e tyne, të çlirueme nga Fati i tyne, jo nga prestigji i artit por nga virtyti i nji mekanizmi pa gjak; njimend, fotografia nuk krijon përjetësi, si arti, por balsamos kohën, thjesht e pështon nga korruptimi i saj.

***

Në këtë prespektivë, kinemaja shfaqet si përmbushja në kohë e objektivitetit fotografik. Filmi nuk kënaqet ma me ruejtë për ne objektin e mbështjellë në çastin e vet si, në ambër, trupin e paprekun të kandrrave të ndoj ere të kalueme; e liron artin barok nga gjendja e tij e katalepsës konvulsive. Për të parën herë imazhi i gjanave asht si ai i kohëzgjatjes së tyne dhe si mumja e ndryshimit.

Kategoritë¹⁰e përngjasimit që karakterizojnë imazhin fotografik përcaktojnë pra edhe estetikën e saj karshi pikturës. Virtualitet estetike të fotografisë qëndrojnë në zbulesën e reales. Refleksi mbi trotuarin e lagun, gjesti i nji fëmije, nuk varej nga unë me i dallue në pëlhurën e botës së jashtme; vetëm mosgjakësia e objektivit, tue e zhveshë objektin nga zakonet dhe nga paragjykimet, nga të gjitha skorjet shpirtënore me të cilat e mbështillte perceptimi im, mund ta bante të virgjën përballë vemendjes sime dhe prej andej edhe dashunisë sime. Te fotografia, imazhi natyral i nji bote që nuk dinim e nuk mund të shikonim, natyra përfundimisht ban ma shumë sesa me imitue artin: imiton artistin.

Mundet edhe ta kalojë në fuqinë e saj krijuese. Universi estetik i piktorit asht i tjetërsishëm ndaj universit që e qarkon. Korniza përfshin nji kozmos substantivisht dhe esencialisht të përndryshëm. Në të kundërt, ekzistenca e objektit të fotografuem merr pjesë te ekzistenca e modelit si nji gjurmë gishtore. Në këtë mënyrë, ajo i shtohet realisht krijimit natyral në vend që ta zavendësjë me nji tjetër.

Surrealizmi e kishte ndërpa këtë kur thirrte gelatinën e lastrës ndjesore për me i dhanë jetë teratologjisë së vet plastike. Fakti asht se për surrealizmin qëllimi estetik asht i pandashëm nga efikasiteti mekanik i imazhit mbi mendjen tonë. Dallimi llogjik mes imagjinares dhe reales gjakon me u fashitë. Çdo imazh duhet me u ndie si objekt dhe çdo objekt si imazh. Fotografia përfaqësonte pra nji teknikë të privilegjueme të krijimit surrealist sepse realizonte nji imazh që merr pjesë te natyra: nji haluçinacion të vërtetë. Përdorimi i trompe-l’oeil dhe i saktësisë së përpiktë asht kundërprova e kësaj.

Fotografia duket pra bash si ngjarja ma e randësishme e historisë së arteve plastike. Njikohe lirim dhe përmbushje, i ka lejue pikturës perendimore me lanë mënjanë njiherë e përgjithmonë obsesionin realist dhe me rigjetë autonominë e vet estetike. “Realizmi” impresionist, me alibitë e tij shkencore, asht e kundërta e trompe l’oeil. Ngjyra tekembramja mund ta gëlltiste formën vetëm kur kjo të mos kishte ma randësi imituese. Dhe kur, me Cézanne-in, forma rimerr prapë dorëzinat e telajos, në çdo rasë nuk ka me ndodhë ma simbas gjeometrisë iluzioniste të prespektivës. Imazhi mekanik, tue i kundërvu’ pikturës nji konkurrencë që mbërrin, përtej përngjasimit barok, identitetin e modelit, e ka detyrue me u kthye për vete në objekt.

Ç’kotësi dënimi paskalian, prejse fotografia na len me admirue nga njana anë, në riprodhimin e vet, origjinalin që sytë tonë nuk do kishin dijtë me dashtë, dhe te piktura nji objekt të kulluem arsya me qenë e të cilit nuk asht ma në referencë me natyrën.

***

Nga ana tjetër kinemaja asht nji gjuhë.

¹Shprehja franceze arts plastiques përvijon bashkësinë e arteve pamore të karakterizueme nga riprodhimi i relievit dhe nga reprezentimi i dimensionit të tretë (thellësisë), realë (si te skulptura) ose iluzorë (si te piktura). (Sh. i p.)

²Blaise Pascal: “Ç’kotësi piktura, që shkakton admirim si rredhojë e ngjashmënisë për gjana të cilave s’u admirojnë as origjinalet”. (Sh. i p.)

³« Esquisse d’une psychologie du cinéma », Verve, 1939. (Sh. i p.)

⁴Do ishte interesante me ndjekë nga ky kanvështrim konkurrencën, në gazetat e ilustrueme prej 1890 në 1910, mes reportazhit fotografik, ende në zanafillë, dhe vizatimit. Ky i fundit kënaqte mbi të gjitha nevojën baroke të dramaticitetit. Sensi i dokumentit fotografik asht ngulitë veçse dora-dorës. Konstatohet gjithashtu, përtej njëfarë saturimi, nji kthim të vizatimi i animuem i tipit “Radar”.

⁵Lojë fjalësh mes mashtrim për synin dhe për mendjen. (Sh. i p.)

⁶Ndoshta sidomos kritika komuniste do duhej, para se me i mveshë aq shumë randësi realizmit ekspresionist në pikturë, me reshtë së foluni për këtë si do kish qenë e mundun me e ba në Shtatëqindën, para fotografisë dhe kinemasë. S’ka shumë randësi se Rusia sovjetike ban pikturë të keqe qyshse ban kinema të mirë: Ejzenstejn asht Tintoretto-ja i saj. Përkundrazi ka randësi që Aragon mundohet me na mbushë mendjen se qenka Repin-i.

⁷Do ishte gjithsesi rasa me e studiue psikologjinë e zhanreve plastike poshtëranë, si kalku dhe maskat mortore, që paraqesin edhe ato njëfarë automatizmi në riprodhim. Në këtë kuptim mund të konsiderohej fotografia si nji kalk, nji mënyrë me marrë gjurmën e objektit me ndërmjetësimin e dritës.

⁸Po a ndodhet njimend « populli » si i tillë në zanafillë të divorcit mes stilit dhe ngjashmënisë që efektivisht ndeshim sot? A s’identifikohet ma mirë me shfaqjen e “shpirtit borgjez” të lindun me industrinë dhe që të shërbejë pikërisht si opozitor i artistëve të Tetëqindës, shpirt që mund të përcaktohet me reduktimin e artit në kategoritë e tij psikologjike? Për më tepër, historikisht fotografia rrjedh drejtpërsëdrejti nga realizmi barok, dhe Malraux vë në dukje me të drejtë se ajo fillimisht nuk ka shqetësime të tjera përpos që me “imitue artin” tue kopjue në mënyrë naive stilin e pikturës. Nièpce dhe pjesa ma e madhe e pionierëve të fotografisë për ma shumë, kërkonin me kpjue stampat me këtë mjet. Çka andërronin ishte me prodhue vepra arti pa qenë artistë, për dekalcomani. Nji projekt ky në mënyrë tipke dhe esenciale borgjez, që megjithatë e konfirmon tezën tonë tue e ngritë disi në katror. Ishte e natyrshme që fotografit modeli ma i denjë i imitimit t’i dukej objekti i artit, për faktin se ai e imitonte sakaq në sytë e tij natyrën, “por ma së miri”. Ishte e nevojshme njifarë kohe që, tue u ba vetë artist, fotografi të mbërrinte me kuptue se nuk mund të kopjonte tjëtër në mos natyrën.

⁹Në origjinal, photografies d’albums, pra fotot e mbedhuna gjatë viteve në albumet e familjes. (Sh. i p.)

¹⁰Përdor skajin « kategori » në kuptimin që i mvesh Gouhier në librin e tij mbi teatrin, kur i dallon kategoritë dramatike nga ato estetike. Kështu sikurse tensioni dramatik nuk implikon asnji vlerë artistike, edhe përsosja e imitimit nuk identifikohet me bukurinë: ajo përban vetëm nji landë të parë ku fakti artistik regjistrohet.

^{botue dikur te Milosao}

DANIELE LUTAZZI

2008-11-07T14:15:00.000-08:00

Daniele Luttazzi

Ka lindur në Sant’Arcangelo di Romagna në 1961 (siç kishte dëshiruar gjithmonë). Ka botuar 101 gjëra me u shmangë në një funeral, Seks me Luttazzi-n, Thuaji klitos po, Taboid etj. Ka punuar me RaiDue (Valë kozmike) dhe në tv (Magazine 3, Mai dire Goal, Barracuda).

Është i dashuruar.

S’qenë ba as dy minuta qysh se e kishim hapë restorantin, kur ia behu një klient i urtë plot maniera prej xhentëllmeni, me një shikim tejet inteligjent porse të tërhequr. Ishte Daniele Luttazzi, një nga mjeshtrat më të mirë të satirës italiane, sot, natyrisht, i çensuruar. Mbaj mend se porositi pjatën më të thjeshtë që kishim në listë e u tret saora në mendime. Ngula këmbë me e shërbye vetë, anipse roli im ishte ai i banakierit. Ndërruam ndonjë fjalë e më tregoi për punën e tij të fundme për teatër, ku edhe më ftoi. Natyrisht s’vajta. Teatrit, vazhdoj t’i ruhem.

A. CANI

Marxulo interviston Hitlerin

Skena: dy poltronëza të bardhë, dhe në sfond një orë muri madhoshe mbi kuadrantin e së cilës figurojnë veç numra 12.

Marxulo

Ja tek është, ora e Mesnatës me rrethina, takimi juaj i natës. Sonte, mysafir i Mesnata me rrethina, diktatori më profesional i të gjitha kohërave: Adolf Hitler. (Kthehet, e sheh.) Adolf Hitler: diktator, njeri spektakli, koleg. Si u bëtë diktator, doktor Hitler?

Hitler

Duke iu gjegjur një njoftimi të “Corriere della Sera“. Kërkonin dikë që të ndizte Luftën e Dytë Botërore në mënyrë kreative, duke pushtuar Poloninë, kampe përqëndrimi, dhoma gazi, dhe të gjitha të tjerat, në mënyrë që mandej Chaplini të mundej me përftue një film komik. Kjo gjë më vinte shumë përzemër, e kësisoj u paraqita. Kam pasur gjithmonë temperament artistik. Mos harronin se kam frekuentuar Akademinë e Arteve të Bukura.

Marxulo

Ku gjithsesi nuk arritët të diplomoheshit…

Hitler

Është e vërtetë. Më mbetën në provimin e fundit. Ishte një shkollë prestigjioze, shumë përzgjedhëse. Dhe do ishte edhe sot e kësaj dite, po të mos e kisha rrafshuar me anë të SS-ve.

Marxulo

Ah, të tmerrshmet SS! A është e vërtetë se s’i ishin të dytë askujt, për sa i përket mizorisë mendore?

Hitler

Është e vërtetë. Autorët e këtij emisioni s’kishin lindur akoma.

Marxulo

Bukuria. Fakti se ju jeni objektivisht i bukur si ka ndikuar, nëse ka ndikuar, në mënyrën tuaj të të qenit diktator?

Hitler

Oh, ka lehtësuar gjithçka. Shikoni, i dashur Marxulo, do iu zbuloj një sekret. Njerëzia – njerëzia zor se mbetet indiferente para një mbrapanice mashkullore të bërë më së miri. Merrni për shembull Göring, mareshallin Göring. A besoni se do i kish ardhur keq të bënte diktatorin, të ishte në vendin tim? I kishte të gjitha cilësitë e nevojshme për tu bërë, e prapë s’ia doli. Dhe e dini pse? Ishte barkiç.

Marxulo

Edhe duke mos u pajtuar me politikën e tyre të jashtme, kam menduar gjithmonë se nazistët ishin gjithsesi stilista mode të mëdhenj. Ato pantallona, ato tabare! Kush i vizatonte modelet?

Hitler

Unë. Ju falemnderit për komplimentin. Është gjëja që më ka dhënë kënaqësinë më të madhe absolutisht. Unë qeshë vizionari që në vitet Dyzet propozoi ngjyrat pastel për burrat. Dhe kështu do më pëlqente të kujtohesha: si vizionari që në vitet Dyzet propozoi ngjyrat pastel për burrat.

Marxulo

Jeta juaj sentimentale. Ç’raport keni me dashurinë, doktor Hitler?

Hitler

Shumë të mirë. Në fund s’jam tjetër në mos një romantik i dashur vjetran i pashërueshëm. Për mua, dashuria është laksativi më efikas që gjendet sot në treg.

Marxulo

Shumë bindëse. E tashti më hiqni një kuriozitet: ju, doktor Hitler, a do bënit dashuri me një vajzë hebreje të sëmurë me AIDS?

Hitler

Veç pasi ta kem kremuar.

Marxulo

Një pyetje që ia bëjmë gjithmonë të ftuarëve tonë. Ç’ëndërr do donit të shikonit, sonte?

Hitler

Po atë që bëj gjithmonë tash do kohë të mira: ëndërroj se bëj dashuri me Alba Parietti. Një ëndërr fantastike! Sikur një gjë e tillë të bëhej realitet. E mendoni? Unë që bëj dashuri me Alba Parietti-n... Nuk do e laja për një vit!

Marxulo

E kështu përfund do kishit një rezervë të mirë djathi. A keni ndonjë pishman?

Hitler

Nuk duhej të vetvritesha, në atë bunker të mallkuar. Duhej të filmoja gjithçka dhe mandej t’ia shisja ekskluzive-n Mixer-it. Ose t’ ia hyja bisnesit, të ristrukturoja bunkerin dhe të ndërtoja një McDonald’s. Diçka të tillë.

Marxulo

Jemi njëmend në mbyllje. Jeta është një ëndërr, apo ëndrrat ndihmojnë me jetue më mirë, doktor Hitler?

Hitler

S’kam më moshë unë për këso lloj pyetjesh. Jam një pesionist i qetë, tashti. Loz me koça, bëj pazarin te Coop, përdor panalonen dhe të enjtën mbrama shoh Telemike. Mbase jeta është një ëndërr.

Marxulo

A keni një apel të fundit me i lëshue spektatorëve të natës së Rai Uno?

Hitler

Një apel? Po, dhe është ky. (Sheh nga kamera.) Duke parë si po shkojnë gjërat në botë, nuk jam akoma i rehabilituar?

botue dikur te Milosao e Albri Brahushës dhe Shpëtim Kelmendit

doli revista Tregimet... ideja & dashnia A.Cani

2008-09-09T09:42:00.000-07:00

Ja një revistë që i kushtohet Mjeshtrit Pashko Gjeçi… !

Dhurata Hamzai

-Doli në treg revista “Tregimet... ”, një e përmuajshme antologjike me temë. Numuri 0 i saj nis me “Tregimet e detit” ku janë përzgjedhur autorët Michele Mari, Andreas Karkavicas, Edgar Allan Poe, Jorgos Skabardonis, të cilët janë shqipëruar përkatësisht nga Astrit Cani, Romeo Çollaku, Erion Temali…

“Këndoje revistën dhe hidhe në det! Forumi Snack Bar Mediterran”. Kështu shënohet në faqen e fundit të një reviste të përmuajshme me tregime antologjike, e cila dje ka dalë në treg nga botues Zenit&Forumi Snack Bar Mediterran me numërin 0. Kjo sprovë me numërin e saj zanafillor i kushtohet mjeshtrit Pashko Gjeçi. Numëri 0 i saj nis me “Tregimet e detit” ku janë përzgjedhur Michele Mari, Andreas Karkavicas, Edgar Allan Poe, Jorgos Skabardonis, të cilët janë shqipëruar përkatësisht nga Astrit Cani, Romeo Çollaku, Erion Temali…

Ideja e kësaj reviste ka qenë e Astrit Canit. Ai, ndërsa ka ngjizur projektin e tij që do t’i vinte për mbarë ta quante dhe “dashnia” është takuar me bashkudhëtarët në botën e përkthimit Ledia Dushi, Dalina Jashari, Chiara Lunardi, Ardian Kyçyku, Romeo Çollaku, Azem Qazimi, Shpëtim Kelmendi, Agron Tufa, Primo Shllaku, Gëzim Kame, Krenar Zejno, Erion Temali, Gilman Bakalli, Jonila Godole, etj, etj, ka shtyrë më tej këtë ide dhe revista e përmuajshme antologjike u bë.

Tirana që nga sot ka një të përmuajshme antologjike me temë. Cani ka pohuar në intervistën për gazetën “TemA” se pas detit, sipas temave përkatëse, ata kanë menduar të vijojnë me numurat në seri me Tregimet për humorin (të bardhë e të zi), Tregimet për shahun, Tregimet për gotën, Tregimet për nitratin e argjendit e me radhë. Sipas tij, revista nuk do të mbahet vetëm me përkthime. “Do zgjedhim edhe tregimet më pikante të shkrimtarëve shqiptarë. Synojmë edhe t’i japim lexuesit fjalorthët përkatës, të detarisë, të erotikës, të shahut, të kinemasë, etj ”, ka pohuar poeti dhe përkthyesi Astrit Cani. “Ky numër nuk flet për detin turistik, po për detin aventuresk, “për detin si dimension metafizik të aventurës”, siç e quan i ndrituri Michele Mari”, shprehet Cani. Ndërsa përsa i përket numërit zanafillor që i kushtohet përkthyesit të “Odisesë”, Pashko Gjeçit, Cani pohon se ja: “Odiseja e Gjeçit është libri themelor i fëmijërisë sime. Vetëm pasi e lexova mund të them se fillova të kem një ndërgjegje. Aty gjenden vlerat themelore të qytetërimit tonë, dhe Mjeshtri i ka përcjellë në shqip me shumë dashuri”. Pra, duket se kjo revistë e ka rëndësinë më të madhe të saj ngaqë i kushtohet zejes së përkthimit, sepse është koha kur kjo zeje është futur nga përkthyesit sharlatanë në rrugën e banalitetit.

Intervista me Astrit Canin, ideatorin e numërit 0 të së përmuajshmes antologjike “Tregimet e detit”

Dhurata Hamzai : Doli numri i parë i revistës Tregimet, një e përmuajshme antologjike. Nëse kjo është sprova që ju e quani numri 0, cili është niveli që synoni më tej ?

Astrit Cani : -Niveli është letërsia e vërtetë, nuk ka nivel tjetër.

Dhurata Hamzai : Letërsia e vërtetë… ?!

Astrit Cani : -Po. Ajo që arrin me qenë me të vërtetë pjesë e jetës.

Të krijohet përshtypja se publiku është çmendur pas viçit të artë, ose shamanit demoniak me emrin e krupshëm spektakël. Por kjo është ajo çka vetë spektakli don me na ba të besojmë. Por ne i besojmë Orwellit dhe jo Big brother-it. Një gjë e vogël e vërtetë ka më shumë kuptim dhe jetëgjatësi se një rrenë e madhe.

Dhurata Hamzai : Tregimet e detit i kushtohen Pashko Gjeçit, ngaqë ai ka përkthyer Odisenë ?

Astrit Cani : -Po. Sidomos për këtë gjë. Miku im Zejno e kishte shumë për zemër këtë dedikim. Unë dua vetëm të shtoj se nga Odiseja tek Moby Dick, deti ka qenë ati i letërsisë së burrave të vërtetë. Ata që kujtojnë se klasikët e letërsisë detare janë libra për fëmijë kanë të drejtë, por edhe ata që kujtojnë se kemi të bëjmë me kryevepra të epikës ose me epikë të kulluar, kanë të drejtë.

Ky numër nuk flet për detin turistik, po për detin aventuresk, “për detin si dimension metafizik të aventurës”, siç e quan i ndrituri Michele Mari. Odiseja e Gjeçit është libri themelor i fëmijërisë sime. Vetëm pasi e lexova mund të them se fillova të kem një ndërgjegje. Aty gjenden vlerat themelore të qytetërimit tonë, dhe Mjeshtri i ka përcjellë në shqip me shumë dashuri.

Dhurata Hamzai : Ja ku dolëm tek përkthyesit, a ka përkthyes të rinj që mund të krahasohen me mjeshtërit e kalibrit si Gjeçi, Shllaku, Zheji?

Astrit Cani : -Unë personalisht e kam humbur shijen e leximit në shqip. Kjo lidhet me inekzistencën e filologjisë shqiptare. Ka përpjekje individuale dhe arritje të shkëlqyera individuale mes të rinjve. Është një Romeo Çollaku dhe një Azem Qazimi, por nuk kemi një shkollë të vërtetë. Puna e këtyre pak individëve të përkushtuar, nuk gjen as terrenin, as përmasën fizike, as volumin për të përbërë një korpus.

Dhurata Hamzai : Thatë që janë pak të rinj që e njohin zejen e përkthimit, por në Shqipëri ka një përmbytje me tituj të letërsisë së përkthyer?

Astrit Cani : -Po kjo dihet. Ky është një fakt banal. Është më banal se banaliteti i përkthimeve. Besoj se kjo mund të zgjidhet vetëm me krijimin e kritikës së mirëfilltë. Lexuesit i duhen dhënë koefiçentat e korrigjimit. Perceptimi sot fabrikohet nga gazetat. Sipas disa interesave që vetëm me të ardhmen nuk kanë lidhje. Kritiku duhet të gjejë kriteret, duhet të bëjë diskrecionin midis vlerës dhe mosvlerës. Por duhet punuar në skuadër për ta bashkuar realitetin kulturor shqiptar, dhe për ta ngjitur atë në një nivel më të lartë. Ndërkohë, mediat po punojnë për të shkatërruar receptimin.

Dhurata Hamzai : Cila është natyra e revistës ?

Astrit Cani : -Kjo është një e përmuajshme antologjike me temë. Pas detit si tema ne kemi menduar humorin (të bardhë e të zi), shahun, gotën, nitratin e argjendit e me radhë. Kuptohet revista nuk do të mbahet vetëm me përkthime. Do zgjedhim edhe tregimet më pikante të shkrimtarëve shqiptarë. Synojmë edhe t’i japim lexuesit fjalorthët përkatës, të detarisë, të erotikës, të shahut, të kinemasë, etj.

Dhurata Hamzai : Revista del si botim Zenit & Forumi Snack Bar Mediterran. Zenitin e njohim, na thoni dy fjalë për forumin Snack Bar Mediterran….. ?

Astrit Cani : -Ky forum është një bashkim artistësh, shkencëtarësh dhe filozofësh të rinj që ngulmojnë për ndryshimin e perceptimit dhe synojnë të punojnë me brezin e vet. Misioni ynë është të promovojmë kulturën e lirisë, sepse ne e kemi lirinë, por e kemi marrë ndoshta gratis dhe nuk e zotërojmë kulturën e saj. Liria e shprehjes duhet të vijë bashkë me kulturën e shprehjes. Revista është gjëja e parë që ky bashkim intelektual sprovon dhe shpresojmë të vijojë me prurjet e tjera. Duke pasur para sysh kuadrin filologjik ku Zeniti i vendos botimet e veta, ne e konsiderojmë atë partner tonin natyror.

Jeni shprehur për të disatën herë mbi ndryshimin e perceptimit, çfarë kemi parasysh me këtë?

Astrit Cani : -Kjo temë lyp më shumë bojë nga sa importon sot Shqipëria. Mund të themi se perceptimi ka frekuencën e vet, dhe ne luftojmë që kjo frekuencë të jetë e lirë e pakontrolluar dhe e mosvarme. Në momentin kur këtë frekuencë e kontrollon spektakli kemi të bëjmë krejtësisht me një zhurmë që shkatërron pikësëpari shqisat perceptive ose receptimin. Ne synojmë që njerëzit të shpallin pavarësinë e mendimit. Duhet shpallur pavarësia e perceptimit. Besojmë se orientuesi më i mirë për çdo njeri është zemra dhe mendja.

Çfarë nënkuptoni me spektakël?

Astrit Cani : -Përkufizimin na e jep Guy Debord. Ai thotë se spektakli është kapitali i grumbulluar deri në atë pikë sa me u kthy në imazh. Filozofi italian A. Zhok, flet për shpirtin e parasë dhe likujdimin e botës. Debord, pikas dy lloje spektakli: spektaklin e përqëndruar që e bënte partia në mbarë Lindjen Evropiane, dhe spektaklin e hallakatur që e bën kushdo dhe më mirë se kushdo e bën stërbosi, në botën e lirë. Për lexuesin shqiptar, një ide mbi këtë luftë e jep Orwelli, te libri “1984 ” (bot. Zenit). Raste galopante të spektaklit te ne janë televizionet alla berluska, sektet fetaroide, muzika porno, pornokracia, etj. Prandaj ne, i kthehemi Kinës e Indisë, Biblës, Kuranit, Kantit, qoftë edhe Engelsit, apo Freudit dhe i mbrojmë si vlera të qarta të mendimit historik. Dhe jemi kundër spektakolarizimit të këtyre vlerave, dhe sidomos jemi me mish me shpirt kundër interpretimit folkloristik të tyre. Kundër interpretimit folkloristik të politikës. Kundër interpretimit.

TEMA

TEST INTELIGJENCE IDEUE NGA AJNSHTAJNI

2008-07-30T07:22:00.000-07:00

Test intelligence ideuar nga Einstein

Einstein mëtonte se 98% e popullatës globale nuk ishte në gjendje ta zgjidhte këtë test:

% Kemi 5 shtëpia prej 5 ngjyrash të ndryshme.

% Në çdo shtëpi jeton nga një penson me kombësi ndryshe.

% Këto 5 persona pijnë njëfarë pije, tymosin njëfarë duhani dhe kanë një tip kafshe.

Adresat:

1. Anglezi jeton në shtëpinë e kuqe.

2. Suedezi ka qenë.

3. Danezi pi çaj.

4. Shtëpia jeshile është në të majtë të së bardhës.

5. Banori i shtëpisë jeshile pi kafe.

6. Personi që tymos Marlboro rrit zogj.

7. Banori i shtëpisë së verdhë tymos Dunhill.

8. Banori i shtëpisë në qendër pi qumësht.

9. Norvegjezi jeton në shtëpinë e parë.

10. Personi që tymos Blend jeton pranë atij që ka mace.

11. Personi që ka kuaj jeton pranë atij që tymos Dunhill.

12. Personi që tymos Camel pi birrë.

13. Gjermani tymos Pall Mall.

14. Norvegjezi jeton pranë shtëpisë blu.

15. Personi që tymos Blend ka një komshi që pi ujë.

Pyetja është:

]]]]] Kush ka peshq? [[[[[

In memoria

2008-07-05T08:24:00.001-07:00

Xhuzepe Ungareti

In memoriam

Emnin ia thojshin Muhamed Sheb,

Prej rodi të mirë emirësh nomadë.

Vrau veten se jeta e la pa atdhé.

E deshi Francën

E ndërroi emën.

I thirrën Marsel,

Mirpo s'ishte francez.

Dhe nuk dinte ma

Si rrnohet

Në çadrën e të vetve

Ku ndëgjohet Kurani me za,

Tue gjerbë kafen erëmirë.

E s’diti me e shprangue kangën e vetmís.

Me zojën e hotelit e shoqnova

Në rrugën e të Pafatëve numër 9

Teposhte ku nata troshitet.

E tash pushon në hupnín e Ivrís

Vorrezë që ka përherë bojën e nji cirku të fikun në shi.

Dhe ndoshta veç unë

E di halà se ai jetoi.

Eldorado

2008-06-18T07:29:00.000-07:00

Appunto una parabola

La mia tappa a Milano, la milanesiana si oppose diametralmente a quella di Tirana. Mettiamola così. Ero su questo treno che faceva un tratto lungo ma proprio lungo: tipo la transsiberiana. A un certo punto appare una splendida stazione. Il treno ferma. La gente scende a fiotti. Io decido di fare lo stesso. Si entra tutti lì. In questa stazione tutto è impeccabile. Le sedie sono dei troni forgiati in oro. I servizi del thè poi non parliamone. Dopo il thè noto una cosa. Tutti quelli scesi con me, ritornano verso il treno. Sono perplesso. Ma non demordo. Io non sono sceso per fare una pausa, tanto il thè lo potevo bere in uno degli innumerevoli vagoni ristorante. Comunque è vero che sù non è permesso fumare. Allora esco dalla stazione dalla parte della strada, direzione città. Ma che vedere: una desolatissima landa che annega all’orizzonte. Stupito, indugo un attimo. Capisco che non c’è altro da fare che risalire a bordo. Ma una volta raggiunto i binari, del treno nemmeno l’ombra. A questo punto mi tocca aspettare lì per anni. Soppravvivo, sono albanese. Dopo di che nell ottavo anno di vita erma, ecco il treno. Lo stesso. Quelli che scendono sono stupiti nel vedermi. Forse non tanto per il mio aspetto, quanto per il fatto che io mi trovavo proprio lì in quella stazione. Dopo il loro thè, il treno riparte. Forse tra i scesi c’è stato qualcuno che ha rifatto il mio datato errore. Senza forse, ma sicuramente. Ma forse non è nemmeno un errore. E questa stazione non è del tutto inutile.

Il treno viaggia. I paesaggi si alterano come le stagioni. Solo la gente è sempre quella. La gente muta in sé, questo è vero, ma nel mutare, nell’affacendarsi ricrea sempre la stessa cosa: la quatidianità. All’improvviso, senza che nemmeno io me ne sia accorto, mi ero buttato dal treno in corsa, a capofitto in un combusto paesaggio, foresta uccisa come quelle de “La Strada” di Cormac McCarthy. Perché l’ho fatto? Non lo so. So solo che non aspetterò più nessun treno. Volterò per sempre le spalle ai binari, quelli che portano da qualche parte. Qui le possibilità di soppravvivenza sono pari a zero. Le possibilità di riscatto pure. Ma qui non c’è nessuno dei ricatti che condizionano la quatidianità di quelli. Qui le possibilità di soppravvivenza sono minime. Acqua di pioggia, principalmente. Questa è la morte. Ma io vado avanti. A capo di non molto tempo, dietro quella foresta uccisa, sbuco a Eldorado. Quella desolazione nascondeva la città promessa. Una fittissima giungla bruciata, per avere così il sentiero per Eldorado.

Adesso vivo in Eldorado, e passo le giornate a lavarore nel ramo dell’oro. Le mie mani valgono oro. Ogni tanto sogno il treno. Ne sto faccendo uno enorme, tutto in oro. Mi coricherò lì dentro, quando mi toccherà rendere l’anima.

17 giugno 2008

Email

2008-06-11T13:07:00.000-07:00

Ciao Astrit!

Come stai? Tutto bene al tuo rientro?

Io sto bene e ho anche qualche novità: ho finito gli esami, riuscendo a dare l'ultimo mentre lavoravo al Corriere. Poi lì ho smesso il 10 maggio, quando è scaduto il contratto, ma nel frattempo ho trovato lavoro per una rivista mensile che si occupa di comunicazione e mass media. Lavoro per loro solo la settimana prima della chiusura e correggo bozze. Sono contenta perchè mi permette di studiare, ma nel frattempo faccio esperienza e guadagno quanto basta. Quindi complessivamente sono più tranquilla. Sto iniziando a leggere qualcosa per la tesi, ma onestamente sono molto stanca...e si vede...non sono più così precisa! Dimentico un sacco di cose, mi confondo... ;)

Mia madre ha letto il tuo libro di poesie e le è piaciuto molto, mi ha detto di farti i complimenti. Io invece sono per te una delusione: non l'ho ancora letto. Continuo a leggere per la casa editrice, per lavoro e studio e per me stessa non trovo mai un momento, anche perchè quando ho del tempo libero o esco o dormo, ho gli occhi stanchissimi...mi spiace. Confido sull'estate...ne ho un bel po' di cose da recuperare durante le vacanze... (tu probabilmente non approverai il modo in cui mi faccio stressare......)

Però ogni tanto fra i libri insulsi che mi fanno leggere ce ne è uno che merita, come quello che ho finito di leggere oggi e che mi ha fatto pensare a te. Forse lo conosci già:

Anilda Ibrahimi

"Rosso come una sposa"

Einaudi - I coralli

Lei è albanese, ma vive in Italia e ha scritto direttamente in italiano. E' una storia basata sui ricordi che le arrivano dalla sua famiglia e racconta l'Albania dagli anni 20 agli anni 90, attraverso le vicende umane dei protagonisti, soprattutto le generazioni delle donne della stessa famiglia. C'è qualcosa di antico e profondo nel tipo di relazioni che sono descritte, qualcosa che mi ha fatto pensare alla tua infanzia così piena di spazi liberi. Poi è molto intenso ciò che le donne di quella famiglia si trasmettono, come una eredità: il compito di raccontare ai morti ciò che accade nel mondo dei vivi, per non perdere i legami familiari e per non perdersi. Un gesto che fa sentire chi lo compie al suo posto, in pace.

Qualcosa che io non ho mai sentito, qualcosa che sembra essere lontano dalle nostre vite frenetiche, e che infatti l'ultima delle protagoniste, quella della nostra generazione (più o meno, è nata nel '72) fa fatica a sentire e a compiere. Ma poi ci riesce, in modo nuovo: non più l'antico lamento rimato cantato dalle donne (una specie di epica), ma il romanzo.

Mi è piaciuto e mi ha commosso.

Magari ti viene voglia di leggerlo...

Intanto a me ha fatto venire voglia di scriverti!

Un bacio grande,

a presto!

Virna

Artur Bejzade, peshkatar

2008-06-10T05:06:00.000-07:00

Astrit Cani

Artur Bejzade, peshkatar

Na ishte njëherë televizioni shqiptar. Nuk e dijmë a pati ndokur aty një tryezë të rrumbullakët, nuk e dijmë a na qe ndopak Kamelot. Vitet për të cilat flas ishin ato kur ne dilnim nga materializmi pa liri, dhe hynim këmbëekrye në materializmin me liri, që e perverton edhe vetë idenë e lirisë. Nse në këtë kohë vërshuan spiritualistët (me sekte, nënsekte, dogma dhe nëndogma), spiritualizmi nuk u duk gjëkundi në horizont. U rindërtuan objektet e kultit, por subjektet mbetën të pakultivuara. Premisat ishin të errëta. Lindja e pluralizmit kulturor, u përurua me vjedhjen e arkivit të këtij televizioni. Mund të duket se pikërisht kjo vjedhje shënoi lindjen e pashmangshme të mafies së re kulturore në Shqipëri.

Në këtë moment (gjysma e parë e viteve ’90) një njeri i dhënë pas dritës dhe dritëshkrojës, i vendosur në pult, fillon të ndryshuarët e perceptimit të spektatorit filmik, na katapulton në magjinë e një arti, kinemasë, që në fakt ngelet i kritikueshëm si i pari që krijoi konformizmin e përgjithshëm ose planetar ndaj spektaklit. Veç pati hereziarkët e vet, anarkistë e vizionarë, godardë e kubrickë, artistë të klasit më të lartë, nga ata që kanë diçka për të na dhënë, nga ata që e kritikojnë dhe i shpëtojnë ekonomisë së spektaklit, duke na mësuar së pari ekonominë e qenies njerëzore.

Ky përzgjedhës i shquar dhe i harruar për së gjalli, me estetikën e tij origjinale dhe frymëzuese, jo vetëm iu kundërvu realizmit socialist, nga i cili disa bënin sikur dilnin e të tjerë bënin sikur zgjoheshin, por i rezistoi mrekullisht edhe realizmit socialist amerikan. Puna e tij iu kundërvu gjithaq edhe pse për pak kohë, pornokracisë, që lulëzoi më vonë, me ballkanizimin etnofolklorik me bazë të gjerë pulsionale të Ballkanit.

Unë me brezin tim n’atë periudhë ishim në moshën më të mirë të njeriut: hunda s'na kishte zënë ende lesh (kishim nuhatje të jashtëzakonshme), veshët s'na kishin vënë ende dyll (ishim sidomos dëgjues të mirë, bij të radios). Besonim te Zoti si krijuesi i jonë dhe si krijuesi e frymëzuesi i Mr. Al Pacino dhe Mrs. Michelle Pffeifer.

Në këtë moment, ne shihnin te televizioni një burim kulture, dhe në fakt për ne ashtu rezultoi. Duke lundruar në kanalin tonë, ne pamë një seri filmash nga më të mirët e të gjitha kohëve dhe vendeve, kryesisht në gjuhë origjinale dhe të përkthyer mirë, çka na ndihte edhe në përvetësimin e gjuhëve të huaja.

Në fakt, disa njerëz gjendeshin pas gjithë këtij operacioni kulturor. Ky shkrim përmend veç njërin, z.Artur Bejzade, i denjë për këtë elozh të vonuar.

Dikush, me një thjeshtëzim tipik shqiptaresk, në mënyrë tendencioze, do mëtojë se Bejzade ishte thjesht në vendin e duhur në momentin e duhur, por unë them se ai në radhë të parë ishte personi i duhur, dhe kam prova për këtë. Në fakt këta janë njerëz që e kan kapakun gati vetëm për të mirën, sepse mëtojnë që kanë sensin e masës, në fakt masën ua jep dijenia se janë të parealizuar, e nuk i kemi parë t’ia vënë atë kapak të keqes...

Nuk dua, dhe nuk di të kujtoj shumë tituj. Një film me seri do e përmend patjetër: gjermanin Enigmat e rërës. Mandej serinë e pakrahasueshme të filmave francezë. Mandej kryeveprat hollywoodiane (“Dritarja mbi oborr”, etj.) dhe të tjerat nga Amerika (“Vdekja nuk di të lexojë”); perlat e paçmuara të shkollës italiane (Djemtë e rrugës Panisperna), filmin “Vdekja e një poeti” nga Spanja.

Filigranë e këtij korpusi ishin filmat e dashurisë, ku ne mësuam ta perceptonim erotizmin si diçka me vlerë dhe si vlerë e kultivuar dhe e kultivueshme... Ishim çunakë por e kishim kuptuar ku ishte e bukura e moshës që na priste. Vetë Bejzade ishte i dashuruar pas Nastasja Kinskit. Kozmogonia e tij filmike ishte e ndriçuar nga rrezet e argjendta të nitratit të dashurisë. Zgjidhte edhe filma dramatikë, epikë, satirikë... por në thelb prekja e tij dhe shqisa e tij e gjashtë, ajo e muzikës kozmike, ishte e lirës.

Nga një satirë te një film aksion ja ku çelnin Lulet e mollës, që lageshin nga Lot në shi, dhe ja ku ato lule na dhuronin Çaste magjike. Karrigeja në maje të kodrës te Dashnorët e Maries, ishte në fakt vendi ideal i spektatorit ideal të filmit. Narracioni filmik hynte sakaq në jetët tona dhe i mbrunte sipas imazhit të vet, gjithmonë e më bukur - muzika bëhej harmoni e gjallë.

I mrekullueshëm ishte fakti se ne po shihnim gjërat më të mira të etérit, pa pasur aspak idenë se këta ishin punë të regjizorëve më të mëdhenj. Burimi ishte platonik, ideal. Ne nuk pyesnim fare për regjizorët. Shumë më vonë (në moshë të pjekur, sic!), zbuluam se këta ishin regjizorët më të mëdhenj të botës së filmit, por kjo s'na e ndryshoi fare perceptimin, për mos me thanë, na la si na gjeti. Vazhduam t'i donim ato vepra dhe t'ushqeheshim me kujtimin e të pamit të tyre pa ia mbushur mendjen vetes se këta ishin punë të disa personave, pasi ne ishim jo vetëm spektatorë inteligjentë por edhe pjesmarrës në krijim. Ky është fat dhe fakt. Të hysh në vepër pa mik. Të lidhesh me dashuri, me ide.

N'atë dimension të realitetit (dhe ndoshta vetëm aty) Shqipëria ishte një ujdhesë fatlume. Por në qoftë lumturia një iluzion, shija e saj që ne e ndjemë ishte reale, dhe askush s'mund ta mohojë se ajo që perceptonim me ndihmën e atyre filmave ishte lumturia, moskokëçarse dhe haplehtë, vegimtare dhe ideale; la bonheur: gati gati, ora e mirë.

Besoj se në mos i pastë bërë të tëra Artur Bejzadja, së paku ai është per ne modeli i shkëlqyer i punëtorit të etérit. Dhe është puna ajo që e bën etérin eternel. Ai – e kush e ka harruar buzëqeshjen e tij! - kishte me thesarin filmik të regjizorëve të mëdhenj një konfidencë që vetëm një i barabartë mund ta ketë. Jo një primum inter paris, aq sa një i barabartë në mesin e të parëve.

Me qenë filolog është e pamundur në Shqipëri. Por ka pasë njerëz që ia kanë dalë, të paktën për një kohë. Artur Bejzade, mbetet i veçantë në këtë. Në misionin e tij estetik të përmbushur me thjeshtësinë e qytetarit të vërtetë, e ilirit, romakut, grekut të lashtë, anglezit... Artur Bejazde, përfaqëson edhe i vetëm (por s'është dhe pa shokë), tipin e vërtetë dhe të çmuar të merakliut.

Në kohën tonë të shnjerëzuar, kur spektakli ose grumbulli i të gjitha iluzioneve pa lavdi po i fundos të gjitha, po fundos librin, po dhunon artet, po e bastardon kinemanë, kur njerëzit si Bejzade nuk e gjejnë më vendin e vet, prapë Bejzade për të cilin flasim (pra ai i fillimiviteve ’90) arrin edhe sot të komunkiojë pasion e përkushtim ndaj së bukurës.

Ai nuk ishte një filmpërzgjedhës, një kontrollor cilësie, një programator, një pragmatist. Ai ishte një peshkatar. Ai na peshkoi të gjithëve. Na peshkoi me karremin luksoz të dritëshkrojës.

Kolegë të tij të sotëm, o bij të karaokes egzistenciale! Ju që keni 20000 filma në arkiv dhe s'dini që s'dini me zgjedhë. Këqyrni prapa jo dhe aq prapa në kohë, rikthehuni me mendje në vitet kur duhej të ishte formësuar ndërgjegja juaj, dhe aty do e gjeni një referencë të shkëlqyer. Mister Artur Bejzaden, peshkatar.

Tiranë, Maj 2008

botue te TEMA e Tiranës

Romani "Pyesni pluhurin", u promovua n'ambjentet e Zenit ne Tirane

2008-05-05T03:16:00.000-07:00

NGA PLUHURI TEK ROMANI DHE SЁRISHT TEK PLUHURI

Për jetën e Fantes (Denver, Colorado1909 – L.A., California 1983) duhet thënë, se ajo ngjan e shkruar nga vetë shkrimtari. Një përkufizim të mirë mbi karakterin e shkrimtarit e jep kushërira e tij L. Capolungo duke thënë se ai ishte njëfarë bitniku para se brezi “beat” të shfaqej në këtë botë. Në fakt, Fante hyn në aradhën e artistëve të uritur, si Charlie Chaplin, si Knut Hamsun, si Jack London. Me ndryshimin se Fante, nuk u impenjua kurrë në idetë e majta, dhe librat e tij sado që përqendrohen te shtresat e varfra nuk mund të përdoren kollaj për të përligjur ndonjë pikëpamje politike.

Fante u bë i njohur që i ri me tregimet e para që i botonte te revista “The American Mercury”, drejtuar nga i famshmi Mencken, me të cilin pati një miqësi të gjatë. Falë talentit të shfaqur përmes këtyre provave ai punoi që si skenarist në Hollywood, duke filluar qysh nga viti 1932 kur ishte 23 vjeç. Gjithsesi për asnjë moment ai nuk u josh nga industria e filmit, përkundrazi nuk reshti kurrë përpjekjet për të bërë letërsi të vërtetë, që u kurorëzuan veç mbas disa vitesh (1938) kur iu pranua për botim romani i tij i dytë, (i pari ‘The road to Los Angeles’, qe refuzuar për shkak të ironisë së pazakontë që mund t’a fyente lexuesin) ‘Wait until Spring, Bandini’.

Fante kishte lindur në Amerikë, bir emigrantësh italianë. I ati, Nick Fante, rridhte nga malësitë e Abruzzo-s dhe punonte murator. Porse ishte disi i paqendrueshëm në karakter dhe kishte një dell endacaku që e detyronte të jepej mbas pijes dhe lojës, e mandej t’i shfrynte të gjitha mbi famijen e sidomos mbi të shoqen, Mary Fante. Madje për një periudhë ai e braktisi familjen për të jetuar me një grua tjetër.

Studimet e para John-i i kreu nën udhëheqjen e urdhrit jezuit, porse vite më vonë, sidomos gjatë viteve të pjekurisë ai do të njihte si bibël të vetën “Antikrishtin” e Niçes. Ai frekuentoi edhe universitetin, por nuk shkëlqeu kurrë si student. Gjithsesi, këtu u dallua shpejt si një talent letrar i fuqishëm. Në këtë periudhë jetonte duke bërë gjithfarë punësh, por duke kultivuar pajada shpresën për t’u bërë shkrimtar. Kjo ëndërr ishte e vetmja fushë ku ai i përqendronte energjit e tij më të mira, dhe në vitet e rinisë ai lexoi mbarë kryeveprat e letërsisë dhe filozofisë antike, moderne dhe bashkëkohore. Gjithsesi, në stilin e romaneve të tij, ndikoi më së shumti shkrimtari socialist norvegjez Knut Hamsun, një ndër shkrimtarët më të rëndësishëm të fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shek.XX. ‘Wait until spring, Bandini’ romani që i solli botës një tjetër narrator të paharrueshëm, John Fante-n, u frymëzua lirisht nga ‘Uria’ e Knut Hamsun. Kurse, vepra që ne u propozojmë, ‘Pyesni pluhurin’, botuar së pari në 1939 përmban disa aluzione hamsuniane, ku përfshihet edhe titulli që është shkëputur nga një pasazh i romanit ‘Pan’. Një tjetër provë e dashurisë së tij për Hamsun, është dhe fakti se e quajti të bijën Victoria, për hir të romanit më të famshëm të norvegjezit. Fante u martua feshurazi me Joyce Smart e cila e deshi dhe i ndenji pranë tërë jetën. Dhe jeta e John-it qe mjaft e vështirë. Në gjysmë të viteve ’50 ai u sëmur nga diabeti që mbas njëzet vjetëve do i merrte me radhë dy këmbët mandej shikimin dhe në fund në 1983, edhe shpirtin.

Në të vërtetë, Fante, nuk pati fatin të bëhej që në gjallje aq i njohur si disa bashkëkohës dhe çmues të tij, si p.sh. Steinbeck, që mandej u laureua me Nobel; dhe për disa dekada rrjesht librat e tij u lanë të merrnin pluhur nëpër biblioteka dhe nuk u ribotuan. Në rizbulimin dhe rivlerësimin e Fante-s, rol kryesor pati bashkëqytetari Charles Bukowsky, në fundin e viteve ’70. Bukowsky si shumë kritikë të tjerë do e konsideronte ‘Pyesni pluhurin’ si kryeveprën e Fante-s. Egziston një anekdotë e vogël në lidhje me rizbulimin e Fante-s nga shkrimtari i ri i mallkuar. Në një letër që Bukowsky i dërgonte botuesit të vet në fund të viteve ’70, i shkruante se mes mjeshtrave të tij ai njehte Céline-in, Hamsun-in dhe John Fante-n. Botuesi i përgjigjej duke i thënë se ishte dakord me dy të parët dhe se biles Charles-i na paskej talent edhe për shpikjen e emrave: ky John Fante dukej si shkrimtar prej vërteti. Mbas kësaj përgjigjie, Bukowsky zemërohet dhe i vë kusht, që nëse botuesi do t’a ruajë kontratën me të, duhet të ribotojë edhe John Fante-n nga fillimi. Nuk e meritonte Fante, që të tjerët të kujtonin se emri i tij ishte një shakà e Bukowsky-t.

Fante, që siç thamë e fitoi respektin e mjedisive artistike qysh me tregimet e para, dhe punoi tërë jetën në Hollywood, duke realizuar mrreth njëqind skenare dhe dhjetra variante. Mes tjerëve edhe me emra si Orson Welles dhe F. F. Coppola, por këto bashkëpunime nuk dhanë rezultat. Filmi më i famshëm që u bazua në një skenar të tij është komedia ‘Full of Life’, frymëzuar nga romani i tij me të njejtin titull. Porse shumcia e punëve të tij në këtë lëmë ishin për filma të serisë (b). Për faj të këtij angazhimi si shkrimtar me qira në Hollywood, Fante shpesh ndihej i frustruar, dhe ishte i bindur se kjo e pengonte të merrej me letërsi të vërtetë. Dhe sak vepra letrare e Fante-s ngjan relativisht e pakët anipse ai zuri të shkruante qysh i ri, dhe pati një jetë aktive mjaft të gjatë. Ja se ç’shënonte ai me hidhërim te përkushtimi i një kopjeje të ‘Dago Red’, për një shoqe:

“Për Esther, nga kurva e Hollywood-it, artisti i shitur, i përdali letrar, poeti i abortuar – skenaristi i dhier – puthadori i Paramount, që paguhet për të vjelltin e parfumosur të Dorothy Lamour. – Me shpresën se një ditë do mund të shkruaj dedikime më pak të hidhura në ledhorin e një pune me të vërtetë të shkëlqyer. Me dashuri… John Fante.”

Te ‘Pyesni pluhurin’, shfaqet personazhi që do e shoqërojë Fante-n në udhëtimin e tij drejt përjetësisë: Arturo Bandini. Doppelganger i qartë i Fante-s, Bandini është protagonist i katër romaneve. Ai sikurse mbarë personazhet fantianë duket se zotëron një lumturi të pathyeshme, që vjen me siguri nga dashuria e familjes që ka gëzuar në fëmini. Kjo dashuri e ruan, sikurse na mbron në dimër dielli që kemi marrë gjatë verës.

Në këtë libër të sagës së Bandini-t njihemi me një të ri italian me ëndrrën e çmendur për t’u bërë shkrimtar, ose siç e quan vetë në libër: kriza e kokëshkretësisë më e gjatë dhe e dhunshme e jetës së tij. Fatkeq në dashuri, dorëshpuar dhe i uritur, rebel dhe zemërbardhë, merakli i së bukurës dhe përçmues i së rëndomtës, narçiz dhe altruist, anti-klerikal dhe ungjillor… Arturo Bandini është një personazh që për nga freskia dhe gjallëria nuk e ka shokun në romanin modern, dhe shumë personazhe të tjerë më të famshëm se ai i bën të duken të lodhur. Por nuk është heroi tipik amerikan që në fund shkapërcen pengesat dhe korr duartrokitje. Asnjëri nga personazhet e ‘Pyesni pluhurin’ nuk del i fituar nga beteja me jetën. E vetmja që fiton është letërsia, mbasi në fund, Arturo ia del të realizojë ëndrrën për t’u bërë shkrimtar. I vetmi që i mbijeton barrës së rëndë të jetës, është arti. Fati ka ekonominë e vet dhe saherë jep me një dorë, merr me tjetrën. Por horizonti i veprës së Fante-s nuk është filozofik e as religjioz, aq sa është mirëfilli letrar dhe estetik.

Bandini është një personazh ku sublimohet i riu që guxon të ëndërrojë, i riu që shpreson se jeta do i japë diçka, dhe kur kjo të ndodhë ai do jetë aty për t’a marrë. Bandini është një monument letrar për të gjithë idealistët e panjohur të botës.

Përgjithësisht veprat e Fante-s janë autobiografike, dhe romansieri fymëzohet lirisht nga ngjarjet e jetës së vet plot tallaze. Por ajo çka përçohet nuk është e dhëna kronologjike a faktike, më shumë se fryma emotive e përvojës së tij jetësore; dhe ajo çka mbetet është një shije mallëngjimi, elegance dhe shprese të zbukuruar nga një frymë ironie në funksion të dashurisë për njerëzimin.

Fante ka vdekur 1983 për shkak të diabetit sidhe për shkak se kishte lindur i vdekshëm. Rroftë John Fante! Dhe fryti më i mirë i shpirtit të tij: Bandini, Arturo Bandini.

përkthyesi: A. C.

Burimi kryesor për të dhënat biografike: Full of Life, A Bioghraphy of John Fante, Stephen Cooper 1999.

Lo Straniero, speciale sulla poesia albanese

2008-04-18T04:30:00.000-07:00

Sul numero di questo mese, Lo Straniero oltre a tre interventi sul Kosovo, ha pubblicato uno speciale sulla poesia albanese. Quattro poeti per tre generazioni. Qui si riporta il primo poeta scelto, il maestro Martin Camaj.
www.lostraniero.net

Martin Camaj

C'è una vecchia città

-Palermo 1968 -

C'è una vecchia città sorta presto

sui meandri delle rocce

e non ha del mare il sentore.

Ha occhi stanchi, rivolti

in basso

bruciati dal sole disciolto

in acque salmastre come sangue.

C'è questa vecchia città

condita di palmizi nuovi al cielo

e un brusio di umane voci

senza eco, ai quattro venti, cordoglio

prolungato dacché è sorta

a oggi.

Elegia prima

Quando io sarò sfinito

dalle fatiche degli anni ripidi come rocce

non stare in pena o Taze, per me

steso su tavole di morte

agnello pronto al sacrificio.

Lascia che le vecchie piangano su me quel giorno

i loro morti, di vecchia data.

Un'ultima volontà, o donna:

quando morì mio padre, abbattemmo due buoi

per saziare gli affamati e le formiche dei campi

con briciole di pane.

Ma io morirò tra gente sempre

sazia,

per questo nei miei pranzi offrite

solo caffé amaro.

La notte del concerto

Nemmeno la neve è bianca in questo vespro.

La gente s'affretta a passi gravi

alle finestre di suono.

Nella sala di concerto persino i dittatori

conoscono la misura degli strumenti.

Gli uditori dalle orecchie fini han chiuso gli occhi

hanno carpito zampilli di tetti antichi,

incendî di città e legna secca.

Al tempo di turno gazzarramente il vento

ha inarcato il grano tenero verso la terra.

Nella sala di concerto persino il dirigente

a occhi chiusi non vede che suoni

accesi in un vortice di tenebra.

Due generazioni

Mio padre era

uomo di triste figura

albero d'ulivo senza foglie

ma con frutti neri ad ogni ramo.

Il suo verbo riecheggiava in noi

fragorosamente

quasi fosse l'ululato di un lupo

famelico solo tra rocce.

Mio fratello ebbe

a prendere il suo posto,

mio fratello scalzo

- vento baio all'orizzonte.

Soffia al fuoco in autunno

a pieni polmoni

e ogni scintilla gli dà un figlio maschio.

Racconto semplice

Vorrei volare sulle alpi coi piccioni

dissi a mio fratello il sanguigno.

"Non è cosa per noi!"

Non m'hai compreso, gli dissi, voglio darmi allo studio.

"Il latino – disse – non fa per noi:

impara prima la lingua del serpente!"

Mio fratello il sanguigno

a sei anni sapeva piantare al volo la lesina

in terra,

a dieci – tre spanne sulla testa il coltello

nel tronco novello.

Una volta scrutato

la mia mente ne convenne e disse:

"Siam due mani per una sola testa: spartiamoci i doveri:

a me la spada – a te la penna!"

a cura di A.C.

CAOS

2008-04-14T03:00:00.000-07:00

Shpetim Kelmendi

CAOS

Nessuno può chiamare sbagliata la mia idea che questo mondo incasinato e cacofonico, è comunque abitato da gente normale. Un uomo che parla, vive, agisce e si muove secondo regole e leggi dialettiche, è senza dubbio normale. Detiene il suo inamovibile posto che serve per gli altri come punto di riferimento, e va sotto l’appellativo di “normalità classica”.

Ma non soffermiamoci su questo.

Si può credere che il poeta, lo scienziato, il truffatore professionista, l’incallito dongiovanni, l’assassino senza scrupoli, siano tutti normali?!

No? Io dico di sì. Normali a tutti gli effetti, a patto che questi non siano degli esemplari, ma rappresentino una colonia all’interno della quale vivono. Il guaio comincia allorquando tutte queste colonie si mischiano l’una con l’altra, come i liquidi con pesi specifici diversi, in uno di quei grandi cilindri di vetro. Allora sì, che si avranno serî problemi.

Commincia il rumore, la scompiglio, il dissidio.

Il poeta si vede circondato da una folla che nel migliore dei casi gli dà dell’anormale, o in genere dell’pazzo. Lo scienziato si ritrova sotto una pressione di tipo nuovo che gli suggerisce il ripudio del lavoro. Il truffatore abbandona il suo rango per diventare un politico. Il dongiovanni incallito risale affiatamente alcune scale per chiedere la mano di una vergine. E l’assassino senza scrupoli, arrampicatosi sul balcone di una ragione strappata con la forza, risale al rango della normalità generale, dove si procura le giuste maschere.

E in fine?!

Infine, qualcuno che osserva da un punto irragiungibile, sicuramente qualche marziano, urla orripilato:

- Dio, ma che cosa sta succedendo laggiù?

traslato da Kantor

La morte del re degli scacchi

2008-04-14T02:56:00.000-07:00

A.C.
La morte del re degli scacchi

Desiderio vuol dire secondo l'origine latina: mancanza di una stella. Non c'è niente di più spirituale di questa sensazione di mancanza astrale, ma forse niente è più carnale di questa sofferenza. Poiché la sofferenza come tutte le cose cattive, riguarda le tenebre della carne, più che la luce dell'anima. Le stelle sono fonti di luce, sono generatori sparsi qua e là per l'universo: hanno una loro storia, nascono e muoiono. Nella mancanza di una stella, c'è anche il desiderio che nasca una nuova.

Dobbiamo la nostra esistenza ad una di queste, ed è una stella che noi mediterranei vediamo quasi tutti i giorni – quando non nel cielo, nel nostro modo di comportarci. Eppure ne sentiamo comunque la mancanza e per desiderio, lo cantiamo.

Io nella mia vita ho conosciuto uomini così saggi, che parevano simili a soli. Parabolando con loro, si capisce una cosa fondamentale nell'educazione di un uomo: nulla di ciò che ti accade può essere più grande della tua anima. Ebbene, se io vedessi morire il sole, la mia anima non lo reggerebbe.

Bobby Fischer è morto oggi. Il mio amico a Scutari, ha saputo la notizia giocando a scacchi. Buon per lui, vuol dire che è un vero scacchista.

Bobby Fischer era un astro degli scacchi e dell'intelligenza. Ha avuto ciò che deve guadagnarsi ogni uomo: una moglie; ha avuto una vita. Lui ha fatto sentire tanti scacchisti come dei giocatori di dama. Ma quale scacchista non ha rievocato il genio di Fischer nelle ore difficili delle sfide scacchistiche? Ha concluso presto la sua carriera. Qualcuno suggerisce che si potrebbe chiamare il Rimbaud degli scacchi. Di sicuro, per quanto maledetto, il genio di Fischer non fu evasivo come quello di Rimbaud. Non si addice ad uno scacchista.

Fischer ha avuto quanto di più vitale la vita può dare. Ha avuto dei nemici - forse degni di lui, ad ogni modo, avere dei nemici fa onore ad un uomo.

A chi l'ha amato rimane un amarezza: è morto in esilio. E quando i grandi americani muoiono in esilio, come volete che ci sentiamo noi altri – piccoli esiliati di piccoli paesi.

Morire in esilio: che cattivo infinito! Quando i grandi americani muoiono in esilio, si ha voglia di preparare la valigia. Al costo di farsi arrestare, si ha voglia di tornare a casa. Ma Bobby, non ce l'ha più quest'amarezza oramai. Niente più desiderio, niente più mancanza di stelle, per lui che fu una stella anche da vivo, e adesso prende solo il suo posto nel cielo. Nessuna croce per Bobby, adesso è sceso sul suo trono. Adesso è veramente il re degli scacchi.

apparso su "Lo Straniero", e su "Leitmotif"

JAM UNE ENDRRA

2008-03-28T07:05:00.000-07:00

PARATHANIE e librit "JAM UNE ENDRRA" të shkrimtarit të ri E. TEMALI

ME TREGUE KUNDËR BREZIT TË VET, BREZ I KARAOKES EGZISTENCIALE

Proza e Erion Temalit asht nji prozë origjinale dhe e legjitimueme nga nji ngarkesë narrative e veçantë në panoramën e çoroditun të letrave të sotme shqipe. Regjistri i tij asht nji regjistër sanguin, krejtësisht endemik ndaj realitetit. Për ma tepër, disa prej këtyne tregimeve që ne u paraqesim me këtë përmbledhje, janë perla të humorit të zi. Përmendim këtu të paharrueshmin “Kasaforta” (parabolë e destinueme me ba xhiron e botës), si dhe magjisterinat e tjera “Re arabo-berbere”, “Dylbitë” e me radhë.

Anmik i kitsch-it, Temali parapëlqen kurdo ma mirë vulgaren (pse vulgarja asht autentike siç dijmë prej Bodlerit) me rrëfye horrorin e përditshëm. Në këtë horror, ai dhe protagonistët e tij, janë, të vetëdijshëm, epikë të absurdit.

Nji pjesë e rinisë shqiptare të sotme, e sheh veten të ngujueme në këtë anije në mëshirë të rrjedhës që asht Shqipnia. Kjo anije e skërdejun, që tjetërkund ishte anija e leprozëve, dhe mandej u ba anija e të marrëve, asht ndër figurat ma të gjetuna për me pëshkrue jo vetëm izolimin e rinisë shqiptare në veçanti, por edhe izolimin e njeriut të ditëve tona.

Ky njeri, ose i ndjeri njeri, në këtë brez të cilit i përkasim porsi pengje, - ky njeri po thoshim, jeton në nji brez që e ka humbë dashninë. Fat-humbun e dashunihumbun, në agoninë e tij errcake ai kthehet në filozof të dhimbjes, i cili na pohon se kjo e jona, nuk asht aspak nji dhimbje filozofike, por asht nji dhimbje tradhëtare e absurdit. Asht dhimbja tradhëtare e jetës, ajo që na detyron të stolisim me gjak spektaklin që kënaq dikend ose askend tjetër.

Përsa i përket stilit të Temalit, duhet thanë se ai asht fragmentar por intelegjibël (këtu të dyja gjanat janë të lidhuna). Ai rrok atë çka asht esenciale te narracioni, dhe pikërisht prej zotnimit të kësaj magjie, nuk asht i primun me grumbullue rrethana mbi rrethana dhe ma ba roman.

A janë edhe filozofike këto tregime? Patjetër që po. Temali asht shum i dhanun mbas mendimit afabulant, dhe në këtë i ngjason tërthuer prozatorit Ridvan Dibra. Origjinaliteti i tij asht te guximi i tij stilistik, sinqeriteti i tij pa kompromis, dhe energjia narrative e krijimeve të tij.

Temali gjithashtu asht pjesë e asaj vazhde që e çliron përfundimisht letersinë tonë nga nacionalizmat dhe patetizmat, tue e ba atë konkuruese në nivele filozofike dhe estetike. Kësaj primje’ i bashkangjitet edhe futja e humorit të zi në letërsinë shqipe, zhanër që po lulëzon në mënyrë të papërmbajtshme në mbarë Lindjen Europiane.

Europianolindori i sotëm ndihet kurdoherë i gjykuem nga Perëndimi, por edhe i thirrun në kauzë për tana çashtjet e rinivelimit kulturor gjithëeuropian. Në këtë moment, shqiptarët, nji popullsi e lashtë e njiherit me moshën ma të re n’Europë, vazhdojnë të receptohen si sllavë të bastardhuem në rastin ma të mirë, dhe thjesht si barbarë “pa vorre” në rastin ma banal. Sidoqoftë, ata janë ende t’izoluem nga sfera e qytetnimit, dhe mbahen si popull pa klasë intelektuale. Të gjendun në nji paradoks këlthitës, psikologjia e tyne asht e minueme.

Pikërisht e minueme asht edhe psikiologjia e personazheve temalianë, njerz në zgrip për të cilët nji grip i thjeshtë mund të shndërrohet në problem egzistencial.

Nji rini e dënueme me mungesën e iluzionit, ose luksit të çdo rinie. Por e dënueme edhe me diktatin e mitit. Nji rini për të cilën monotonia bahet teologjia, kurse banaliteti lëkurë shagreni. Në këtë klimë, asht e natyrshme që nji shkrimtari t’i vijnë ndoresh absurdi, në nji kohë kur njifarë rinie “europiane” harbon në pornokraci. Patafizika bahet burim sherri egzistencial të përhershëm, llaçi i rrugëve bahet institucioni kafkjan që mban të bashkangjituna tana fatet personale dhe përvojat jetësore.

Tue lexue Temalin kuptojmë se nuk ka gja ma patetike dhe skandaloze, se njeriu i lanun në mëshirë të vetes, pa Zot, pa Sot, pa Dashni.

Kemi nji vend që i ka mbet në fyt banorëve të tij: «Nata këtu e ka emrin Shqipëri» (Nga Edra në Eden). Ata që duhet t’a bashin të banueshëm përtojnë, kurse ata që duhet ta bashin të jetueshëm nuk egzistojnë. Atëherë ky mos-vend, mbetet veçse i mendueshëm; i mendueshëm dhe i utopizueshëm. Në këtë patafizikë çmerritëse, letërsia mund të mbetet magmë e derdhun në forma të rastit, tardhëti premisash dhe lojë mendësh.

Por asht disiplina e shahut dhe e ligjit, që e ndihmon shkrimtarin të bajë planimetrinë e këtij ferri, ti ngjesë e t’i zbresë shkallat e tij pa humbë drejtpeshimin, pa pesimizëm, pa patetizëm. Asht kjo logjikë e ftohtë ajo që e mundëson derdhjen e materies magmatike në kallëpet pothuejse të përsosuna të formës letrare. Me anë të kësaj teknike të arsyes, ai bart porsi nji Atlant peshën e (padurueshme) të botës, pikërisht tue ia njohtë asaj pikat nevralgjike.

Erion Temali nuk merr pozë në asnji moment, siç bajnë shumica e shkrimtarëve shqiptarë. Shumica e këtyne shkirmtarëve janë aq shum të zanun tue ba si shqiptarë, sa harrojnë se duhet qenë shkrimtar në radhë të parë.

Temali nuk i përçmon personazhet e tij e as nuk i idealizon ata. Ai nuk thotë “kjo po i ndodh atyne”, apo “ky mundem me qenë unë”. Për ndërgjegjen mundësia asht realitet. Temalin e vret ndërgjegja edhe për çashtje që s’i tokojnë drejpërdrejt.

Nga ana tjetër Temali i përçmon ata pseudoartistë të rinj krejtësisht injorantë, që e mbajën veten tepër modernë, bashkë me ato tyfyçka që simbas nji shprehje’ të Kamysë “e kanë kthye poltronën e tyne në drejtim të historisë”. Temali ua ka falë atyne artin e neveritshëm të karaokes. Tue kallëzue nji realitet të neveritshëm, Temali asht përpjekje për nji nivel realiteti ma t’naltë.

Atij sikurse çdo diftojsi nuk i intereson historia si ide pozitiviste e kohës progresive, por historia si narracion. Koha njerëzore e narracionit asht ma e mirë (ma e jona), se koha çnjerëzore e historisë.

Intelektual i ri dhe guximtar, Temali ka fillue me shkrue prozë qysh në vitet e vështira të gjimnazit. Prej atëherë, shikimi i tij asht ba gjithmonë e ma i mprehtë, kritika e tij gjithmonë e ma e vërtetë. Sot ma në fund jemi të gëzuem që e paraqesim librin e tij të parë me tregime. E të mos harrojmë se diftojsi nuk i vjen shpesh nji letërsie.

E vetmja rezervë që do shfaqim për këtë përmbledhje asht prania e tepërt e përmasës autobiografike, por edhe kjo nuk jipet si e dhanë vetëjetike, por në konotacionin e saj narrativ e universal(izant). Rinia, asht padyshimi mosha kur iluzioni i Unit asht ma i fortë e ma fatal se kurrë.

Pavarësisht dimensionit të kudogjindun të ankthit, marramendjes së ndërgjegjes dhe tradhëtisë së historisë ndaj jetës, prapë, te këto tregime të shkrimtarit të ri, përhihet diku nji rreze drite, nji moral, nji etikë e të pamundunës: etika e zgjimit.

Tue na përshkrue në thelb këtë gjumë mbushë me andrra të këqija, Temali me nji dush të ftohtë na bërtet: zgjohuni! Mes tana andrrave tona, asht jeta andrra ma e keqe, prandej “zgjohuni”, “mos e flini jetën”!

Tregimi i tij asht nji variacion kulturor e filozofik mbi jetën si fat dhe si mort.

Erion Temali arrin me tregue, çka sot në kohën kur gjithkush e var mirëqënien te pasja, don me thanë: me qenë nga ana e së drejtës.

Astrit CANI,

Milano, Dhetor 2007