गुंजारव

पावसाची धार का भिजवून हल्ली जात नाही ?

2009-07-09T22:12:00.003+05:30

पावसाची धार का भिजवून हल्ली जात नाही ?
एव्हढा दुष्काळ पडला, थेंबही नयनात नाही

शेवटी आच्छादलो होतो कधी त्या कुंतलांनी ?
शेवटी भिजलो कधी तेही मला लक्षात नाही

तापल्या मातीस वाटे, लांबला पाऊस यंदा
पावसाला काळजी, अद्याप ती सुस्नात नाही

आजही घडतात भेटी, आजही फुलतात गात्रे
भाग सवयीचाच जादा, अंतरी बरसात नही

आज अर्धोन्मीलितेचे लाजणे ते लुप्त झाले
आज भ्रमराला मधाचा स्वादही अज्ञात नाही

बोट नियमांवर धरा ठेवून पुसते पावसाला
बरसण्याआधी तुझी आली कशी दरखास्त नाही ?

रीत प्रीतीची फुलांवर रासवट ह्या पावसाची
हा दवाचा पाकळ्यांना मखमली प्रणिपात नाही

'भृंग' विरहाग्नी मलाही जाळतो यक्षाप्रमाणे
पण रया कविकुलगुरुंची पांगळ्या शब्दांत नाही

पिंपळावरील भुतं

2009-06-19T17:13:00.005+05:30

अवसेला पिंपळ सळसळतो, स्पर्श भुतांचा होत असावा
अथवा कोणा वेताळाच्या उच्छ्वासाचा झोत असावा

आडामधल्या कुंवार माता अश्वत्थावर वसल्या होत्या
पंचक्रोशितिल सभ्य कुळांचा जमलेला गणगोत असावा

पारावरल्या मुंजाशी मी हल्ली गट्टी करतो आहे
विस्मृतीतल्या बाल्याचा धूसर धागा दोहोत असावा

अश्वत्थाच्या पानोपानी कर्मकहाण्या अन्‌ रडगाणी
वेताळ्याच्या प्रश्नांचाही तोच, विक्रमा, स्रोत असावा

केवळ शीर्षासन केल्याने योगपुरुष का ठरतो कोणी ?
मुळे ऊर्ध्व अन्‌ खाली फांद्या असा तरू लाखोत असावा

भूतखेत, मुंजे अन्‌ हडळी, ’मिलिंद” कसली तुझी शाहिरी ?
शब्द भरजरी अन्‌ कवनाचा गर्भरेशमी पोत असावा

दर्दे-दिल फ़िर बढ रहा है...

2009-06-02T13:04:00.002+05:30

गझलेतील काही शब्दांचे अर्थ गझलेनंतर खाली दिलेले आहेत.

दर्दे-दिल फ़िर बढ रहा है, जामे-उल्फ़त दे मुझे
प्यास दो दिन की नही यह, ताकयामत दे मुझे

कौन कहता है दवा इस मर्ज़ की कोई नही
इक झलक मुखडा दिखा जा और राहत दे मुझे

सुर्ख होटों की सुराही मैकशों की जुस्तजू
सिर्फ़ दो बुंदें चुरा लूँ गर इजाज़त दे मुझे

जाम भी है और साकी भी नज़र के सामने
मैकदे तक जा न पाऊँ यह सज़ा मत दे मुझे

या जलाकर शम्म उल्फ़त की मुझे पुरनूर कर
या शिकस्ता-इश्क़-मजनू की शहादत दे मुझे

यूँ परायीसी नज़रसे देखना अच्छा नही
या निगाहोंमें मुहब्बत या अदावत दे मुझे

छेड ले जी-भर मुझे तू पर ज़रा यह सोच ले
रब किसी दिन भूलकर तुझसी न फ़ितरत दे मुझे

छेड ले जी-भर मुझे तू पर ज़रा यह सोच ले
देख तेरी दिल्लगीको कौन इज़्ज़त दे मुझे ?

कुलमिलाकर प्यार की दो-चार घडियाँही मिली
वस्ल की शबभी सबरकी ना हिदायत दे मुझे

मैं नज़रसे पी रहा हूँ शोखियाँ जब हुस्नकी
एक कतराभी न छलके यह निआमत दे मुझे

बुतपरस्ती की बुराई खूब तू कर ले मगर
देख ले वाइज़ उसे तू, फ़िर नसीहत दे मुझे

जामे-उल्फ़त : जाम=पेला, उल्फ़त=प्रेम
ताकयामत : ता=पर्यंत, कयामत=प्रलय येऊन सृष्टीचा अंत होण्याचा व ईश्वरी निर्णयाचा दिवस
मर्ज़ : रोग, आजार
राहत : आराम
मैकश : मै=मद्य, मैकश=मद्यपी
जुस्तजू : शोध, हुडकून काढण्याची धडपड
पुरनूर : प्रकाशमय, तेजोमय
शिकस्ता-इश्क : शिकस्ता=पराभूत, शिकस्ता-इश्क=प्रेमात पराभूत झालेला, प्रेमभंग झालेला
शहादत : हौतात्म्य, बलिदान
अदावत : वैर, शत्रुत्व
फ़ितरत : स्वभाव
वस्ल : मीलन
हिदायत : सूचना, शिकवण
शोखियाँ : नटवेपणा, नखरे
हुस्न : सौंदर्य
कतरा : थेंब
निआमत : कृपालाभ, कृपाशीर्वाद, blessing
बुतपरस्ती : मूर्तीपूजन
वाइज़ : धर्मोपदेशक
नसीहत : उपदेश

अस्तित्व कल्पनांचे

2009-05-27T16:05:00.000+05:30

धोक्यात आज आहे अस्तित्व कल्पनांचे
होते कधी जगावर वर्चस्व कल्पनांचे

सांगावयास सुचते जेव्हा नवे न काही
शब्दांत झाकतो मी वंध्यत्व कल्पनांचे

का शांत सर्व झाल्या तोफा धडाडणार्‍या?
वागीश्वरी, पुन्हा दे तू सत्त्व कल्पनांचे

वर्धिष्णु वीण आहे तलवार, बंदुकांची
वाढेल सोबतीने षंढत्व कल्पनांचे

शेळ्या बनून जाऊ मागून घोषणांच्या
येथे हवे कुणाला दायित्व कल्पनांचे?

पाहून वादळाला झाला पसार नाही

2009-05-22T16:46:00.001+05:30

पाहून वादळाला झाला पसार नाही
हा कोणता दिवा जो विझण्या तयार नाही ?

गेले अनेक श्रेष्ठी लावून दीपमाला
अंधार क्षीण होण्या काही तयार नाही !

मी का न भिरभिरावे फुलपाखराप्रमाणे ?
नाहीतरी फुलांची निष्ठा अपार नाही

किलबिल न पाखरांची, ना सावली न उंची
झुडुपास कोण सांगे, तो देवदार नाही ?

शब्दांत रंग भरतो मी भाव-भावनांचे
जीवन चितारुनीही मी चित्रकार नाही ?

कविता करीत जातो तोटा-नफा न बघता
हा मोद जीवनाचा, हा रोजगार नाही

थकतील डुंबणारे वेचून मौक्तिकांना
ह्या शब्द-सागराला पण अंत, पार नाही

धिक्कारही न झाला, नाही निषेध यंदा
शब्दांत, भृंग, उरली ती तीक्ष्ण धार नाही

कोण आपणहून आले

2009-04-30T21:49:00.000+05:30

कोण आपणहून आले, आणले गेले किती ?
काय कोणाला इथे, जगले किती, मेले किती

दंग रसपानात जे त्यांना कुठे कळले कधी ?
उमलण्याआधी इथे कोमेजले झेले किती

जी शिळा होऊन पडली तीच केवळ जाणते
स्पर्श कुठला पतित-पावन, मोह जडलेले किती

वस्त्र अतिथीचे टिपे निशिगंध वस्तीची नजर
लाज कोणी सोडली, संकोच ल्यालेले किती

द्वैत-अद्वैतात जेव्हा रंगतो कलगी-तुरा
पावती तादात्म्य मग शालू किती, शेले किती

तोबरा भरुनी मतांचा पिंक जो तो टाकतो
लावुनी जातो चुना; असले इथे ठेले किती?

अमृताचे थेंब थोडे देउनी गेलीस तू
दाखवू, साकी, कसे हृदयी रिते पेले किती?

कैक स्वामी अन् बुवा, बापू नि श्री श्री पाहिले
धर्म जगलेले किती अन् फक्त पढलेले किती...?

बोलणे, भृंगा, असे पूर्वी रुदन रानातले
लाभले संन्यास घेता भक्तगण, चेले किती !

काळजात आठवण फुलापरी जपायची

2009-04-26T12:19:00.000+05:30

काळजात आठवण फुलापरी जपायची
गंध देउनी जगास, सल उरी जपायची

आणखी कुणी करेल का जतन तुझ्यापरी ?
तूच, काळजा, तुझ्यातली सुरी जपायची

एव्हढे जवळ असूनही किती दुरावलो
सात पावलांतली अता दरी जपायची

मंदिरी मनातल्या तिला असे पुजायचे
प्रीतिची न कबर संगमरमरी जपायची

शोभलो तुला न मी, मला न लाभलीस तू
जन्म घेउनी नवा बरोबरी जपायची

बाण अंगठ्यातला, मिलिंद, सूर गोठवी
भग्न द्वारकेत मूक बासरी जपायची...

कवीचे गीत

2009-04-11T13:32:00.005+05:30

श्री.हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या 'मधुकलश' कवितासंग्रहातील 'कवि का गीत' ह्या कवितेचा अनुवाद.

१.
ऊर ते कसले उकलण्या गाठ काही ज्यास नाही ?
जर न इच्छा बोलण्याची, साथ मग सहवास नाही

क्षीण जगण्याने उचलला केव्हढा का भार कळते

जर तराजूतून माझे तोलले उच्छ्‌वास नाही

कालचे उच्छ्‌वास आता राग सुखदायी जगी ह्या
मधुर झाले गान; होते दग्ध-कंठ-प्रलाप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

२.
उच्चतम मी पर्वताचे शिखर जेव्हा लक्ष्य केले,
मत्त हो‍उन मानवाने शीर मानाने उचलले,

गाठले मी ध्येय, विजयाचा जगी मग नाद घुमला

खूप घुमला, गीत-स्वर कोणीच पण ऐकू न शकले;

आज अणुरेणूतुनी झंकार येइल नूपुरांचा,
खड्‍ग जीवन, कापती पात्यावरी पद आप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

३.
लागते गायन घुमू विश्वात तेव्हा क्रंदतो मी,
दरवळे सुरभि जगी तेव्हा उसासे टाकतो मी,

हो‍उ लागे सरस जग तेव्हाच अश्रू गाळतो मी,

विश्व-जीवन-ज्योत तेवाया स्वत:ला जाळतो मी !

मागणी स्वर्गाकडे केलीस आवेशात कुठल्या ?-
पुण्य येता ह्या जगी, उदयास यावे पाप माझे !

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

४.
जे हृदी टोचीत होते तीव्रतेने शूल हो‍उन,
ते करी पडले जगाच्या कल्पतरुचे फूल हो‍उन,

शिकत आहे विश्व आता ज्ञान ज्याच्यातून प्रिय ते

प्राप्त मज भीषण चुकीची जाहले चाहूल हो‍उन;

ह्या जगाशी फक्त माझा एव्हढा संबंध होता -
जे जगा वरदान, होते तेच पण अभिशाप माझे !

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

५.
ओवुनी सूत्रात शब्दांच्या फुलांना भावनांच्या,
मी खुशीने ठेवले विस्तीर्ण रस्त्यावर जगाच्या,

माळले केसात कोणी, कोण लाथाडून गेले,

वळुनी क्षणभर पाहिले ना मी उपेक्षेला कुणाच्या;

ठेव होती खूप नाजुक, खूप अन्‌ दायित्व मजवर,
ना अता चिंता फुलांना पोळतिल संताप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

-------------------------------
मूळ हिन्दी कविता : कवि का गीत
कवि : श्री. हरिवंशराय ’बच्चन’

१.
काम क्या समझूँ न हो यदि गाँठ उर की खोलने को ?
संग क्या समझूँ किसी का हो न मन यदि बोलने को ?

जानता क्या क्षीण जीवन ने उठाया भार कितना,

बाट में रखता न यदि उच्छ्‌वास अपने तोलने को ?

हैं वही उच्छ्‌वास कल के आज सुखमय राग जग में,
आज मधुमय गान, कल के दग्ध-कंठ-प्रलाप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

२.
उच्चतम गिरि के शिखर को लक्ष्य जब मैंने बनाया,
गर्व से उन्मत्त होकर शीश मानव ने उठाया,

ध्येय पर पहुँचा, विजय के नाद से संसार गूँजा,

खूब गूँजा किन्तु कोई गीत का स्वर सुन न पाया;

आज कण-कण से ध्वनित झंकार होगी नूपुरों की,
खड्गण-जीवन-धार पर अब हैं उठे पद काँप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

३.
गान हो जब गूँजने को विश्व में, क्रन्दन करूँ मैं,
हो गमकने को सुरभि जब विश्व में आहें भरूँ मैं,

विश्व बनने को सरस हो जब, गिराऊँ अश्रु मैं तब,

विश्व-जीवन-ज्योति जागे, इसलिए जलकर मरूँ मैं !

बोल किस आवेश में तू स्वर्ग से यह माँग बैठा ?-
पुण्य जब जग के उदय हों तब उदय हों पाप मेरे !

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

४.
चुभ रहा था जो हृदय में एक तीखा शूल बनकर,
विश्व के कर में पड़ा वह कल्पतरु का फूल बनकर,

सीखता संसार अब है ज्ञान का प्रिय पाठ जिससे,

प्राप्त वह मुझको हुई थी एक भीषण भूल बनकर;

था जगत का और मेरा यदि कभी सम्बन्ध तो यह -
विश्व को वरदान थे जो थे वही अभिशाप मेरे !

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

५.
भावना के पुष्प अपनी सूत्र-वाणी में पिरोकर,
धर दिये मैंने खुशी से विश्व के विस्तीर्ण पथ पर,

कौन है सिर पर चढ़ाता, कौन ठुकराता पगों से,

कौन है करता उपेक्षा, मुड़ कभी देखा न पल भर;

थी बड़ी नाजुक धरोहर, था बड़ा दायित्व मुझ पर,
अब नहीं चिन्ता इन्हें झुलसा न दे सन्ताप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

वारसे

2009-04-08T20:56:00.003+05:30

गाव हा नाही तुझा, ना तुझी ही माणसे
सोड सारे, जा पुढे, पूस जाताना ठसे

कैकदा हृदयाहुनी भिंत ओली पाहिली
मी मनांचे पाहिले उंबरे बेजारसे

सावली शोधावया वृक्ष वणवणती इथे
अन् स्वतःला पाडण्या बिंब शोधी आरसे

जाहले आशीषही वास्तुपुरुषाचे मुके
सोयऱ्यांचे चेहरे कोरडे; मौनी घसे

वडिलधाऱ्या सावल्या दे मला माध्याह्निला
ना तरी दे घन तमी वाट-चुकले कवडसे

पावसाचे आगमन दूर नाही फारसे
चेहऱ्यावर काजळी, नेत्रही गर्भारसे

विहर तू बागेत पण विहर चिलखत घालुनी
भृंग, बाणांचे इथे फूल सांगे वारसे

कल्पना

2009-03-11T16:21:00.002+05:30

हव्यात जाणिवा जरा, मनात चेतना हवी
जुळे न गीत त्याविना, उरात वेदना हवी

अनंगरंगही दिसो, दिसोत केशरी छटा
अधीर वासना हवी, प्रशांत साधना हवी

निमग्न लोकरंजनार्थ शब्दमाधवी हवी
हवेत शब्द तीक्ष्णही, विचार-चालना हवी

अभंग, भारुडे, स्तवन, कथा, पुराण रोजचे
कधी तरी डफावरील थाप सज्जना हवी

भुकेजले जळे उदर, जळे भुके शरीरही
कशास पेटवून मन अजून यातना हवी ?

जगात दु:ख केव्हढे बघेनही, द्रवेनही
बघायला नजर मला, तुझी, दयाघना, हवी

असोत बंद दार, तावदान, कान, नेत्रही
शिरावयास फक्त एक फट प्रभंजना हवी

पणास काव्य लावता स्वत:च लागलास तू
अजून जीवनात ह्या किती विटंबना हवी ?

कुळात जन्म घेतलास कोणत्या, मिलिंद, तू ?
न जानवे, शिखा इथे; कवीस कल्पना हवी

गज़ल

2009-03-10T16:13:00.000+05:30

जिस ओर देखता हूँ उसकी निशानियाँ है
यह और बात मेरी नजरें धुवाँ धुवाँ है

मैं हाथ थाम लेता गर पासबाँ न होते
उसकी कलाइयोंमें दरवान चूडियाँ हैं

बिजली गिरागिराकर पूछो न दिलजलोंसे
दिल दाग दाग क्यों है, क्यों खा़क बस्तियाँ हैं ?

आए रकीब कितने इस प्यार के सफ़रमें
लूटें मुहाफ़िजोंने इस बार कारवाँ हैं

वह टूटनाभि, यारों, कितना हसीन होगा
दीदार संगदिल का, जब ख़्वाब शीशियाँ है

सायें है ज़िंदगीपर गुजरे हुए दिनोंके
काजलभरा समाँ है, पुरपेच बदलियाँ हैं

लो शाम हो चली है उसकी इनायतोंकी
अब रात उम्रभर है, मैं हूँ, उदासियाँ है...

कवीची निराशा

2009-02-24T12:39:00.000+05:30

श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या 'मधुकलश' कवितासंग्रहातील 'कवि की निराशा' ह्या कवितेचा अनुवाद

१.

दुःख आणिक अडचणींना दूर केले हासुनी मी,
धीर धरुनी संकटीही आपणा सांभाळले मी,

मात्र पडणे पर्वताचे मी शिरी साहू न शकलो,

भार होता जीवनाचा, अधरी प्याला लावला मी;

करुनि रात्रंदिवस निंदा थकवली जिह्वा जगाने,
व्यर्थ; होते रंजनाचे सबब ते मधुपान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

२.

चमकतो रात्रीस जो तारा, प्रभेने फिकट होतो,
अन् नभीचा वाढणारा चंद्र पुन्हा क्षीण होतो,

क्षीण अन् होऊन पुरता म्लान, मग द्युतिमान होतो,

गोंधळुन चक्रात ह्या आजन्म मी तल्लीन होतो;

साजरा करू विजय कुठला, दुःख पाडावात कुठल्या ?
रात-दिन-सम जड क्रमाने बद्ध पतनोत्थान माझे

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

३.

फुलुनि मृदु-सुकुमार-कलिका-पुष्प ते सुकुनी न जावो
बहरलेल्या उपवनी शिशिरातला वायू न येवो,

कोकिळा सकरुण स्वरांनी सोडुनी ना वृक्ष जावो,

जे युगांचे स्वप्न कविचे ते कधी खोटे न होवो

हे न झाले तर सुखांचे कोणत्या मी गीत गावे ?
मागणे कुठले जगाने पूर्ण केले सान माझे ?

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

४.

वृद्ध, अपुऱ्या मी जगी, माझ्यात पुण्य नि पाप आहे,
चांगले, वाईट ह्यांची छापही माझ्यात आहे,

अपयशी केवळ मला ठरवून जग अन्याय करते,

साथिने माझ्यात दोषांच्या गुणांचे माप आहे

मी जगा अभिशाप आहे, अन् जगा वरदानही मी;
शाप साऱ्यांना दिसे पण छन्न हे वरदान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

५.

फुलुन गर्वाने न गेलो लोळता लक्ष्मी पदाला,
करत थट्टा मी लयाची विसरलो नाही स्वतःला

देउनी आशीष स्वर्गा झुकवतो शिर भूमिपुढती !

उसळुनी सिंधू-उरी आमोद जैसा बुडबुड्याला;

एक माझ्या लघु पदाने मोजले वैभव धरेचे !
दीन जग करणार कैसे, सांग ना, सन्मान माझे ?

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

६.

तेज विश्वासामुळे होते उरी, काळोख आता,
राहिली संदेह-शंकांचीच वस्ती येथ आता,

वाट कोणी दाखवावी, सर्व अन् पथभ्रष्ट येथे,

केव्हढा गोंगाट, "मत माझे बरोबर" सर्व म्हणता

हर दिशेने जाउनी मागे फिरे, मग धाव घेई;
ध्येय कोठे, ओळखू शकले न जीवन- यान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

७.

एक मधुवनि भ्रमण करते अन् दुजे मरुभूत पाउल,
ह्या करी जीवन-सुधा-रस अन् करी दुसऱ्या हलाहल,

ऐकतो नंदनपरीचे गान, क्रंदन भिक्षुणीचे,

घन तमाच्या पाहतो मांडीवरी मी ज्योत निर्मल;

आस, मग नैराश्य, अन् मग शून्यसे हृदयात काही,
कण-समूहांनी विरोधी जाहले निर्माण माझे

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

८.

कल्पना-पथ अनुसरोनी पोचलो मी नियति-दारा,
नयन झुकवुन लिहित होती एक पुस्तक ती उदारा,

"ही कथा आहे तुझी" सांगून मज पुस्तक दिले ते

पान पहिले उघडले अन् कंपला मम देह सारा,

'भूमिका' वाचून रडलो मी गगन-स्वप्नाभिलाषी,
दोन अध्यायात 'सांप्रत' पूर्ण लघु आख्यान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

९.

क्रूर काळाकडुन श्वासांचे कधी मी घेतले ऋण,
आजही सव्याज मुद्दल घेत आहे काळ मोजुन,

व्याज म्हणुनी वसुल केले गान हृदयाचे तयाने,

पण दिवस उरलेत केवळ दोन फिटण्या कर्ज सारे,

होउनी निश्चिंत मग पहुडेन मी ओढून चादर
विसरुनी केले जगाने कैक जे अपमान माझे

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

१०.

सोडुनी सोन्यास का जमवीत बसलो धूलिकण मी ?
का वनी काट्यांत फिरलो पथ फुलांचा सोडुनी मी ?

हास्य विद्युत हटवुनी का अश्रु-धारांतुन बरसलो ?

का सुधेने न्हात असता गरळ पीण्या चाललो मी ?

उकलुनी कोडे जरी हे जग मला समजेल थोडे
होउनी जाईल त्यापूर्वीच पण अवसान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

लेखणी

2009-02-15T20:44:00.000+05:30

काय मी सांगू तुला, केव्हा उचलली लेखणी
तू तिथे फुललीस अन् येथे बहरली लेखणी

पाहिले गजगामिनीसम चालता जेव्हा तुला
त्या दिसापासून लिहिताना ठुमकली लेखणी

पाहिले नव्हते तुला, झुंजार होती तोवरी
पाहता तुज काव्यपंक्तींने निथळली लेखणी

काव्य गुजगोष्टीत आहे, काव्य आहे मीलनी
आजवर मी कागदावर का झिजवली लेखणी?

कोडकौतुक संयमाचे मी तिच्या केले खरे
सोबतीने, हाय, पायाच्या घसरली लेखणी

------------------------------------------------------------------------------------

'पिंड गाण्याचा नसे माझा', गरजली लेखणी
शस्त्र हाती घेतल्यागत मी परजली लेखणी

काय ताळू, काय कागद, माणसा संयम कुठे ?
जीभ कोणी उचलली, कोणी उचलली लेखणी !

काय अन् सांगू किती, होते असे कायम तिला
मोजक्या शब्दांत बोलाया न शिकली लेखणी

सांगते तोंडावरी राजासही, "तू नागवा"
ती खरी निर्भीड बाण्याची निपजली लेखणी

लादले निर्बंध त्यांची पेटली सिंहासने
दहशतीच्या प्राणवायूने भडकली लेखणी

छाटल्या जेव्हा जिभा, कैदेत लाखो टाकले
आग झाली, घन तमी पेटून उठली लेखणी

ऐकले नाही कुणाचे, थांबली नाही कधी
हाक आली दूरची तेव्हाच मिटली लेखणी...

विश्राम

2009-02-04T22:51:00.001+05:30

मान्य, गर्दी फार येथे अन् तिथे विश्राम आहे
मुक्तिच्या वाटेवरीही हाच ट्रॅफिक जाम आहे

वाट जग ह्याचीच बघतय, मी कधी कोषात जातो
रेशमाचा भाव हल्ली वाढला बेफाम आहे

खूपसे हितशत्रू आणिक वानवा नाही रिपुंची
का तरी माझा स्वत:शी चालला संग्राम आहे?

लक्तरे लेऊन अंगी धाडले होते लढाया
अंत्ययात्रेला परंतू केव्हढा इतमाम आहे

चार खांदे शोधण्यासाठी निघाले प्रेत माझे
बोलले, " नाहीतरी मज काय दुसरे काम आहे? "

मूर्तिपूजेचा 'गुन्हा' चुकला कुणा; सारेच काफिर
पूजती काबा कुणी, कोणास शालिग्राम आहे

उडवुनी घेऊन गेला शब्दपाचोळ्यास वारा
राहिले निष्पर्ण मागे मूक अंतर्याम आहे...

कवीची वासना

2009-02-02T21:54:00.006+05:30

श्री.हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या 'मधुकलश' कवितासंग्रहातील 'कवि की वासना' ह्या कवितेचा अनुवाद.

१.
सृष्टिप्रारंभी उषेचे गाल होते चुंबिले मी,
बाल रविच्या भाग्यशाली दीप्त भाळा चुंबिले मी,

प्रथम संध्येचे अरुण मी चुंबुनी डोळे निजविले,

तारकामंडित निशेच्या कुंतलांना चुंबिले मी,

वायुचे रसमय अधर स्पर्शायचे अधरांस पूर्वी
मृत्तिकेच्या आज मूर्तींशी कसे अभिसार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

२.
विगत-बाल्य वसुंधरेचे तुंग स्तन उन्नत उभरले,
हरित भूमीतिल तरूंना धरुन मन्मथ-ध्वज फडकले,

चपल उच्छृंखल करांनी त्या दिनी उत्पात केला,

तो असे तळहाति लिहिला, वाचुनी जरि विश्व हलले;

सागराला प्राशुनीही राहिलो अतृप्त आहे,
कामिनीच्या कुच-घड्याशी आज का शृंगार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

३.
इंद्रधनुवर ठेवुनी शिर, मेघ करुनी शेज सुखकर
झोपलो मनसोक्त होतो बाहुपाशी चंचला धर,

दीप, रवि-शशि-तारकांनी पाहिली ती बाह्य क्रीडा,

पाहु ना शकला कुणीही स्वप्न ती सुकुमार सुन्‍दर

ठेवुनी हळुवार गेली यामिनी जी पापण्यांवर;
ही असे बनली समाधी, हे न शयनागार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

४.
आज माती वेढते मज पण जुना उत्साह आहे,
सोमरस जो प्राशिणारा, आज पाणी हाति आहे,

ओठ पेल्याजवळ गेले पण विवश ह्या कारणाने,

व्रत तहानेचे धरोनी बैसले मन स्वाभिमानी;

बांधलो नाही, जगा, मी देहधर्मांने, उमज तू,
जाहले विकृत जरी तन मन सदा अविकार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

५.
लीलया सोडून ज्यांना भुलवतो सार्‍या जनांना,
असुर, मानव अन्‌ सुरांना, वृद्ध ब्रह्मा, विष्णु, हरांना,

भंग तो करतो तपस्या सिद्ध, ऋषि, मुनि, सत्तमांची

ते फुलांचे बाण दिधले मीच पंचशरास होते;

शक्ति माझ्याजवळ थोडी ठेवली हे दान देता,
तेच मारुन करु पहातो आज मन बेजार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

६.
दोन प्राणांची घडावी भेट कैसी, भिंत हे तन
काळ ना मोजीत घटका, शृंखलांचा शब्द झन-झन,

वेद अन्‌ जनरीत प्रहरी पाळतीवर नित्य माझ्या,

बद्ध असल्या बंधनांनी काय आशा करिल यौवन !

छोटिशी इच्छाहि माझी अडकुनी कैदेत पडली,
विश्व क्रीडांगण नसे हे, विश्व कारागार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

७.
शीत पाण्याची तृषा असता निखारे सेवले मी,
आणि चिंध्यांनी स्वत:ला त्या दिनी शृंगारले मी

वेष राजस घालण्याची प्रबळ इच्छा झालि जेव्हा,

संग्रहित करण्यास इच्छा खर्चले भांडार माझे;

वासना अत्युच्च असतानाच बनलो संयमी मी,
अन्‌ क्षुधारूपात कायम सर्व ते आहार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

८.
काल अथ अन्‌ इति उद्या ही प्रीतिची माझ्या कहाणी,
कोण मी, मागे उरावी का जगी माझी निशाणी ?

काय मी केले जगाने जे न यापूर्वीच केले ?

का खले जर्जर जगाला मम क्षणिक यौवन-तराणी ?

लपवणे जमते मला तर जग मला साधू समजते,
शत्रु माझे, हाय, बनले, निष्कपट व्यवहार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

सजा

2009-01-16T12:11:00.001+05:30

कोरडे राहो न डोळे, आसवांचा शाप दे
जे गुन्हे केलेत मी, पदरात त्यांचे माप दे

जे जसे सुचले मला, केले तसे त्या त्या क्षणी
पात्र नाही मी क्षमेला, फक्त पश्चात्ताप दे

तामसी आयुष्य गेले, शेवटी हा आव का?
तोड ती रुद्राक्षमाला, सोडुनी जपजाप दे

दे सजा, भाळावरीचा काढुनी तू घे मणी
मात्र माझ्या वेदनेला मृत्युचा उःशाप दे

कोरडा उपचार असतो वास्तपुस्तीचा इथे
पूस डोळे अन् खुशालीची जगाला थाप दे...

मधुशाला - ८

2008-12-21T15:38:00.005+05:30

कै. श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या मधुशाला ह्या रुबाईसंग्रहातील काही रुबायांचा भावानुवाद करण्याचा हा प्रयत्न आहे.

मधुशाला- १
मधुशाला-२
मधुशाला-३
मधुशाला-४
मधुशाला-५
मधुशाला-६
मधुशाला-७

९१.
देख रहा हूँ अपने आगे कब से माणिक-सी हाला,
देख रहा हूँ अपने आगे कब से कंचन का प्याला,
'बस अब पाया!'- कह-कह कब से दौड़ रहा इसके पीछे,
किंतु रही है दूर क्षितिज-सी मुझसे मेरी मधुशाला

पाहत आहे समोर कधीचा माणिकवर्णाची हाला
पाहत आहे समोर माझ्या कधिचा सोन्याचा प्याला
धावत आहे त्याच्या मागे, "मिळालाच!" म्हणता म्हणता
क्षितिजासम पण दूरच असते माझ्यापासुन मधुशाला

९२.
कभी निराशा का तम घिरता, छिप जाता मधु का प्याला,
छिप जाती मदिरा की आभा, छिप जाती साकीबाला,
कभी उजाला आशा करके प्याला फिर चमका जाती,
आँखिमचौली खेल रही है मुझसे मेरी मधुशाला

कधी निराशेचा तम घेरे, लपतो मग मधुचा प्याला
लपते मग मदिरेची आभा, लपते मग साकीबाला
प्रकाश आशादायी पुन्हा प्याल्याला उजळुन जातो
लपाछपी माझ्याशी खेळत आहे माझी मधुशाला

९३.
'आ आगे' कहकर कर पीछे कर लेती साकीबाला,
होंठ लगाने को कहकर हर बार हटा लेती प्याला,
नहीं मुझे मालूम कहाँ तक यह मुझको ले जाएगी,
बढ़ा बढ़ाकर मुझको आगे, पीछे हटती मधुशाला

म्हणुनि, "पुढे ये", हात घेतसे मागे ती साकीबाला
ओठि लावण्या सांगुन वारंवार हटवते अन्‌ प्याला
ठाउक नाही घेउन ही जाणार मला आहे कुठवर
नादी लावुन, पुढे बोलवुन मागे हटते मधुशाला

९४.
हाथों में आने-आने में, हाय, फिसल जाता प्याला,
अधरों पर आने-आने में हाय, ढुलक जाती हाला,
दुनियावालो, आकर मेरी किस्मत की ख़ूबी देखो,
रह-रह जाती है बस मुझको मिलते-मिलते मधुशाला

हाती येता येता अवचित निसटुनिया जातो प्याला
ओठी येता येता सांडे, हाय, अचानक ती हाला
या लोकांनो, येउन माझ्या भाग्याचे वैशिष्ट्य पहा
राहुन जाते आहे मजला मिळता मिळता मधुशाला

९५.
प्राप्य नही है तो, हो जाती लुप्त नहीं फिर क्यों हाला,
प्राप्य नही है तो, हो जाता लुप्त नहीं फिर क्यों प्याला,
दूर न इतनी हिम्मत हारुँ, पास न इतनी पा जाऊँ,
व्यर्थ मुझे दौड़ाती मरु में मृगजल बनकर मधुशाला

प्राप्य नसे जर, सांगा, तर का लुप्त होत नाही हाला
प्राप्य नसे जर, सांगा, तर का लुप्त होत नाही प्याला
दूर न इतकी, प्रयत्न सोडू; जवळ न इतकी की मिळवू
व्यर्थ वाळवंटात दौडवी मृगजळ हो‍उन मधुशाला

९६.
मिले न, पर, ललचा ललचा क्यों आकुल करती है हाला,
मिले न, पर, तरसा तरसाकर क्यों तड़पाता है प्याला,
हाय, नियति की विषम लेखनी मस्तक पर यह खोद गई
'दूर रहेगी मधु की धारा, पास रहेगी मधुशाला!'

का करते उद्विग्न दाखवुन मोह न मिळणरी हाला
का जीवाची तडफड करतो तृषार्त ठेवुनिया प्याला
हाय, नियतिची क्रूर लेखणी कोरून गेली भाळावर
"राहील धारा दूर मधुची जवळ असुनही मधुशाला!"

९७.
मदिरालय में कब से बैठा, पी न सका अब तक हाला,
यत्न सहित भरता हूँ, कोई किंतु उलट देता प्याला,
मानव-बल के आगे निर्बल भाग्य, सुना विद्यालय में,
'भाग्य प्रबल, मानव निर्बल' का पाठ पढ़ाती मधुशाला

मदिरालयि बसलोय कधीचा, पिऊ न शकलो पण हाला
प्रयत्नपूर्वक भरतो मी पण उलथवतो कोणी प्याला
नशिबाहुन बलवान असे मानव-शक्ती, शाळा शिकवी
"भाग्य प्रबळ, मानव निर्बळ" हा धडा शिकवते मधुशाला

९८.
किस्मत में था खाली खप्पर, खोज रहा था मैं प्याला,
ढूँढ़ रहा था मैं मृगनयनी, किस्मत में थी मृगछाला,
किसने अपना भाग्य समझने में मुझसा धोखा खाया,
किस्मत में था अवघट मरघट, ढूँढ़ रहा था मधुशाला

खापर होते नशिबी माझ्या, शोधत होतो मी प्याला
शोधत होतो मृगनयनी मी, मृगजिन आले भाग्याला
नशीब ओळखण्य़ात स्वत:चे फसला का मजसम कोणी
नशिबी होते स्मशान दुर्गम, शोधत होतो मधुशाला

९९.
उस प्याले से प्यार मुझे जो दूर हथेली से प्याला,
उस हाला से चाव मुझे जो दूर अधर से है हाला,
प्यार नहीं पा जाने में है, पाने के अरमानों में!
पा जाता तब, हाय, न इतनी प्यारी लगती मधुशाला

हातापासून दूर असे जो तोच प्रिय मजला प्याला
ओठांपासुन दूर असे जी, हवीहवीशी ती हाला
प्रीति नसे प्राप्तीत, असे ती प्राप्तीच्या आशेमध्ये
मिळती जर का, नसती इतकी हवीहवीशी मधुशाला

१००.
साकी के पास है तिनक सी श्री, सुख, संपित की हाला,
सब जग है पीने को आतुर ले ले किस्मत का प्याला,
रेल ठेल कुछ आगे बढ़ते, बहुतेरे दबकर मरते,
जीवन का संघर्ष नहीं है, भीड़ भरी है मधुशाला

आहे साकीजवळ जराशी सुख-संपत्तीची हाला
पुन्हा पुन्हा पीण्याला आतुर सारे भाग्याचा प्याला
धकाधकीने काही निघती, बरेच मरती घुसमटुनी
नसे लढा जगण्याचा, ही तर गजबजलेली मधुशाला

१०१.
साकी, जब है पास तुम्हारे इतनी थोड़ी सी हाला,
क्यों पीने की अभिलषा से, करते सबको मतवाला,
हम पिस पिसकर मरते हैं, तुम छिप छिपकर मुसकाते हो,
हाय, हमारी पीड़ा से है क्रीड़ा करती मधुशाला

साकी आहे तुझ्याकडे जर इतकी थोडीशी हाला
नकोस पीण्याच्या आशेने धुंद करू प्रत्येकाला
पिचून मरतो आम्ही, अन्‌ तू लपून स्मित करतेस तिथे
व्यथा-वेदनांशीच आमच्या खेळत आहे मधुशाला

१०२.
साकी, मर खपकर यदि कोई आगे कर पाया प्याला,
पी पाया केवल दो बूंदों से न अधिक तेरी हाला,
जीवन भर का, हाय, पिरश्रम लूट लिया दो बूंदों ने,
भोले मानव को ठगने के हेतु बनी है मधुशाला

साकी, महत्प्रयासाने जर केला पुढे कुणी प्याला
दोन थेंब त्यालाही केवळ जमले पीणे तव हाला
जन्मभराच्या परिश्रमाला लुटले दोनच थेंबांनी
फसवण्यास भोळ्या जीवांना बनली आहे मधुशाला

१०३.
जिसने मुझको प्यासा रक्खा बनी रहे वह भी हाला,
जिसने जीवन भर दौड़ाया बना रहे वह भी प्याला,
मतवालों की जिहवा से हैं कभी निकलते शाप नहीं,
दुखी बनाय जिसने मुझको सुखी रहे वह मधुशाला!

तृषित ठेवले जिने मला ती चिरंजीव राहो हाला
जीवनभर पळविले मला तो चिरंजीव राहो प्याला
धुंद पिणार्‍यांच्या जिभेवर शापवाणीला स्थान नसे
दु:खी केले जिने मला ती सुखी असू दे मधुशाला

१०४.
नहीं चाहता, आगे बढ़कर छीनूँ औरों की हाला,
नहीं चाहता, धक्के देकर, छीनूँ औरों का प्याला,
साकी, मेरी ओर न देखो मुझको तिनक मलाल नहीं,
इतना ही क्या कम आँखों से देख रहा हूँ मधुशाला

मुळी न इच्छा की दुसर्‍यांची ओढून घेऊ मी हाला
मुळी न इच्छा, धक्के देऊन दुसर्‍यांचा घेऊ प्याला
नकोस पाहू, साकी, माझ्याकडे; नसे त्याची खंत
नसे थोडके हेही की मज दिसते आहे मधुशाला

१०५.
मद, मदिरा, मधु, हाला सुन-सुन कर ही जब हूँ मतवाला,
क्या गति होगी अधरों के जब नीचे आएगा प्याला,
साकी, मेरे पास न आना मैं पागल हो जाऊँगा,
प्यासा ही मैं मस्त, मुबारक हो तुमको ही मधुशाला

नशा चढे ऐकूनच केवळ मद, मदिरा, मधु अन्‌ हाला
काय अवस्था होइल माझी असेल जर ओठी प्याला
समीप, साकी, नकोस येऊ, वेड मला लागेल पुरे
तहानलेला तरी मस्त मी, तुम्हास लाभो मधुशाला

१०६.
क्या मुझको आवश्यकता है साकी से माँगूँ हाला,
क्या मुझको आवश्यकता है साकी से चाहूँ प्याला,
पीकर मदिरा मस्त हुआ तो प्यार किया क्या मदिरा से!
मैं तो पागल हो उठता हूँ सुन लेता यदि मधुशाला

गरज काय की साकीकडुनी मागू मी पीण्या हाला
गरज काय की साकीकडुनी मागू मी भरला प्याला
मद्यधुंद होण्यात नसे हो प्रेम खरे मदिरेवरती
पिसे लागती मला ऐकुनी नावच केवळ मधुशाला

१०७.
देने को जो मुझे कहा था दे न सकी मुझको हाला,
देने को जो मुझे कहा था दे न सका मुझको प्याला,
समझ मनुज की दुर्बलता मैं कहा नहीं कुछ भी करता,
किन्तु स्वयं ही देख मुझे अब शरमा जाती मधुशाला

कबूल जे केले होते ते देउ न शकली मज हाला
कबूल जे केले होते ते देउ न शकला मज प्याला
उमजुन मनुजाची दुर्बलता काही बोलत नाही मी
स्वये, परंतु, मजला पाहून लाजे आता मधुशाला

१०८.
एक समय संतुष्ट बहुत था पा मैं थोड़ी-सी हाला,
भोला-सा था मेरा साकी, छोटा-सा मेरा प्याला,
छोटे-से इस जग की मेरे स्वर्ग बलाएँ लेता था,
विस्तृत जग में, हाय, गई खो मेरी नन्ही मधुशाला!

एके काळी असायचो संतुष्ट मिळुन थोडी हाला
साकी होती भोळी माझी, छोटासा होता प्याला
छोट्याशा माझ्या विश्वाची उतरवायचा स्वर्ग नजर
अफाट जगती, हाय, हरवली माझी छोटी मधुशाला

१०९.
बहुतेरे मदिरालय देखे, बहुतेरी देखी हाला,
भाँति भाँति का आया मेरे हाथों में मधु का प्याला,
एक एक से बढ़कर, सुन्दर साकी ने सत्कार किया,
जँची न आँखों में, पर, कोई पहली जैसी मधुशाला

अनेक मदिरालये पाहिली, खूप पाहिल्या मी हाला
तर्‍हे-तर्‍हेचा आला माझ्या हाती मद्याचा प्याला
एकापेक्षा एक देखण्या साकींनी स्वागत केले
तरी भावली ना डोळ्यांना जशी जुनी ती मधुशाला

११०.
एक समय छलका करती थी मेरे अधरों पर हाला,
एक समय झूमा करता था मेरे हाथों पर प्याला,
एक समय पीनेवाले, साकी आलिंगन करते थे,
आज बनी हूँ निर्जन मरघट, एक समय थी मधुशाला

एके काळी उसळत होती माझ्या अधरांवर हाला
एके काळी डोळायाचा माझ्या हातांवर प्याला
एके काळी होते, साकी, पीणारे मारीत मिठ्या
झाली निर्जन स्मशान, होती एके काळी मधुशाला

१११.
जला हृदय की भट्टी खींची मैंने आँसू की हाला,
छलछल छलका करता इससे पल पल पलकों का प्याला,
आँखें आज बनी हैं साकी, गाल गुलाबी पी होते,
कहो न विरही मुझको, मैं हूँ चलती फिरती मधुशाला!

पेटवली हृदयाची भट्टी काढाया अश्रूहाला
झुळुझुळु वाहे, ओसंडे ज्यामुळे पापण्यांचा प्याला
नयनांची झाली साकी अन्‌ गाल गुलाबी पीणारे
म्हणू नका मज विरही, मी तर आहे सजीव मधुशाला

११२.
कितनी जल्दी रंग बदलती है अपना चंचल हाला,
कितनी जल्दी घिसने लगता हाथों में आकर प्याला,
कितनी जल्दी साकी का आकर्षण घटने लगता है,
प्रात नहीं थी वैसी, जैसी रात लगी थी मधुशाला

रंग आपला बदलत जाते वेगाने चंचल हाला
झिजू लागतो वेगाने तो हाती येउनिया प्याला
जलत गतीने घटू लागते साकीचे आकर्षणही
पहाटेस ती नव्हती जैसी रात्री दिसली मधुशाला

११३.
बूँद बूँद के हेतु कभी तुझको तरसाएगी हाला,
कभी हाथ से छिन जाएगा तेरा यह मादक प्याला,
पीनेवाले, साकी की मीठी बातों में मत आना,
मेरे भी गुण यों ही गाती एक दिवस थी मधुशाला

छळेल थेंबा-थेंबासाठी कधीतरी तुजला हाला
कधीतरी काढून घेतला जाइल हा मादक प्याला
मधुरभाषिणी साकीवर तू नको विसंबूस, पिणार्‍या
असेच माझे करायची गुणगान कधी ही मधुशाला

११४.
छोड़ा मैंने पथ मतों को तब कहलाया मतवाला,
चली सुरा मेरा पग धोने तोड़ा जब मैंने प्याला,
अब मानी मधुशाला मेरे पीछे पीछे फिरती है,
क्या कारण? अब छोड़ दिया है मैंने जाना मधुशाला

मस्त, धुंद मी ठरलो तेव्हा त्यजले जेव्हा पंथाला
सुरा धुण्या पद आली माझे फोडल्यावरी मी प्याला
माझ्या पाठी-पाठी फिरते आता मानी मधुशाला
कारण? कारण हेच असे की मीच सोडली मधुशाला

११५.
यह न समझना, पिया हलाहल मैंने, जब न मिली हाला,
तब मैंने खप्पर अपनाया ले सकता था जब प्याला,
जले हृदय को और जलाना सूझा, मैंने मरघट को
अपनाया जब इन चरणों में लोट रही थी मधुशाला

नकोस समजू विष प्यालो मी कारण मज न मिळे हाला
हाती मी खापरी घेतली जरी मिळत होता प्याला
जाळायाचे सुचले मजला भग्न काळजाला जेव्हा
जवळ स्मशाना केले, असता लोळत पायी मधुशाला

११६.
कितनी आई और गई पी इस मदिरालय में हाला,
टूट चुकी अब तक कितने ही मादक प्यालों की माला,
कितने साकी अपना अपना काम खतम कर दूर गए,
कितने पीनेवाले आए, किन्तु वही है मधुशाला

अनेक आल्या, प्याल्या गेल्या मदिरालयात ह्या हाला
आजपावेतो कितीक तुटल्या मादक प्याल्यांच्या माला
किती संपवुन काम आपले निघुनीया गेल्या साकी
कितीतरी पीणारे आले, तीच राहिली मधुशाला

११७.
कितने होठों को रक्खेगी याद भला मादक हाला,
कितने हाथों को रक्खेगा याद भला पागल प्याला,
कितनी शक्लों को रक्खेगा याद भला भोला साकी,
कितने पीनेवालों में है एक अकेली मधुशाला

अधरांना स्मरणात किती ठेवील तरी मादक हाला
हातांना स्मरणात किती ठेवील तरी वेडा प्याला
किती चेहरे ठेवील ती लक्षात तरी भोळी साकी
कितीतरी पीणारे आणिक एक एकटी मधुशाला

११८.
दर दर घूम रहा था जब मैं चिल्लाता - हाला! हाला!
मुझे न मिलता था मदिरालय, मुझे न मिलता था प्याला,
मिलन हुआ, पर नहीं मिलनसुख लिखा हुआ था किस्मत में,
मैं अब जमकर बैठ गया हूँ, घूम रही है मधुशाला

दारोदार फिरत मी असता किंचाळत, "हाला! हाला!"
सापडले ना मज मदिरालय, सापडला नाही प्याला
मीलन घडले परंतु नव्हते मीलन-सुख लिहिले नशिबी
स्थिरावुनी आता मी बसलो, फिरते आहे मधुशाला

११९.
मैं मदिरालय के अंदर हूँ, मेरे हाथों में प्याला,
प्याले में मदिरालय बिंबित करनेवाली है हाला,
इस उधेड़-बुन में ही मेरा सारा जीवन बीत गया -
मैं मधुशाला के अंदर या मेरे अंदर मधुशाला!

आहे मदिरालयात मी अन्‌ आहे मम हाती प्याला
प्याल्यामध्ये मदिरालय प्रतिबिंबित करणारी हाला
व्यतीत झाले गोंधळात ह्या आयुष्यच सारे माझे
मधुशालेत मी आहे कि माझ्यात वसे ती मधुशाला

१२०.
किसे नहीं पीने से नाता, किसे नहीं भाता प्याला,
इस जगती के मदिरालय में तरह-तरह की है हाला,
अपनी-अपनी इच्छा के अनुसार सभी पी मदमाते,
एक सभी का मादक साकी, एक सभी की मधुशाला

पीण्याशी सार्‍यांचे नाते, सर्वांना भावे प्याला
तर्‍हे-तर्‍हेची ह्या जगताच्या मदिरालयि आहे हाला
इच्छेला अनुसरुन आपल्या झिंगतात येथे सारे
मादक साकी एक तयांची, एक तयांची मधुशाला

१२१.
वह हाला, कर शांत सके जो मेरे अंतर की ज्वाला,
जिसमें मैं बिंबित-प्रतिबिंबित प्रतिपल, वह मेरा प्याला,
मधुशाला वह नहीं जहाँ पर मदिरा बेची जाती है,
भेंट जहाँ मस्ती की मिलती मेरी तो वह मधुशाला

ती हाला, जी शांतवेल ही माझ्या अंतरिची ज्वाला
क्षणोक्षणी प्रतिबिंब ज्यात मम दिसेल तो माझा प्याला
ती मधुशाला नाही जेथे मदिरेची विक्री होते
जिथे मिळे उपहार नशेचा त्यास मानतो मधुशाला

१२२.
मतवालापन हाला से ले मैंने तज दी है हाला,
पागलपन लेकर प्याले से, मैंने त्याग दिया प्याला,
साकी से मिल, साकी में मिल अपनापन मैं भूल गया,
मिल मधुशाला की मधुता में भूल गया मैं मधुशाला

हालेची घेउनिया धुंदी त्यजली आहे मी हाला
वेडेपण प्याल्याचे घेउन त्यजला आहे मी प्याला
एकरूप झालो साकीशी, माझा मी उरलो नाही
मधुशालेच्या मधुरतेत मिसळून विसरलो मधुशाला

१२३.
मदिरालय के द्वार ठोंकता किस्मत का छंछा प्याला,
गहरी, ठंडी सांसें भर भर कहता था हर मतवाला,
कितनी थोड़ी सी यौवन की हाला, हा, मैं पी पाया!
बंद हो गई कितनी जल्दी मेरी जीवन मधुशाला

दार ठोठवी मधुशालेचे नशिबाचा खाली प्याला
घेत उसासे धुंद मद्यपी कोसत बसती भाग्याला
तारुण्याची फारच थोडी हाला मी प्राशू शकलो
बंद जाहली फारच लवकर माझी जीवन-मधुशाला

१२४.
कहाँ गया वह स्वर्गिक साकी, कहाँ गयी सुरिभत हाला,
कहाँ गया स्वपिनल मदिरालय, कहाँ गया स्वर्णिम प्याला!
पीनेवालों ने मदिरा का मूल्य, हाय, कब पहचाना?
फूट चुका जब मधु का प्याला, टूट चुकी जब मधुशाला

कुठे लुप्त ती स्वर्गिय साकी, कुठे लुप्त सुरभित हाला
कुठे लुप्त स्वप्निल मदिरालय, कुठे लुप्त स्वर्णिम प्याला
तेव्हा कळले पीणार्‍यांना मोल, हाय, त्या मदिरेचे
फुटला जेव्हा मधुचा प्याला अन्‌ कोसळली मधुशाला

१२५.
अपने युग में सबको अनुपम ज्ञात हुई अपनी हाला,
अपने युग में सबको अदभुत ज्ञात हुआ अपना प्याला,
फिर भी वृद्धों से जब पूछा एक यही उत्तर पाया -
अब न रहे वे पीनेवाले, अब न रही वह मधुशाला!

अपुल्या काळि प्रत्येका अनुपम वाटे अपुली हाला
अपुल्या काळी प्रत्येका अद्भुत वाटे अपुला प्याला
तरिही विचारता वृद्धांना हेच एक उत्तर येते -
"उरले नाहीत ते पिणारे, ना उरली ती मधुशाला!"

१२६.
'मय' को करके शुद्ध दिया अब नाम गया उसको, 'हाला'
'मीना' को 'मधुपात्र' दिया 'सागर' को नाम गया 'प्याला',
क्यों न मौलवी चौंकें, बिचकें तिलक-त्रिपुंडी पंडित जी
'मय-महिफल' अब अपना ली है मैंने करके 'मधुशाला'

करुनी 'मया'ची शुद्धी आता नाव दिले त्याला हाला
'मीना'चे मधुपात्र जाहले, नाव 'सागरा'ला 'प्याला'
बघुन अचंबित का न मौलवी, टिळाधारि पंडित व्हावे
'मय-मैफल' स्वीकृत मी केली नाव देउनी 'मधुशाला'

१२७.
कितने मर्म जता जाती है बार-बार आकर हाला,
कितने भेद बता जाता है बार-बार आकर प्याला,
कितने अर्थों को संकेतों से बतला जाता साकी,
फिर भी पीनेवालों को है एक पहेली मधुशाला

किती मर्म जाणवून जाते पुन्हा पुन्हा येउन हाला
सांगुन जातो किती रहस्य पुन्हा पुन्हा येउन प्याला
संकेतांतून अर्थ केव्हढे सांगुनिया जाते साकी
तरिही सार्‍या पीणार्‍यांना आहे कोडे मधुशाला

१२८.
जितनी दिल की गहराई हो उतना गहरा है प्याला,
जितनी मन की मादकता हो उतनी मादक है हाला,
जितनी उर की भावुकता हो उतना सुन्दर साकी है,
जितना ही जो रिसक, उसे है उतनी रसमय मधुशाला

खोल हृदय जितके आहे तितकाच खोल आहे प्याला
मनात मादकता जितकी तितकी मादक आहे हाला
उरात जितकी भावुकता तितकी सुंदर दिसते साकी
रसिक असे जो जितका तितकी त्यास रसमयी मधुशाला

१२९.
जिन अधरों को छुए, बना दे मस्त उन्हें मेरी हाला,
जिस कर को छू दे, कर दे विक्षिप्त उसे मेरा प्याला,
आँख चार हों जिसकी मेरे साकी से दीवाना हो,
पागल बनकर नाचे वह जो आए मेरी मधुशाला

स्पर्शे ज्या अधरांस तयांना धुंद करी माझी हाला
ज्या हातांना स्पर्श करे, विक्षिप्त करे माझा प्याला
नजरभेट माझ्या साकीशी होई तो नादी लागे
वेडा हो‍उन नाचे तो जो पाही माझी मधुशाला

१३०.
हर जिहवा पर देखी जाएगी मेरी मादक हाला
हर कर में देखा जाएगा मेरे साकी का प्याला
हर घर में चर्चा अब होगी मेरे मधुविक्रेता की
हर आंगन में गमक उठेगी मेरी सुरिभत मधुशाला

दिसेल प्रत्येकाच्या जीभेवर माझी मादक हाला
दिसेल प्रत्येकाच्या हाती माझ्या साकीचा प्याला
घराघरातून चर्चा होईल मधुविक्रेत्याची माझ्या
घमघमेल प्रत्येक अंगणी माझी सुरभित मधुशाला

१३१.
मेरी हाला में सबने पाई अपनी-अपनी हाला,
मेरे प्याले में सबने पाया अपना-अपना प्याला,
मेरे साकी में सबने अपना प्यारा साकी देखा,
जिसकी जैसी रुचि थी उसने वैसी देखी मधुशाला

सापडली हालेत माझिया सार्‍यांना अपुली हाला
सापडला प्याल्यात माझिया सार्‍यांनाअपुला प्याला
माझ्या साकीमध्ये पाहिली सार्‍यांनी अपुली साकी
ज्याची जैसी रुची, पाहिली त्याने तैसी मधुशाला

१३२.
यह मदिरालय के आँसू हैं, नहीं-नहीं मादक हाला,
यह मदिरालय की आँखें हैं, नहीं-नहीं मधु का प्याला,
किसी समय की सुखदस्मृति है साकी बनकर नाच रही,
नहीं-नहीं कवि का हृदयांगण, यह विरहाकुल मधुशाला

मद्यगृहाचे अश्रू हे तर, नाही ही मादक हाला
मद्यगृहाचे असती डोळे, नाही हा मधुचा प्याला
कधी काळची सुखद आठवण नाचे साकी हो‍उनिया
हे नाही कविचे हृदयांगण, ही विरहाकुल मधुशाला

१३३.
कुचल हसरतें कितनी अपनी, हाय, बना पाया हाला,
कितने अरमानों को करके ख़ाक बना पाया प्याला!
पी पीनेवाले चल देंगे, हाय, न कोई जानेगा,
कितने मन के महल ढहे तब खड़ी हुई यह मधुशाला!

किती कामना तुडवुन अपुल्या, हाय, बनवु शकलो हाल
राख किती इच्छांची करुनी बनवू शकलो मी प्याला
पिऊन जातिल पीणारे पण कळेल कोठे कोणाला
किती भंगले महाल मनिचे तेव्हा बनली मधुशाला

१३४.
विश्व तुम्हारे विषमय जीवन में ला पाएगी हाला
यदि थोड़ी-सी भी यह मेरी मदमाती साकीबाला,
शून्य तुम्हारी घड़ियाँ कुछ भी यदि यह गुंजित कर पाई,
जन्म सफल समझेगी जग में अपना मेरी मधुशाला

जगा, विषारी जीवनात तव जर आणू शकली हाला
फार नव्हे, थोडीशीही माझी मादक साकीबाला
तुझे शून्यवत क्षण थोडेही गुंजित जर ती करु शकली
जन्म सफल समजेल आपला जगात माझी मधुशाला

१३५.
बड़े-बड़े नाज़ों से मैंने पाली है साकीबाला,
किलत कल्पना का ही इसने सदा उठाया है प्याला,
मान-दुलारों से ही रखना इस मेरी सुकुमारी को,
विश्व, तुम्हारे हाथों में अब सौंप रहा हूँ मधुशाला

लाडाकोडाने वाढवली आहे मी साकीबाला
धरला हाती हिने नेहमी ललित कल्पनांचा प्याला
मानाने अन्‌ प्रेमाने ठेवा सुकुमारीला माझ्या
जगा, तुझ्या हाती मी आता सोपवतो ही मधुशाला

...................................................................................................................................

'मधुशाला' कवितासंग्रहाच्या परिशिष्टातील चार रुबाया :

१.
स्वयं नहीं पीता, औरों को, किन्तु पिला देता हाला,
स्वयं नहीं छूता, औरों को, पर पकड़ा देता प्याला,
पर उपदेश कुशल बहुतेरों से मैंने यह सीखा है,
स्वयं नहीं जाता, औरों को पहुंचा देता मधुशाला

स्वये न मी पीतो, दुसर्‍यांना पण पाजत असतो हाला
स्पर्श न करतो स्वये तरी मी दुसर्‍यांना देतो प्याला
पण उपदेश-कुशल लोकांच्याकडून आहे शिकलो मी
इतरांना पाठवतो तेथे, स्वत: टाळतो मधुशाला

२.
मैं कायस्थ कुलोदभव मेरे पुरखों ने इतना ढ़ाला,
मेरे तन के लोहू में है पचहत्तर प्रतिशत हाला,
पुश्तैनी अधिकार मुझे है मदिरालय के आँगन पर,
मेरे दादों परदादों के हाथ बिकी थी मधुशाला

मी कायस्थ कुलोद्भव ज्याच्या वंशाच्या हाती प्याला
तीन चतुर्थांश शोणित माझ्या शरिराचे आहे हाला
मद्यगृहाच्या अंगणावरति हक्क वारशाने आहे
माझ्या आजा-पणजांनी ही विकत घेतली मधुशाला

३.
बहुतों के सिर चार दिनों तक चढ़कर उतर गई हाला,
बहुतों के हाथों में दो दिन छलक झलक रीता प्याला,
पर बढ़ती तासीर सुरा की साथ समय के, इससे ही
और पुरानी होकर मेरी और नशीली मधुशाला

बहुतेकांना चार दिवस चढली व उतरलीही हाला
सांडत सांडत रिता जाहला दोनच दिवसांनी प्याला
काळासोबत प्रभाव वाढे परंतु मद्याचा म्हणुनी
जितकी माझी जुनी तेव्हढी अधिकच मादक मधुशाला

४.
पित्र पक्ष में पुत्र उठाना अर्ध्य न कर में, पर प्याला
बैठ कहीं पर जाना, गंगा सागर में भरकर हाला
किसी जगह की मिटटी भीगे, तृप्ति मुझे मिल जाएगी
तर्पण अर्पण करना मुझको, पढ़ पढ़ कर के मधुशाला

नकोस घेऊ अर्घ्य करी तू, पितृपक्षी घे तू प्याला
निवांत कोठेतरी बैस तू, गंगाजळि मिसळुन हाला
भिजोत माती कुठलीही, निश्चित तृप्ती मजला लाभे
तर्पण अर्पण कर तू मजला वाचुनिया ही 'मधुशाला'

इति भावानुवाद

रक्त हृदयाचे भरावे लागते

2008-12-20T12:36:00.006+05:30

रक्त हृदयाचे भरावे लागते
चित्र तेव्हा प्रीतिचे साकारते

भासते लावण्य चंद्रासारखे
वाढते, जाते लया, डागाळते

बांध बहराच्या पुराला घालता
साचते, आयुष्य मग शेवाळते

चालते ज्याची मशागत एव्हढी
बाग सुकल्यावीण कोठे राहते ?

दर्पणाला प्रश्न पडतो नेहमी
सरपणाचे का प्रसाधन चालते ?

उमलणे नांदी असो, मृत्यो, तुझी
उमलल्यावाचून कोणी राहते ?

खूप काही आड दडलेले असे
मौन भिंतींचे घराला सांधते

पडदा

2008-12-17T07:33:00.000+05:30

अनोळखी डोळ्यांनी मजला पाहून गेली
जुन्या चुकांची पुनरावृत्ती टाळून गेली

दिला न परिचय, ना विस्कटला कोरा चेहरा
घडी नव्या आयुष्याची सांभाळून गेली

कशास संवादांना आता देऊ उजाळा ?
अखेरच्या अंकावर पडदा पाडून गेली

अमोघ खच बाणांचा हृदयी येऊन पडला
कमान भुवयांची किंचित उंचावून गेली

मिलिंद, रसपानाची द्यावी सोडून आशा
फुले उमलली प्रीतीची, कोमेजून गेली...

पाखंड

2008-11-25T15:58:00.001+05:30

आधीच माझे प्रेरणेशी वैर आहे
वाटे तिला की काव्य माझे स्वैर आहे
मी गुणगुणाया लागलो ही चूक झाली
हे पायरी सोडून बसणे गैर आहे

आक्षेप त्यांचा काय हे माहीत नाही
अन् स्पष्ट त्यांची सांगण्याची रीत नाही

ढुंकूनही सारस्वतांनी का बघावे?
त्यांच्या धुळीचा मी टिळा लावीत नाही

त्यांच्या गुरुंच्या थोरवीला मान देतो
इतरेजनांना ऐकण्या पण भीत नाही

हे वागणे पाखंड का पंथास वाटे
एकाच मूर्तीवर फुले वाहीत नाही

बा विठ्ठला, समजाव बडव्यांना तुझ्या की
घालून कुंपण धर्म विस्तारीत नाही

ते झापडे काढावया नसतात राजी
विश्वास माझा आंधळ्या भक्तीत नाही

दिसतो सडा जेथे गुणांचा, वेचतो मी
काट्या-फुलांचा भेद मग ठेवीत नाही

डोकावतो मी माणसांच्या अंतरीही
देवत्व देवाचेच गोंजारीत नाही

लढतोच आहे जन्मभर मी सावल्यांशी
आयुष्य सरले; हार नाही, जीत नाही...

मधुशाला - ७

2008-11-15T12:51:00.006+05:30

मधुशाला- १
मधुशाला-२
मधुशाला-३

मधुशाला-४
मधुशाला-५
मधुशाला-६

कल? कल पर विश्वास किया कब करता है पीनेवाला
हो सकते कल कर जड़ जिनसे फिर फिर आज उठा प्याला,
आज हाथ में था, वह खोया, कल का कौन भरोसा है,
कल की हो न मुझे मधुशाला काल कुटिल की मधुशाला।।६१।

उद्या ? उद्यावर असतो का विश्वास कधी पीणार्‍याला
जडावेल कर उद्या कदाचित, जरी आज उचले प्याला
हाती होते आज, उधळले; मी न उद्यावर विसंबलो
नसो उद्या माझी मधुशाला, कलिकालाची मधुशाला

आज मिला अवसर, तब फिर क्यों मैं न छकूँ जी-भर हाला
आज मिला मौका, तब फिर क्यों ढाल न लूँ जी-भर प्याला,
छेड़छाड़ अपने साकी से आज न क्यों जी-भर कर लूँ,
एक बार ही तो मिलनी है जीवन की यह मधुशाला।।६२।

संधी असता का न पिऊ मी आज हवी तितकी हाला
संधी असता आज का न मी रिचवू प्याल्यावर प्याला
आज का न मनसोक्त आपुल्या साकीला, सांगा, छेडू
एकदाच ही मिळते, मित्रा, आयुष्याची मधुशाला

आज सजीव बना लो, प्रेयसी, अपने अधरों का प्याला,
भर लो, भर लो, भर लो इसमें, यौवन मधुरस की हाला,
और लगा मेरे होठों से भूल हटाना तुम जाओ,
अथक बनू मैं पीनेवाला, खुले प्रणय की मधुशाला।।६३।

प्रिये, आज कर सजीव अपुल्या अधरांचा अमृतप्याला
तारुण्याच्या मधुर रसाची त्यात भरुनि तू घे हाला
लाव त्यास ओठांना माझ्या, नकोस मग हटवू त्याला
अखंड प्राशिन उघडताच, साकी, प्रणयाची मधुशाला

सुमुखी तुम्हारा, सुन्दर मुख ही, मुझको कन्चन का प्याला
छलक रही है जिसमें माणिक रूप मधुर मादक हाला,
मैं ही साकी बनता, मैं ही पीने वाला बनता हूँ
जहाँ कहीं मिल बैठे हम तुम़ वहीं गयी हो मधुशाला।।६४।

तुझा चेहरा सुंदर, सुमुखी, मला कांचनाचा प्याला
ज्यातुन सांडत आहे माणिक-रूप-मधुर-मादक हाला
मी माझा बनतो साकी अन् पीणाराही मी बनतो
जिथे जिथे भेटलोत आपण बनली तेथे मधुशाला

दो दिन ही मधु मुझे पिलाकर ऊब उठी साकीबाला,
भरकर अब खिसका देती है वह मेरे आगे प्याला,
नाज़, अदा, अंदाजों से अब, हाय पिलाना दूर हुआ,
अब तो कर देती है केवल फ़र्ज़ -अदाई मधुशाला।।६५।

दोन दिवस मज मधू पाजुनी कंटाळे साकीबाला
ठेवुनी जाते हल्ली माझ्या समोर ती भरुनी प्याला
लाडिक नखरे, मोहक विभ्रम करित पाजणे ते सरले
कर्तव्याचे केवळ पालन करते आता मधुशाला

छोटे-से जीवन में कितना प्यार करुँ, पी लूँ हाला,
आने के ही साथ जगत में कहलाया 'जानेवाला',
स्वागत के ही साथ विदा की होती देखी तैयारी,
बंद लगी होने खुलते ही मेरी जीवन-मधुशाला।।६६।

छोट्याशा जीवनी प्रेम मी किती करू, प्राशू हाला
जन्मताच ठरतो 'जाणारा' जगात ह्या जो जो आला
साथ स्वागताच्याच तयारी निरोप देण्याची दिसली
मिटू लागली उघडताक्षणी माझी जीवन-मधुशाला

क्या पीना, निर्द्वन्द न जब तक ढाला प्यालों पर प्याला,
क्या जीना, निरंिचत न जब तक साथ रहे साकीबाला,
खोने का भय, हाय, लगा है पाने के सुख के पीछे,
मिलने का आनंद न देती मिलकर के भी मधुशाला।।६७।

कसले पीणे, विनाद्वंद्व वाजे ना जर प्याला-प्याला
कसले जगणे चिंतेविण सोबत नसता साकीबाला
प्राप्तिसुखाला लिंपुन आहे भीती संचित जाण्याची
भेटीचा आनंद न देई भेटुनसुद्धा मधुशाला

मुझे पिलाने को लाए हो इतनी थोड़ी-सी हाला!
मुझे दिखाने को लाए हो एक यही छिछला प्याला!
इतनी पी जीने से अच्छा सागर की ले प्यास मरुँ,
सिंधँु-तृषा दी किसने रचकर बिंदु-बराबर मधुशाला।।६८।

मला पाजण्या आणलीत ही इतकी थोडीशी हाला !
दाखवण्या आणलात मजला इवलासा एकच प्याला !
इतकीशी पीण्याहुन बरवे सागरतृष्णेने मरणे
कुणी सिंधुची दिली तृषा बनवून थेंबभर मधुशाला ?

क्या कहता है, रह न गई अब तेरे भाजन में हाला,
क्या कहता है, अब न चलेगी मादक प्यालों की माला,
थोड़ी पीकर प्यास बढ़ी तो शेष नहीं कुछ पीने को,
प्यास बुझाने को बुलवाकर प्यास बढ़ाती मधुशाला।।६९।

काय सांगता, उरली नाही सुर‍इत थोडीही हाला ?
काय सांगता, संपुन गेली मादक प्याल्यांची माला ?
तृषा वाढता पिऊन थोडी शेष न उरली पीण्याला
तृषा शमवण्यासाठी बोलवुन तृषा वाढवी मधुशाला

लिखी भाग्य में जितनी बस उतनी ही पाएगा हाला,
लिखा भाग्य में जैसा बस वैसा ही पाएगा प्याला,
लाख पटक तू हाथ पाँव, पर इससे कब कुछ होने का,
लिखी भाग्य में जो तेरे बस वही मिलेगी मधुशाला।।७०।

असेल जितकी नशिबी लिहिली मिळेल, बस, तितकी हाला
असेल जैसा नशिबी लिहिला मिळेल तुज तैसा प्याला
लाख मार तू हात-पाय पण त्याने ना होणे काही
असे तुझ्या भाग्यात लिखित जी तीच लाभणे मधुशाला

कर ले, कर ले कंजूसी तू मुझको देने में हाला,
दे ले, दे ले तू मुझको बस यह टूटा फूटा प्याला,
मैं तो सब्र इसी पर करता, तू पीछे पछताएगी,
जब न रहूँगा मैं, तब मेरी याद करेगी मधुशाला।।७१।

करून घे ग, करून घे तू कंजूषी देता हाला
दे ग, दे तू मजला आता हा असला फुटका प्याला
सहन करत आहे आशेवर, होइल पश्चाताप तुला
नसेन मी जेव्हा त्या काळी स्मरेल मजला मधुशाला

ध्यान मान का, अपमानों का छोड़ दिया जब पी हाला,
गौरव भूला, आया कर में जब से मिट्टी का प्याला,
साकी की अंदाज़ भरी झिड़की में क्या अपमान धरा,
दुनिया भर की ठोकर खाकर पाई मैंने मधुशाला।।७२।

त्यजले मानापमान सारे प्यालो जेव्हा मी हाला
भुललो गौरव, हाती आला जेव्हा मातीचा प्याला
साकीच्या नखरेल नकारातून कुठे अपमान घडे ?
खाउनिया दुनियेच्या थपडा मला लाभली मधुशाला

क्षीण, क्षुद्र, क्षणभंगुर, दुर्बल मानव मिटटी का प्याला,
भरी हुई है जिसके अंदर कटु-मधु जीवन की हाला,
मृत्यु बनी है निर्दय साकी अपने शत-शत कर फैला,
काल प्रबल है पीनेवाला, संसृति है यह मधुशाला।।७३।

क्षीण, क्षुद्र, क्षणभंगुर, दुर्बळ मानव मातीचा प्याला
ज्यात जीवनाची भरलेली कडू-गोड आहे हाला
पसरून निर्दय हात शेकडो मृत्यु जणु झाला साकी
प्रबळ काळ आहे पीणारा, जन्म-मरण ही मधुशाला

प्याले सा गढ़ हमें किसी ने भर दी जीवन की हाला,
नशा न भाया, ढाला हमने ले लेकर मधु का प्याला,
जब जीवन का दर्द उभरता उसे दबाते प्याले से,
जगती के पहले साकी से जूझ रही है मधुशाला।।७४।

बनवुन आम्हा प्याल्यासम भरली आहे जीवनहाला
नशा न आवडली त्याची, प्यालो म्हणुनी मधुचा प्याला
आयुष्याच्या दु:खांना दाबून टाकतो प्याल्याने
जगातल्या पहिल्या साकीशी लढते आहे मधुशाला

अपने अंगूरों से तन में हमने भर ली है हाला,
क्या कहते हो, शेख, नरक में हमें तपाएगी ज्वाला,
तब तो मदिरा खूब खिंचेगी और पिएगा भी कोई,
हमें नमक की ज्वाला में भी दीख पड़ेगी मधुशाला।।७५।

द्राक्षासम शरिरात घेतली भरूनिया आम्ही हाला
काय सांगता, पंडित, नरकी आम्हाला जाळिल ज्वाला ?
निघेल मदिरा बरीच तेव्हा, प्राशिलहि ती कोणीतरी
नरकाच्या ज्वाळांमध्येही दिसेल आम्हा मधुशाला

यम आएगा लेने जब, तब खूब चलूँगा पी हाला,
पीड़ा, संकट, कष्ट नरक के क्या समझेगा मतवाला,
क्रूर, कठोर, कुटिल, कुविचारी, अन्यायी यमराजों के
डंडों की जब मार पड़ेगी, आड़ करेगी मधुशाला।।७६।

नेण्या मज यम येईल जेव्हा, खूप पिउन जाइन हाला
कशा कळाव्या नरकयातना नशेत जो आहे त्याला ?
क्रूर, कठोर, कुटिल, कुविचारी अन्यायी यमराजांच्या
लाठ्या जेव्हा पडतिल तेव्हा आश्रय देइल मधुशाला

यदि इन अधरों से दो बातें प्रेम भरी करती हाला,
यदि इन खाली हाथों का जी पल भर बहलाता प्याला,
हानि बता, जग, तेरी क्या है, व्यर्थ मुझे बदनाम न कर,
मेरे टूटे दिल का है बस एक खिलौना मधुशाला।।७७।

करते प्रेमाने गुजगोष्टी जर ह्या अधरांशी हाला
घटकाभर जर रित्या करांचे रिझवत आहे मन प्याला
जगा, तुझा तोटा का होतो; नकोस मज बदनाम करू
भग्न काळजापाशी उरले एक खेळणे, मधुशाला

याद न आए दूखमय जीवन इससे पी लेता हाला,
जग चिंताओं से रहने को मुक्त, उठा लेता प्याला,
शौक, साध के और स्वाद के हेतु पिया जग करता है,
पर मै वह रोगी हूँ जिसकी एक दवा है मधुशाला।।७८।

दु:खद आयुष्याला माझ्या विसराया पीतो हाला
मुक्त जगाच्या चिंतांपासुन राहण्यास घेतो प्याला
षौकासाठी, स्वादासाठी पीते ही दुनिया सारी
परंतु मी तो रोगी ज्याचे औषध केवळ मधुशाला

गिरती जाती है दिन प्रतिदन प्रणयनी प्राणों की हाला
भग्न हुआ जाता दिन प्रतिदन सुभगे मेरा तन प्याला,
रूठ रहा है मुझसे रूपसी, दिन दिन यौवन का साकी
सूख रही है दिन दिन सुन्दरी, मेरी जीवन मधुशाला।।७९।

घटत, प्रेमिके, रोज चालली आहे प्राणांची हाला
भग्न होत चालला, सुंदरी, रोजच देहाचा प्याला
रुसत चालली आहे, सुभगे, रोज यौवनाची साकी
रोज, चारुते, सुकते आहे माझी जीवन-मधुशाला

यम आयेगा साकी बनकर साथ लिए काली हाला,
पी न होश में फिर आएगा सुरा-विसुध यह मतवाला,
यह अंतिम बेहोशी, अंतिम साकी, अंतिम प्याला है,
पथिक, प्यार से पीना इसको फिर न मिलेगी मधुशाला।८०।

यम येइल हो‍उनिया साकी घेउनिया काळी हाला
पुन्हा न शुद्धीवर येइल जो धुंद तिला प्राशुन झाला
ही अंतिम बेहोशी, अंतिम साकी, अंतिम प्यालाही
पथिका, पी प्रेमाने ही तू, पुन्हा न मिळणे मधुशाला

ढलक रही है तन के घट से, संगिनी जब जीवन हाला
पत्र गरल का ले जब अंतिम साकी है आनेवाला,
हाथ स्पर्श भूले प्याले का, स्वाद सुरा जीव्हा भूले
कानो में तुम कहती रहना, मधु का प्याला मधुशाला।।८१।

तनूघटातुन, सखे, लागता सांडाया जीवनहाला
साकी जेव्हा घेउन येई गरळाचा अंतिम प्याला
कर विसरे प्याल्याचा स्पर्श, स्वाद सुरेचा अन् जिह्वा
कानी बोलत रहा सतत तू मधुकण, प्याला, मधुशाला

मेरे अधरों पर हो अंितम वस्तु न तुलसीदल प्याला
मेरी जीव्हा पर हो अंतिम वस्तु न गंगाजल हाला,
मेरे शव के पीछे चलने वालों याद इसे रखना
राम नाम है सत्य न कहना, कहना सच्ची मधुशाला।।८२।

माझ्या ओठी नको अखेरी तुळस, हवा आहे प्याला
गंगाजळही नको शेवटी, असो जिभेवरती हाला
शवामागुनी येणार्‍यांनो, ठेवा हे लक्षात जरा
"राम नाम सत्" नका म्हणू हो, बोला "सच्ची मधुशाला"

मेरे शव पर वह रोये, हो जिसके आंसू में हाला
आह भरे वो, जो हो सुरिभत मदिरा पी कर मतवाला,
दे मुझको वो कान्धा जिनके पग मद डगमग होते हों
और जलूं उस ठौर जहां पर कभी रही हो मधुशाला।।८३।

तोच रडो माझ्या प्रेतावर आसवांत ज्याच्या हाला
तोच हुंदके देवो गंध सुरेचा ज्याच्या श्वासाला
खांदा देवो तोच मला जो नशेत लटपटतो आहे
तिथे मला द्या अग्नी जेथे होती पूर्वी मधुशाला

और चिता पर जाये उंढेला पत्र न घ्रित का, पर प्याला
कंठ बंधे अंगूर लता में मध्य न जल हो, पर हाला,
प्राण प्रिये यदि श्राध करो तुम मेरा तो ऐसे करना
पीने वालांे को बुलवा कऱ खुलवा देना मधुशाला।।८४।

आणि चितेवर कर उपडा तू दुधाऐवजी मधुप्याला
द्राक्षवेलीवर बांध घटाला, नकोत अश्रू, भर हाला
प्राणप्रिये, केलेस श्राद्ध जर माझे तर ते ऐसे कर
पीणार्‍यांना करी निमंत्रण, उघड, सखे, तू मधुशाला

नाम अगर कोई पूछे तो, कहना बस पीनेवाला
काम ढालना, और ढालना सबको मदिरा का प्याला,
जाति प्रिये, पूछे यदि कोई कह देना दीवानों की
धर्म बताना प्यालों की ले माला जपना मधुशाला।।८५।

नाव कुणीही विचारता म्हण पीणारा म्हणती त्याला
स्वत: बरोबर इतरांचाही भरणारा मदिरा-प्याला
जात कुणी जर विचारली तर सांग असे ही वेड्यांची
धर्म सांग तू, प्याल्यांची घेउन माळा जप मधुशाला

ज्ञात हुआ यम आने को है ले अपनी काली हाला,
पंडित अपनी पोथी भूला, साधू भूल गया माला,
और पुजारी भूला पूजा, ज्ञान सभी ज्ञानी भूला,
किन्तु न भूला मरकर के भी पीनेवाला मधुशाला।।८६।

जवळ ठाकला जेव्हा घेऊन यम त्याची काळी हाला
पंडित विसरुन गेला पोथी, साधू अपुली जपमाला
ज्ञानी सारे ज्ञान विसरला, स्मरे पुजार्‍या ना पूजा
मरूनही विस्मरला नाही पण पीणारा मधुशाला

यम ले चलता है मुझको तो, चलने दे लेकर हाला,
चलने दे साकी को मेरे साथ लिए कर में प्याला,
स्वर्ग, नरक या जहाँ कहीं भी तेरा जी हो लेकर चल,
ठौर सभी हैं एक तरह के साथ रहे यदि मधुशाला।।८७।

यमा, नेत असशील मला तर सोबत घेऊ दे हाला
सोबत येऊ दे साकीला घेउनिया हाती प्याला
मनात येईल तेथे ने तू, स्वर्ग, नरक, वा कोठेही
एकसारखी सर्व ठिकाणे सोबत असता मधुशाला

पाप अगर पीना, समदोषी तो तीनों - साकी बाला,
नित्य पिलानेवाला प्याला, पी जानेवाली हाला,
साथ इन्हें भी ले चल मेरे न्याय यही बतलाता है,
कैद जहाँ मैं हूँ, की जाए कैद वहीं पर मधुशाला।।८८।

पाप असे जर पीणे, दोषी तिघे, एक साकीबाला
दुजा नित्य जो पाजे प्याला अन् तिसरी आहे हाला
ह्यांनाही घे सोबत माझ्या, न्याय हेच सांगे तुजला
कैद जिथे मी असेन तेथे कैद असावी मधुशाला

शांत सकी हो अब तक, साकी, पीकर किस उर की ज्वाला,
'और, और' की रटन लगाता जाता हर पीनेवाला,
कितनी इच्छाएँ हर जानेवाला छोड़ यहाँ जाता!
कितने अरमानों की बनकर कब्र खड़ी है मधुशाला।।८९।

पिउन शांत झाली का, साकी, कुणा उरीचीही ज्वाला ?
"अजून दे"ची हाळी घालत जात पिणारा धामाला
अनेक इच्छा सोडून जातो अपुल्या मागे जाणारा
कबर किती आशांची हो‍उन उभी असे ही मधुशाला

जो हाला मैं चाह रहा था, वह न मिली मुझको हाला,
जो प्याला मैं माँग रहा था, वह न मिला मुझको प्याला,
जिस साकी के पीछे मैं था दीवाना, न मिला साकी,
जिसके पीछे था मैं पागल, हा न मिली वह मधुशाला!।९०।

ज्या हालेची इच्छा होती ती न मिळाली मज हाला
जो प्याला मी मागत होतो तो न मिळाला मज प्याला
ज्या साकीने वेड लावले ती न मिळाली मज साकी
वेडा झालो जिच्यासाठि मी ती न मिळाली मधुशाला

जीवघेणी

2008-11-08T01:26:00.002+05:30

घायाळ रुसण्याने तुझ्या मी, हसतेस तीही जीवघेणी
मिटतेस तेव्हा जीव जातो, खुलतेस तीही जीवघेणी

अविचल उभी असतेस केव्हा बुरुजापरी शालीनतेच्या
पदरापरी वाऱ्यावरीच्या ढळतेस तीही जीवघेणी

डसते मला आलिंगनीही अंतर तुझे राखून असणे
सोडून संकोचास जेव्हा भिडतेस तीही जीवघेणी

गुंता असा ज्यातून सुटका व्हावी, न व्हावी हे कळेना
छळतेस कोडे होउनी तू, सुटतेस तीही जीवघेणी

तू मैफिलीची ज्योत चंचल की आग तू वेड्या वयाची
जळतेस आम्हा जाळण्या अन् विझतेस तीही जीवघेणी

असता, चकोरा चांदणे तू, नसता रुते खंजीर हृदयी
संजीवनी जी पौर्णिमेला अवसेस तीही जीवघेणी

आताच झालो विद्ध पुरता, तू आठही ना गाठलेले
सोळा कसे शृंगार सोसू, सजतेस तीही जीवघेणी

घेतेस तू आकार मोहक, कौशल्य हे पाखरबटांचे
सुंदर परी पाषाणहृदयी, घडतेस तीही जीवघेणी

मधुशाला - ६

2008-10-09T13:13:00.005+05:30

मधुशाला- १
मधुशाला-२
मधुशाला-३

मधुशाला-४
मधुशाला-५

५१.
असो कुणीही शेख, मौलवी, पंडित जपणारा माला
आणि कितीही वैर मनोमन असो शांभवीशी त्याला
मधुशालेच्या समोरुनी तो फक्त एकदा जाऊ दे
मीही बघतो कशी न करते जवळ तयाला मधुशाला

५२.
तोवर रुचकर बाकीचे रस दूर असे जोवर हाला
मिरवू दे साऱ्या पात्रांना समोर ना जोवर प्याला
करोत पूजा शेख, पुजारी मशीद अन् मंदिरातुनी
पदर न जोवर मुखावरीचा करी दूर ही मधुशाला

५३.
निषिद्ध माने आज जरी जग, उद्या भाग पीणे हाला
नकार देते आज जरी जग, उद्या भाग पीणे प्याला
जन्म घेऊ दे कुणी नशेचा चक्रवर्ती सम्राट जगी
मशीद-मंदिर ह्यांच्या जागी बनेल तेव्हा मधुशाला

५४.
यज्ञ-अग्निसम धगधगते ही मधुच्या भट्टीची ज्वाला
ध्यान लावुनी बसला ऋषिसम पीणारा घेउन प्याला
मुनिकन्यांसम मधुघट घेऊन फिरणाऱ्या साकीबाला
तपोवनासम भासत आहे माझी पावन मधुशाला

५५.
म्हणीत पूर्वज सोम-सुरा, म्हणतो आपण ज्याला हाला
म्हणीत होते द्रोण-कलश जो, आज तोच मधुघट झाला
वेदांच्या ठेकेदारांनो, वैदिक रीती सोडू नका
युगांमागुनी युगे पूज्य ही, नवी नसे ही मधुशाला

५६.
तीच वारूणी सिंधुमंथने बनुनिया आली हाला
जगात रंभेच्या तनयांना नाव पडे साकीबाला
सुरासुरांनी जिला आणली, संत नष्ट करण्या उठले
किती कुणाची शक्ती आहे, पूर्ण जाणते मधुशाला

५७.
कधी न येते कानी, 'त्याने स्पर्शियली माझी हाला'
बोलत नाही कुणी कधी, 'उष्टा केला त्याने प्याला'
सर्व जातिचे लोक इथे पीतात बैसुनी शेजारी
काम एकटी करते शंभर सुधारकांचे मधुशाला

५८.
श्रम, संकट, संताप अशांचा विसर पडे पीता हाला
शीक हेच तात्पर्य, रहा तू धुंद प्राशुनी मद्याला
उगाच हरिजन नकोस होऊ, मधुजन तू आहेस बरा
बंद तुला मंदिरे हरीची, वाट पाहते मधुशाला

५९.
समानतेने सर्वांचे स्वागत करते साकीबाला
फरक अज्ञ-विज्ञातिल दिसला नशेत, सांगा, कोणाला
रंक-राव हा भेदभाव ना कधीच मदिरालयी दिसे
आद्य प्रचारक साम्यवादाचि आहे माझी मधुशाला

६०.
पुन्हा पुन्हा येऊन पुढे मी आज न मागितली हाला
नकोस तू यावरून समजू साधा ह्या पीणाऱ्याला
होउ तरी दे आधी साकी कमी जरा संकोचांना
त्यानंतर माझ्याच स्वरांनी दुमदुमेल ही मधुशाला

नवनीत

2008-09-26T12:30:00.000+05:30

भावना नाहीत माझ्या, शब्दही नाहीत माझे
अंतरी का वाटते पण हे असावे गीत माझे?

पुस्तके, एकांत, गाणी, लेखणी, शाई नि कागद
विखुरले अस्तित्व सारे ह्याच सामग्रीत माझे

कल्पनांची कामधेनू येत आगंतुक कधीही
दोहतो अदृश्य कोणी, भासते नवनीत माझे

वर्ख माझ्या वैखरीचा लावला असली तरीही
बोलवीता वेगळा आहे धनी, संगीत माझे

स्पर्शता परतत्त्व, गाते लेखणी उत्तुंग गाणी
एरवी हरवून जाते बोलणे गर्दीत माझे

का तुझ्या शब्दांस येतो गंध हा पहिल्या सरीचा?
"पाय मी रोवून आहे घट्ट ह्या मातीत माझे"

जे निके, जे सत्त्व आहे ते कसे माझे म्हणू मी?
भृंग, वर हा शारदेचा, काय अभिव्यक्तीत माझे?

प्रवास

2008-09-24T23:08:00.001+05:30

संपत नाही प्रवास तोवर चालत जाणे
जगणे म्हणजे उगाच रस्ता तुडवत जाणे

ओंजळ भरणे कधी कधी किरणांनी आणिक
अंधाराचे कधी कवडसे वेचत जाणे

तडजोडींशी पदोपदी रुजवाती करणे
नैतिकतेच्या प्रखर दिव्यांना विझवत जाणे

कसले चिंतन, कशास गप्पा आत्मोन्नतिच्या
देहाच्या मागण्या अधाशी पुरवत जाणे

उपकारांची तसेच अपकारांची देणी
व्याजासोबत, मिलिंद, मुद्दल फेडत जाणे