Düşünce Kahvesi

Mevlâna’nın Kişisel Değişim ve Gelişime Dair Düşünceleri

2009-12-18T18:13:00.005+02:00

Emine YENİTERZİ, Selçuk Üniversitesi

Mevlâna Araştırmaları Dergisi, Sayı 2

Özet

Mevlâna, Mesnevî’de; akıl ve nefisten mürekkep insanın, “insân-ı kâmil” olma yolundaki mücadelesine yer verir. Bu mücadele insanı olgunlaştıran, olumsuz özelliklerinden arındıran, ruhen yücelterek Allah’a yaklaştıran türdendir. Ancak Mevlâna’nın engin hayat tecrübesinin ışığında verdiği bilgiler, geleneksel dinî ve tasavvufî görüş yanında; günümüzdeki insanın mutlu, huzurlu, güçlü ve başarılı olmasına yardımcı olan kişisel gelişim konusundaki tavsiyelerle de uyumludur. Makalemizde Mevlâna’nın yaklaşık sekiz yüzyıl önce insanın mükemmelliğe ulaşma yolundaki daimî gelişim ve değişimine ilişkin öğütleri ile bu gelişimin temel unsurlarına bakış açısının, çağımızın modern görüşleri ile paralelliği ele alınmaktadır.

Mevlâna Celâleddîn-i Rumî’nin günümüzde evrensel bir ilgi odağı olmasının en önemli sebeplerinin başında, insana verdiği değer ile sevgi ve hoşgörü anlayışı gelir. Onun merkeze Allah’ı alarak kâinatı kuşatan sevgi anlayışı, farklılıkları değil, benzerlikleri ön plana çıkaran birleştirici görüş açısı üzerinde en çok durulan konulardır. Eserleri, geleneksel anlayışın dar kalıpları dışına çıkılarak değerlendirilip, sözleri de günümüz terminolojisi ile bağdaştırıldığı zaman onun insana bakış açısının yalnızca dinî, tasavvufî ve ahlakî yönlerle sınırlı olmadığı görülür. Mevlâna aynı zamanda kişisel gelişim, girişimcilik, değişim ve zaman yönetimi gibi günümüzde önem kazanmış olan konulara dair asırlar öncesinden bugüne uyarlanabilecek tavsiyeler de vermiştir. Sözü edilen konularda şaşırtıcı bir derinlik, zenginlik ve öngörüye sahiptir.

Makalemizde, Mevlâna’nın yaklaşık sekiz yüzyıl önce insanın mükemmelliğe ulaşma yolundaki daimî gelişim ve değişimine ilişkin öğütleri ile bu gelişimin temel unsurlarına bakış açısının çağımızın modern görüşleri ile paralelliği ele alınmaktadır. Sözü edilen konuları aşağıdaki başlıklarla özetlemek mümkündür.

Yenilikçi Olmak

Ne güzel şeydir, her gün bir yerde konaklamak,

Akarsu, donma korkusundan, elbette uzak!

Dün geçti, dünün sözü de dünle geçip gitti,

Bugün, yepyeni bir söz söylemeli muhakkak! (Sırların Dili, 419)1

Bu meşhur rubai, Mevlâna’nın yenilikçi görüşü hakkında yeterli fikir vermektedir. Mevlâna, gelişimin değişimle birlikte olduğuna; hep aynı kalmanın değil, ilerlemenin ve yenilenmenin gereğine işaret eder. Bu yüzden yeniliklere açık olmak, özgürce düşünmek, yeni düşünceler üretmek ve hayal kurmak2 onun tavsiyelerinde önemli bir yere sahiptir. Yeniyi istiyorsan, eskiden soyun! (Mesnevî, II/1270) öğüdünü veren Mevlâna’nın bağlı olduğu dinî ve ahlakî değerler, insanın gelişmesi konusunda kısıtlayıcı değil, tam aksine gelişmeyi; iyiye, güzele, doğruya ulaşmayı teşvik eden yeterli esnekliğe sahiptir. Mevlâna da bu değerleri yeniden ele alarak çağdaş olmayı öğütler. Çünkü hayatın sırrı, her an yenilenmektir.3

Değişim

Allah, her an yenileyen, değiştiren faal bir yaratıcıdır.4 Bu yüzden gelişmek isteyen insan da yeniliklere açık olmalı, değişmeyi istemelidir. İnsan, beden elbisesiyle dünyaya gelene kadar zaten birçok değişime uğramıştır.

Dünya yolculuğunda da, yaratılışını bakırdan altına çevirme sorumluluğunu taşır.5 Bu değişimde değersizden değerliye gidiş söz konusudur.6 Ayrıca bu değişim kökten olmalıdır: Her eski yapıyı yaparlar, yenilerlerken eski yapıyı yıkmazlar mı? (Mesnevî, IV/2350) Çünkü böyle kökten değişimle; hayvanî sıfatlar giderilir, insanî, hatta ilâhî sıfatlar kazanılır.7 Gelişime giden bu değişim başlayınca, zincirleme olarak devam eder; her değişim bir başka değişime sebep olur.8

Eğitim

Mevlâna’ya göre eğitim, insanı olgunluğa taşıyan bir süreçtir. Ona göre iyi insan olmanın yolu, nefsi; akıl, ilim ve gönül rehberliğinde ahlakî ve manevî değerlerle arındırmaktan geçer. İnsan; terbiyeye, eğitime kabiliyetlidir. Öyle olmasaydı Allah insanlara peygamberler göndermezdi. Bu yüzden Mevlâna; Vücuda sütle giren huyu, çıkarmaya kimin iktidarı vardır? (Mesnevî, II/2629) diyerek insanın aslî özelliklerinin aynı kalacağını belirtir; ama sonradan edinilen huyların eğitimle değiştirilebileceğine inanır.9 İnsan eğitime ve bu eğitimi verecek olan öğretmene muhtaçtır. Zira sanat bilgisi ve usta olmadan insan hiçbir sanatı elde edemez.10 Ancak bu konuda dikkat edilmesi gereken husus, insanın bu eğitimi kabul etmesi ve istemesi; öğretmenin de öğrenciye bu eğitimi kabiliyet, beceri ve kapasitesini dikkate alarak seviyesine göre vermesidir.11 Mevlâna’nın bir eğitimci olarak, insan ruhu üzerinde çok etkili bir sanat dalı olan şiiri bir eğitim aracı olarak seçmesi, vermek istediği mesajları hikâyeler yoluyla iletmesi bu amaca hizmet eder.

Diğer yandan eğitimi veren insanın, eğitimin özünden nasip almış, liyakat sahibi olması; eğitimin temel amacının da sevgi ve gerçeği gören bilgi/doğru bakışı kazandırması gerekmektedir.12 Eğitimle elde edilen bilgi ve beceri sahibine üstünlük verir, gelişmesini sağlar. Öyle ki köpek bile eğitim alınca değişir; eğitimli köpek yaban eşeği avlarken, eğitimsiz olanı körlerin peşinden koşar (Mesnevî, II/2360–2364).

Akıl

Mevlâna, eserlerinde akıl ve aşk karşılaştırmasına yer verir, aşkın üstünlüğünü bu yolla vurgular. Bunun dışında aklı hem övdüğü, hem de yerdiği görülür. Yerdiği akıl, İlâhî sırları idrak etme iddiasında olan ve metafizik âlem hakkında görüşler sunan teorik akıldır. Değer verdiği akıl ise, dünya ile ilgili olan tecrübî (pratik) akıldır. Böyle akıl, insan için bir üstünlük vesilesi, bir meziyet, değişim ve gelişim için temel gerektir. İnsanî akıl, küllî akıldan bir parça olan cüzî akıldır ve küllî aklın parçası olduğu için değerlidir. Aklın en önemli özelliği işin sonunu düşünmektir; nefis ise akıbetten habersizdir (Mesnevî, II/1548). İnsanın değişim ve gelişim yolunda vizyon sahibi olması akıl yoluyla sağlanır. Bu yüzden Mevlâna; girişimci olmayı, gelişime açık olmayı, ileriyi görmek ve sonucu iyi kestirmek özelliklerini akıl yoluyla edindiğimize işaret eder.13 Ancak insana mahsus cüzî aklın derecesi herkeste değişiktir.14 Dolayısıyla birçok akıl birleştiği zaman, tek akıldan daha üstün olur.15 Bu yüzden Mevlâna insanın değişim ve gelişim serüveninde bir rehber edinmesini, yalnızca kendi aklına güvenmemesini tavsiye eder.16

Bilgi/Bilim

Kendisi de büyük bir din bilgini olan Mevlâna; Bilgiyle uyumak uyanıklıktır. Vay bilgisizle oturan uyanık kişiye (Mesnevî, II/39) sözleriyle cehaletin zararına, bilgininse değerine işaret eder. İnsanlık bilimle değer kazanmış, yücelmiştir.17 Bu yüzden Mevlâna bilgiyi, gücün sembolü olan Hz. Süleyman’ın mührüne benzetir. Bilgiye sahip olan, dünyaya sahip olur; dünya bir bedene benzetilse, bilgi onun canı olur (Mesnevî, I/1030). Bu benzetme ile bilgili insan güçlü insandır düşüncesini veren Mevlâna’nın sekiz yüz yıl öncesinden dile getirdiği mesaj çok önemlidir. Günümüz bilgi çağıdır. Bilgiyi elinde bulunduranlar güce sahip olmaktadır. Özellikle bilgisayar, internet, genetik, iletişim ve nükleer alanlarında teknolojiye sahip olanlar dünyanın hâkimi olmaktadır. İnsan da, bilginin rehberliğinde sürdürdüğü gelişimle diğer varlıklardan üstün olur. Ancak bu üstünlüğü veren bilgi insanın yaratılış sırrını idrak etmesini sağlayan, sevgiyle yoğrulan, yalnızca akılda değil, gönülde de yer edinen ve hayata uygulanan türdendir. Bu yüzden Mevlâna’ya göre ilim insan için bir amaç değil, insanı yaratıcısına yakınlaştıran bir araçtır. Yoksa insana yaratılış gayesini öğretmeyen, insanı geliştirip olgunlaştırmayan ilim, sahibi için yalnızca zahmet ve yorgunluktur. İlmi eğer bedenine kullanırsan yılan olur, gönlüne kullanırsan sana yâr olur sözleriyle bilginin kalp ateşinde pişirilmesini, aşktan nasibini alarak insanın yolunu aydınlatması gerektiğini bildiren Mevlâna, şeytan için; Onun da bilgisi vardı ama din aşkı yoktu. Bu yüzden Âdem’in yalnız topraktan yaratılan suretini gördü (Mesnevî, VI/260) ifadesiyle ilmin ancak sevgiyle birlikte olduğu zaman insana ve insanlığa fayda getireceğini belirtir.

Diğer yandan Mevlâna bilginin teoride kalmaması, hayata uygulanmasından yanadır. Bilgi ve düşünce pratik hayatta yerini bulduğu zaman, insana madden ve manen faydalı olur (Mesnevî, III/3038). Ayrıca bilgi, tam olunca işe yarar. Eksik bilgi, doğruyla yanlışı birbirinden ayırma gücüne sahip değildir, şimşeğin ışığını güneş sanır (Mesnevî, II/1535). Sevgiden nasip alan, uygulamaya konulan tam bilgi, insana kendi mahiyetini öğretir, olgunlaştırır, yüceltir ve Allah’a yaklaştırır (Mesnevî, III/2648–2654).

Sevgi

Mevlâna akıl ve bilgi sahibi olmaya önem verir. Ancak insanı olgunlaştıran, ondaki her kötülüğü gideren ve insanı yücelten asıl değer sevgidir.18 Bu yüzden Mevlâna’nın bütün eserleri özde aşkı anlatır. Zira aşk hayatın aslı, kâinatın yaratılış sebebidir. İnsanın yaratılmasındaki yegâne amaç da Allah’ı tanımak ve sevmektir.

Mademki kâinatın yaratılışı da, devamı da sevginin ürünüdür, o hâlde her insan bu sonsuz sevgiden nasip almalıdır. Ancak bu sevgi azalmayan, tükenmeyen, hiçbir şekilde zedelenmeyen hakikî sevgi olmalıdır. İşte böyle bir sevgiye sahip olabilmek için bütün mutasavvıflar gibi, Mevlâna da bize, öncelikle iyilik, güzellik ve mükemmelliğin en üst derecesinin yalnızca kendisine has olduğu Allah’ı sevmeyi, daha sonra da bu sağlıklı ve gerçek sevgiyi Allah’ın yarattığı her varlığa yöneltmeyi tavsiye eder. Böyle bir sevgi anlayışında insan, âdeta merkezî bir enerji santraline bağlanır gibi, tükenmeyen bir sevgi kaynağına ulaşır, o kaynaktan aldığı ve dağıtmakla bitmeyen türden bu sevgiyi kâinata yayar, bütün insanlarla paylaşır. Bu da belirtildiği gibi, önce Allah’ı sevmekle gerçekleşir.

Mevlâna sevgiyi, gelişmenin ön şartı, her insanın yaşaması gerekli bir hâl olarak görür. Böyle bir sevgi, “kimyâ” gibidir, insandaki bütün olumsuzlukları giderir.19 Sevginin insanı tasfiye eden; açgözlülük, kıskançlık, kin ve benzeri kötü huylarını ıslah eden gücüne çarpıcı bir örnek verir: Şeytan âşık olsa, şüphesiz şeytanlığı gider, Cebrail olurdu (Mesnevî, VI/3648).

Bu yüzden Mevlâna’nın sevgi konusunda vermek istediği en önemli mesaj, sevginin yaratılışın özü olduğu gibi, dinin ve kişisel gelişimin de temeli olduğudur. İnsanları dünyevî ve uhrevî mutluluğa ulaştıracak olan şifa, sevgide mevcuttur. Her türlü kötülükten arınmış temiz gönüller sevginin eseridir. Toplumdaki huzurun ve barışın kaynağı da sevgidir. Sevgi, yalnızca sufîlerin yaşaması gereken bir hâl değil, her insanın nasiplenmesi gereken hayatî bir ihtiyaçtır. Nefretin kol gezdiği yaşlı dünyamızda sevgisizlik insanı ve tabiatı yok eden bir canavar hâline gelmiştir. Öyle ki, günümüzde insanlığın en büyük problemi sevgi erozyonudur demek mümkündür. Mevlâna’ya göre çözüm, sevgidedir.

...

Calismanin Tamami Icin

Tiklayiniz

Karşılaştırmalı Perspektiften Türk 'Apertura Democratica'sı

2009-12-15T18:57:00.002+02:00

Kıvanç Ulusoy

İstanbul Üniversitesi

Türkiye’de ‘Demokratik Açılım’ kısa zamanda ciddi bir krize girmiş görünüyor. Bunda iktidar partisinin Mecliste’ki çoğunluğuna rağmen süreci tek başına yürütecek güçte olmamasına ek olarak büyük ölçüde hem Meclis içindeki hem de Meclis dışındaki muhalefetin sürecin ağırlığını iktidarla birlikte yüklenmekteki isteksizliği etkili oldu. Artan terör baskısı ise açılımı durdurdu. Bu yazıda, siyaset bilimi literatüründe temelde Güney Avrupa ve Latin Amerika’da diktatörlükten demokrasiye geçiş süreçleri için kullanılan şekliyle, ‘Apertura Democratica’ olarak tanımlan ‘Demokratik Açılım’ sürecinin karşılaştırmalı perspektiften kısa bir değerlendirmesini yapacağım.

Türkiye’de demokratikleşmeye ilişkin çalışmalar büyük ölçüde iki temel yanlış teşhis üzerinde yükselir. Bunlardan ilki darbelerden sonra gerçekleşen büyük ölçüde sivilleşme veya çok partili hayata geçiş süreçleri olarak değerlendirilebilecek süreçlerle gerçek bir demokratikleşme arasındaki kavramsal ve analitik farkın görülememiş olmasıdır. İkinci önemli zaafiyet ise demokrasiye ilişki yüzeysel yaklaşımdır. Gerçek bir demokratikleşme sürecinin vazgeçilmez parçaları olarak görülebilecek bir dizi unsur-etnik/dini kimlikler, iktisadi çıkarlar, sivil toplum, uluslararası konjonktürden kaynaklanan baskılar ve demokratik rejimin ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde devletin yeniden yapılanması-tamamen analiz çerçevesinin dışında bırakılmıştır. Türkiye’de demokrasiye geçiş süreçlerinin karşılaştırmalı bir perspektiften değerlendirilmemesinin de bu durumda önemli etkisi vardır.

Üç kritik faktör

Güney Avrupa, Latin Amerika ve Doğu Avrupa’de gerçekleşen siyasal değişim süreçleri incelendiğinde etkileşim içerisinde üç temel faktörün kritik önemde olduğu görülür. Bunlar siyasi aktörlerin değişen stratejileri, demokratikleşmenin zaman kısıtı ve uluslararası bağlamdır. Demokrasiye geçiş süreçlerinde ‘içderden mi dışardan mı’ sorusu sürecin meşruiyeti açısından oldukça kritik, kimi zaman aciliyetle cevaplanması gereken bir sorudur. Bu aslında büyük ölçüde demokratikleşmeye ilişkin ilk önemli adımların kim tarafından atıldığı ve bununla bağlantılı olarak eski rejimini meşruiyetini ne ölçüde kaybettiğiyle alakalı bir konudur.

Örneğin Yunanistan’da Albaylar juntası 1974’de Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesinin yarattığı bir iç şok dalgasıyla devrilmiş, Karamanlis tarafından kurulan yeni demokratik rejimde askeri güçler ağırlıklarını büyük ölçüde kaybetmişti. Benzer bir şekilde Portekiz’deki demokratikleşme sürecini de tetikleyen, otoriter rejimin dış siyasette yaşadığı Afrika’daki kolonilerinden kaynaklanan- krizin bir iç siyasi kriz haline dönüşmesiydi. Diğer bir Güney Avrupa ülkesi, İspanya ise demokartikleşme açısından paradigmatik bir öneme sahiptir. 1975’te General Franco’nun ölümüyle demokrasiye geçiş sürecinin rejimin kendi inisiyatifle başladığı İspanya’da, demokratikleşme büyük ölçüde içeriden bir siyasal mühendislikle, iktidardaki ve muhalefetteki siyasi aktörler arasında geniş tabanlı bir mutabakatın sağlanmasıyla mümkün oldu. Üstelik demokratikleşme ETA’nın uyguladığı şiddet ve terör baskısı altında gerçekleşmişti.

Avrupa Topluluğu ise Güney Avrupa’da 1970’lerin ilk yarısında başlayan ve 1980’lerin ortasında bu ülkelerin Topluluğa üyeliğiyle sonuçlanan dönüşüm süreçlerinde yapıcı ve destekleyici tavrıyla büyük ölçüde olumlu bir uluslararası ortamın oluşmasını sağladı. Topluluğa üyelik Yunanistan, Portekiz ve İspanya’da kurulan yeni rejimleri demokratikleşme yolunda geriye kayışlara karşı bir güvence altına almaktaydı. 1990’larda Doğu Avrupa’da ciddi bir meşruiyet krizi ile yıkılan komünist rejimler bu bölgede kaçınılmaz olarak radikal bir siyasi ve iktisadi yeniden yapılanmayı mecbur kıldı. Bu iç dönüşüm süreci büyük ölçüde üyelik süreci ile de paralel götürülerek AB tarafından yönetilmişti. AB’nin rolü Doğu Avrupa ülkelerinin iç siyasi, iktisadi ve idari yeniden yapılanmasında Güney Avrupa’da olduğundan çok daha aktif ve belirleyiciydi. Bir başka deyişle çöken komünist rejimlerin geride bıraktığı güç boşluğu, AB’nin yönlendirici rolüyle doldu. Güney ve Doğu Avrupa örneklerinden tamamen farklı olarak, Güney Amerika’da ise 1970’lerin Soğuk Savaş ortamı ve ABD’nin bu ortamda her ne pahasına olursa olsun savaşı kazanma isteği bu bölgede demokratik yollarla iktidara gelen rejimlerin dahi askeri darbelerle yıkılmasına sebep oldu. 1973 yılında Şili’de Allende iktidarının ABD’nin desteklediği General Pinochet’nin darbesiyle devrilmesi ve daha birçok örnek Latin Amerika’daki demokratikleşmenin olumsuz uluslararası konjonktürden ne kadar menfi bir şekilde etkilendiğini ortaya koymaktadır. Latin Amerika’da demokrasiye geri dönüş, Soğuk Savaş’ın belirli ölçüde yumuşama gösterdiği 1980’lerin ortasına ve Berlin duvarının yıkılmasıyla 1990’lara kadar gecikti.

Zaman şartı

Güney Avrupa, Latin Amerika ve Doğu Avrupa örnekleri bize demokratikleşmenin bir zaman kısıtı olduğunu ve büyük ölçüde uluslararası konjonktürle tanımlanan bu kısıtlı zamanı siyasi aktörlerin iyi değerlendirmeleriyle mümkün olacağını gösteriyor. Demokrasiye geçiş açısından siyasi aktörler arasında geniş tabanlı bir mutabakat sağlanması ne denli önemliyse, zamanın iyi değerlendirilmesi de o denli önemlidir. Mutabakata ulaşmak için siyasi güçlerin elinde fazla zaman yoktur ve zamanın kötü kullanılmasıyla fırsatlar kaçar. Yukarıda belirttiğim ‘içeriden mi dışarıdan mı’ tartışması ise demokratikleşmenin bir mutabakat söylemiyle şekillenen iç dinamikler arası dengenin ne kadar dış bağlamla etkileşim içerisinde olduğunu ortaya koymaktadır. Demokratikleşme taraftarı güçler açılım sürecinin başarıya ulaşabilmesi için bir yandan şiddet ve terör gibi sebeplerle kolayca bozulabilecek oldukça kırılgan iç dengenin korunmasını sağlamak diğer yandan uluslararası bağlamın hızlı değişimini kollamak durumundadırlar.

Türkiye’de AKP hükümeti tarafından başlatılan demokratik açılıma yönelik en sert eleştiriler sürecin dinamiklerinin dışardan tetiklendiği üzerinde odaklanıyor. 1960-80 arası dönemde Türkiye tecrübesi sadece içerideki dinamiklerle başarılmaya çalışılan demokratikleşme süreçlerinin Soğuk Savaş’la şekillenen olumsuz uluslararası ortam yüzünden nasıl çöküntüye uğradığını bizlere gösterdi. 1980 sonrasında yakalanan çeşitli fırsatlar da temelde bu yüzden kaybedildi veya içerde radikal bir demokratikleşme için mutabakat zemini oluşturulamadı. Meclis’teki muhalefet partilerinin ABD’nin Irak’tan çekilmesinin gerektirdiği aciliyetin Türkiye’de iktidarı demokratik açılım sürecini başlatmaya ittiği yöndeki teşhisi doğrudur. Fakat, bu durum Türkiye’de uzun süredir aciliyet teşkil eden demokrasi sorununun çözülmesi için olumlu bir uluslararası ortam olarak da değerlendirilebilir. İktidarın ABD’nin sıkışmışlığından, AB’nin süreci bütünüyle destekler konumda olmasından yararlanarak, ve doğal olarak içeride sağladığı kısmi mutabakata-asker ve bürokrasinin bir kısmının da sürece olumlu bakması- güvenerek böyle bir siyasi manevraya girişmiş olduğu görülebiliyor.

İspanya örneği terör baskısı altında demokratikleşmenin mümkün olabileceğini bize gösterdi. Demokratikleşme süreçleri sabote edilmeye müsait kırılgan süreçlerdir. Sabotajlar rejimin içinden gelebileceği gibi muhalefetten veya terör örgütlerinden gelebilir. Son PKK saldırıları Türkiye’de demokratik açılımı ciddi bir krize sürüklüyor. İspanya, demokrasiye geçiş sürecini adeta baltalayan ETA’ya karşı mücadelesini süreci kararlı bir siyasal yaklaşımla sonlandırarak aştı. İspanya dahil çeşitli ülkelerdeki demokratikleşme örnekleri ve Türkiye’nin kendi tecrübesi demokratikleşmenin üzerindeki terör baskısını aşmak için tek yolun samimi ve kararlı bir siyasi liderlikle sürecin devam ettirilmesi olduğunu gösteriyor. Önemli olan iç ve dış siyasi konjonktürün açtığı fırsat penceresini değerlendirmektir. Demokrasinin bir zaman kısıtı vardır ve ne içerideki mutabakat ne de uygun uluslararası ortam kalıcıdır.

Radikal

15.12.2009

' Turkey has become a new regional “hub” '

2009-12-08T10:56:00.005+02:00

Mehmet Öğütçü & Jonathan Clarke

M. Öğütçü, a former Turkish diplomat, OECD international staff and honorary fellow with University of Dundee, is currently with a major multinational corporation based in London.

J. Clarke, a former UK diplomat, is senior fellow, Carnegie Council for Ethics in International Affairs, New York.

During Prime Minister Erdogan’s upcoming visit to Washington, his host at the White House is likely to offer him diplomatic niceties on Turkey’s role as a “bridge” between East and West. Our argument is that this metaphor, however flattering it may have been in the past, no longer fits the reality of contemporary Turkey.

Today, Turkey is less of a bridge and more of a dynamic regional hub in a rapidly changing world where a fundamental powershift is taking place towards Asia away from the West. Turkey has re-emerged as a powerful actor in its own right, deriving its strength from a $750 bn strong economy, largest military, huge cultural and historic hinterland, and an increasingly effective and trusted broker role for protracted problems in the region. Turks also have redefined their strategic interests and are not happy at all to be treated in a patron-client relationship.

Our suggestion is that Western officials should accept this new reality not as a challenge but as a positive development. If they stop treating Turkey as a biddable client providing useful transit services (as implied by the bridge metaphor) and instead recognize Turkey’s autonomous status and far-reaching national interests, a far healthier basis for future relations between Turkey and its Western allies will emerge.

One way or another, a resurgent Turkey is rewriting the rules of the power game in the Middle East, Eurasia and South East Europe. It is doing so in a positive and non-confrontational manner that, when seen through this new “hub” lens, accords well with Western interests in the troubled regional geography in which Turkey lies at the centre.

In effect, what we are witnessing today is the emergence of a Turkish version of the German Ostpolitik of the 1960s – with just the same potential for positive outreach into a troubled region.

The current Turkish behavior is shaped by the shifts in the country’s international identity and the changes in Turkey’s vision of its new geopolitical role. These, in turn, are the result of powerful processes that are reshaping the socio-political life of the country. These processes are the economic development in the Anatolian hinterland, the broadening of the elite through the emergence of the new ambitious provincial social actors, who are economically dynamic and culturally conservative, and the increasing role of elected officials and thus a stronger government. None of these dynamics need be seen as detrimental to Western interests.

In revisiting the “Turkey dossier”, the first step for Western policy makers will therefore be to back away from the past where Turkey was seen as the “Sick Man of Europe” or a “loyal ally” of the west on the outer margins of the EU, NATO or Asia. A more constructive image is to view Turkey as being located in the very heart of Eurasia and now working free from the post-Ottoman cliché of "modernization."

The signature policy of Turkey’s new self-confidence is the policy of “zero problems with neighbours.” This marks a revolutionary change from the “siege mentality” that promoted the paranoiac view that Turkey was surrounded by enemy countries. One after another initiative has been launched to pave the ground for the settlement of most historically deep-seated and complex problems.

In this context, Turkey and Armenia, two historic enemies, broke new ground in October by signing protocols, providing for the restoration of diplomatic relations and the opening of the long-closed border between them. If borders are not reopened by April 2010, it seems certain that the Turkish-American partnership could possibly be dealt with another blow due to the long-standing proposed “Armenian genocide” bill.

Iran remains a single most important item on Turkey’s plate. Erdoğan’s recent visit to Tehran resulted in new projects to increase the existing $11 billion trade volume up to $30 billion over the next few years. There was talk of Turkey brokering a deal with Iran on nuclear matters including storage of enriched uranium on the Turkish soil. Joint exploration and production of natural gas, trade in local currencies, the establishment of an industrial border area and a joint airline are also among the points agreed upon to boost economic co-operation between the two neighbours.

Two other visits this past October may serve to more vividly illustrate Turkey’s activist foreign policy. Prime Minister Erdogan, accompanied by nine ministers and an Airbus full of businessmen, visited Baghdad, where he held a joint session with the Iraq government and signed no fewer than 48 memoranda in the fields of commerce, energy, water, security, forestry, the environment and so forth. At much the same time, Foreign Minister Davutoglu was in Aleppo where he signed another 40 agreements with Syria’s Foreign Minister Walid al-Muallim, of which perhaps the most important was the removal of visas, allowing for a free flow of people across their common border.

These developments have been balanced by some loosening in Ankara’s traditionally close ties to Tel Aviv. Turkey has closed its airspace to Israeli military training (while holding joint military exercises and opening borders with Syria). However, the 24 November visit to Ankara by the Israeli Minister of Industry, Trade and Labour Binyamin "Fuad" Ben Eliezer demonstrated that both sides are minded to repair their mutual relations.

In the wake of Turkey’s accelerating regional engagement, the EU accession process enjoys less priority, partly due to the particularly unwelcoming approach under the Sarkozy presidency and the Cyprus problem still staying as stumbling block.

In fact, Turkey’s accession story is like an unfinished symphony, started almost half a century ago and yet to be finalised. Turks tend to see EU policy as evasive and full of double standards, with many promises going unfulfilled. This has cost Brussels a serious loss of credibility in the eyes of most Turks, even those who are fervently pro-European. Turkey has certainly not lost its European vocation, but this will have to be adjusted to fit the new circumstances. On Cyprus, for example, Ankara made it clear that if a choice has to be made at the end of this year between Cyprus and EU membership it would be undoubtedly Cyprus.

In order for its "zero problem with neighbours” strategy to be credible, Turkey has to deal with its own domestic problems first on the basis of widely shared consensus with internal stakeholders. Turkey has always been a conservative country and the vast majority of Turks have traditionally voted for center-right parties. The rise of AKP represents a struggle between the military and the civilian bureaucratic elites, and challenges the secular, modernist forces in the country.

There are signs that the AKP finds it difficult to divorce the country’s foreign policy goals from its own cultural and religious sensitivities. In a historic turnaround, the current government has opened the Pandora’s Box on Kurdish issue, albeit not in a well-engineered and orchestrated manner. Turkey is now using a softer approach. A peaceful settlement of this decades-long problem will enhance Turkey’s desire to implement a more activist regional strategy.

Energy has a pivotal role in shaping Turkey’s regional role as the country, a major consumer of energy in its own, is also key to linking oil and gas producers in Russia, Caspian, Central Asia and the Middle East with energy-hungry markets in Europe. Yet, Turks are not content for being a simple “bridge” over which energy flows only; they aspire to become a regional “hub” extracting greater value for the criss-crossing oil, gas pipelines and power interconnections.

Unlike the West, Russia seems to have adjusted much earlier to this new geopolitical game. Seizing the opportunity created by Ankara's growing frustration with the EU and the US, Russian Prime Minister Putin travelled to Turkey on 6 August with his basket of tempting strategic and economic proposals immediately after a similar Nabucco agreement mission in July 2009 by his EU opponents.

The crystal-clear message from Russia to Turkey during Putin’s visit was, “We will make it worth your while to do business with Russia.” Hence, the visit has generated a series of unprecedented commercial and energy contracts worth $40 billion that will support Turkey's drive to become a regional hub for fuel transshipments while helping Moscow maintain its preferred partner status on natural gas shipments from Asia to Europe.

There are heightened fears in several capitals about Turkey becoming too cozy with Moscow at the expense of overriding some Western energy and strategic interests, with possible security ramifications in the long run. Some of the same misgivings were felt at the time of Germany’s Ostpolitik outreach to then Soviet-occupied Europe. Just as those fears proved misplaced, so a smart engagement strategy to keep Turkey plugged into the West's preferred energy strategy will require a more nuanced understanding of this country's interests. We believe that this is entirely possible; but, so far, that is not what we have seen.

These developments have unsettled Western assumptions about Turkey. In particular, it has undermined the article of faith that the West enjoyed the whip hand over Turkey because of the latter's aspiration to join the EU. This was the theme of President Obama's speech to the Turkish Parliament in April. This assumption needs to be reviewed. It does not help when Western think tanks hold conferences about Turkey, they talk about Turkey's "dangerous drift" as about Turkey's progress toward adopting the "acquis communautaire”. This is to live in the past.

President Obama has a lot in store to discuss with Prime Minister Erdogan including on Russia, Iran, Iraq, Afghanistan, Armenia, Syria and Israel when he comes to the White House on 7 December. There is an important lesson here for the Obama Administration. With its strategic commitments in Afghanistan and Pakistan and economic challenges at home, the US is less able to dictate strategic outcomes to countries like Turkey.

Luckily, the more astute of America’s diplomats already know this. They recognize that, increasingly, if Washington wants to promote and protect U.S. interests in this critical region, it will have to do so through serious diplomacy — by respecting evolving balances of power and accommodating the legitimate interests of others so that U.S. interests will be respected. Turkey’s current policy provides a valuable model of what that kind of diplomacy could be like.

Let's not jump into an easy conclusion that what Turkey has been doing systemically since 2002 in this most difficult part of the world is a simple drifting away from the west and embracing the "rogue" and “anti-western” nations at the expense of its historical western vocation. It is also too early to judge Turkey’s multi-vectoral drives as successful. Indeed, far from looking for a life without them, Turkey is looking for an upgraded relationship with the US and the EU. Turkey can hardly expand its influence without first having a firm footage in the west.

A more promising approach lies in better understanding Turkey’s drivers, needs and priorities, and seeking western alignment for a durable, “win-win” relationship with Ankara as well as using Turks’ leverage in the broader Middle East, Eurasia and South East Europe to find solutions to protracted problems that the West has thus far failed to address.

Turkey is the only country in the world which can simultanoeusly talk in a spirit of trust and partnership to Tehran, Baghdad, Damascus, Riyad, Tel Aviv, Moscow, Baku and Erivan, as well as enjoying diaogue with most radical groups in Lebanon, Palestine, Iraq and Afghanistan. Hence, Ankara stands at a historic juncture and possesses the ability to shape politics beyond its borders if it pays attention to the two following parameters: maintain its newfound global role only by building international constituencies and prove that its heart beats for Muslims and non-Muslims, and Turks and non-Turks, with the same strength.

Turkey's respected and non-confrontational rise in that volatile, troubled region that is increasingly peaceful, with countries co-operating with one another is good for the West and the world. This is an exceptional and unique role Turkey could play as a regional “hub”, rather than a “bridge”. This is what Washington and Brussels should be supporting wholeheartedly, rather than getting worried about.

Osmanlı Denizcilik Tarihi (Video)

2009-11-22T19:44:00.005+02:00

IDRIS BOSTAN - ILBER ORTAYLI

1.

"Demokratik Açılım" Anket Sonucu

2009-11-21T14:18:00.002+02:00

Anketin Duzenlenis Tarihi
13-20 Kasim 2009

Kullanilan Oy 86

Evet 42 / % 48

Hayir 44 / % 51

Anketimize onceki anketlere gore katilimin dusuk olmasi; evet ve hayir seceneklerinin yaninda, kararsizlarin da onemli oranda oldugu seklinde yorumlanabilir.

Saygilarimizla
DK.

Bektâşî ve Alevî Kültürünün Yazılı Kaynağı Olarak Fütüvvetnameler

2009-11-16T22:17:00.001+02:00

Mehmet Saffet Sarıkaya
SDÜ İlahiyat Fak., Isparta

Fütüvvet teşkilâtının bir yansıması olarak literatürümüze giren Fütüvvetnameler, Ahiliğin adâb, töre ve erkânını didaktik bir metotla açıklayan, teşkilât mensuplarının el kitapları olarak XIII-XVI. yüzyıl Anadolu'sunun dinî ve kültürel tarihi için önemli bilgiler ihtiva eden birincil kaynaklardandır.

Ahilik, kurumsal ilişkilerle birlikte inanç motifleri, merasim erkân ve adabı açısından daha sonra Alevîliği teşkil edecek zümreleri kesin olarak etkilemiş, onlara prototip olmuştur. Ahilikle Bektaşiliğin pirlerinden itibaren ilişki içinde olmaları ve Ahi teşkilatının XV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren münhasıran meslek loncalarına dönüşmesi, fütüvvet geleneğinde bulunan bazı unsurların benzer kültür çevreleri tarafından devam ettirilmesine yol açmıştır. Burada en fazla etkilenenler Bektâşî çevreleri ve Alevî ocakları olmuştur. Bu devamlılığın yazılı göstergesi ise, büyük çoğunluğu kütüphanelerimizde yazmalar halinde bulunan Fütüvvetnamelerdir.

Bu bağlamda bildiride Fütüvvetnamelerin tarihi ve kültürel değeri, içerikleri ve Bektaşi Alevî kültüründeki yeri bazı yazma ve basılı Fütüvvetname nüshaları dikkate alınarak incelenecektir.

Fütüvvetname adından da anlaşılacağı gibi fütüvvete dair hususların ele alınıp açıklandığı klasik tasavvufî risalelerdir. Fütüvvet II / VIII yy'da tasavvufa benzer bir anlam kümesine sahip olarak kullanılmaktaydı.[1] Zamanla sufî, fetaya göre daha kapsamlı bir kullanıma sahip olmuş, fütüvvet tasavvuf içinde bir makam olarak değerlendirilmeye başlanmıştır.[2] Fütüvvet sahibi gençler bir araya gelerek Arablar arasında fityan, ayyar, şuttar, Farisiler arasında civanmerd Türkler arasında ise ahi gruplarını oluşturmuşlardır. Halife en-Nasır li-dinillah Bağdad fityanını kontrol edebilmek için onlara katılmış, lider seviyesine yükselerek onları düzenli gruplara dönüştürmüş, kural ve erkânı belirlemiş, hilafet makamını kullanarak diğer ülkelerdeki benzeri örgütlenmeleri kendisine bağlamıştır. Bu bağlamda fütüvvet, Türkiye'de Ahi Evren önderliğinde Ahilikle bütünleşmiştir.

Ahi kelimesi her ne kadar İbn Batûta tarafından Arapça "ahî / kardeşim" kelimesiyle özdeşleştirilerek, kurumun sosyal yapılanmasındaki dayanışmacı yapıyla uyumlu bir şekilde "kardeşlik" anlamıyla karşılanmışsa da kelimenin Divân-ı Lügat-i Türk ve Kutadgu Bilig gibi eserlerdeki kullanımı onu doğrudan Türk bir menşe'e götürmektedir. Anadolu'da XIII. yüzyılın ilk yıllarına ait Ahi unvanlı mezar taşlarına rastlanması[3] bu tezi güçlendirmektedir. Türkçede "Cömert", "eli açık" gibi anlamalara gelen akı kelimesi Anadolu coğrafyasında ses kaymasıyla ahiye dönüşmüştür. Dolayısıyla göçebe kültürde önemli bir olgu olan cömertlik kavramı etrafında Türkler tarafından bir değer yumağının oluşturulmasından, belki de düzensiz bir yapılanmanın varlığından söz etmek mümkündür. Ahi Evren ise bu yapılanmayı yerleşik düzenin ana unsurunu teşkil eden esnaf ağırlıklı düzenli bir teşkilata dönüştürerek haklı olarak teşkilatın kurucusu unvanını almıştır.

XIII. yüzyıl Türkiye'sinde halkın büyük çoğunluğunu kucaklayan Ahilik, kendisinden sonra oluşumunu tamamlayan Bektâşîlik ve Alevîlikle aynı kültür çevresine mensuptur. Bu itibarla Ahilik, kurumsal ilişkiler yanında inanç motifleri ve merasim erkân ve adabı açısından da daha sonra Alevîliği teşkil edecek zümreleri kesin olarak etkilemiş, onlara prototip olmuştur. Diğer yandan Ahiliğin kendisine özgü yapısı müntesiplerine farklı tarikatlarda mürit olma imkânı vermiştir. Bu durum, fütüvvet geleneğinin tasavvufla ilişkisiyle de örtüşerek çeşitli tarikat çevrelerinin kendilerine özgü Fütüvvetnameler kaleme almalarına yol açmıştır.

Konuyu Bektaşilik bağlamında değerlendirirsek, Ahi Evren ve Hacı Bektaş Veli'nin şahsında başlayan ilişki kurumsal olarak da devam etmiştir. XVI. yüz yıla kadar yazılan bazı hacimli önemli Fütüvvetnameler, içerikleri bakımından çeşitli inanç motifleri, merasim adap ve erkânı vb. unsurlarla bu devamlılığı açıkça göstermektedir. Öte yandan münhasıran Bektaşiler tarafından kaleme alınan Fütüvvetnameler de dikkat çekicidir. Bu eserler, Köprülü'nün ifadesiyle, dinî-ahlakî motiflere sahip içerikleriyle yazıldıkları dönemin ve coğrafyanın dinî tarihine ışık tutan ilk el kaynaklar[4] olma özelliğini korumaktadırlar. Günümüzde ise Alevilikle ilgili kimlik tanımlamalarında, "keşifçi" tanımların içeriğini doldurulması bağlamında önemleri bir kat daha artmıştır. Bunların farklı Alevi çevrelerde yer alması ve XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar tarihlenmesi, fütüvvet geleneğinin Alevi zümreler arasında ne kadar güçlü ve devamlı olduğunu göstermektedir. Bildiride konumuz açısından önemli bazı Fütüvvetnameler tanıtılıp, Bektaşilikle ilgili inanç motiflerine işaret edilecektir.

Kızıl Deli Sultan Ocağı bağlılarından Bektaş Bey adlı biz zatın özel bir Kütüphanesinde yer alan yer alan Fütüvvetname nüshası da konumuz açısından ilginç görünmektedir.[14] Baş tarafı eksik eseri ilginç kılan şey, fütüvvetin tanımıyla ilgili kısımda Şeyh Safî'nin fütüvvet tanımını vermesidir. Bu bağlamda eserin Safevî uzantılı Kızıbaşlarla ilgili olması muhtemeldir. Her sayfasında 25 satırın yer aldığı 176 varaklık bir mecmua niteliğindeki eserin son sayfa derkenarında 29 Rebiulevvel 1087 / 11 Haziran 1676 tarihi istinsah tarihini göstermektedir. Fütüvvetnamenin bitiminde Ramazan 1086 / 1675, 57a'da ‘Işkname'den önce Şevval 1086 / 1675-76 tarihi kaydedilmiştir. Müstensih Fütüvvetname'nin sonunda adını Abbas Yazıcı olarak vermektedir. Digital ortamda fersude görünümde olan mecmuanın 177-186 arasında 1289 / 1872 tarihli matbu Mersiyye'nin yer alması eserin son dönemde ciltlendiğini göstermektedir. Mecmua Fütüvvetname ile başlar (2a-11b), Şeyh Safi Menakıbı ile devam eder( 11b-45b, 100a-115b'de tekrar Şeyh Safi Menakıbı verilir). 45b-46b'de Evsaf-ı Hacı Bektaş Veli 46a-57a'da Tacname, 57a-100a'da Abdulmecid b. Feriştah'ın ‘Işkname'si, 11b-118a'da Nasihatname-i Hatayi, 118a-133a'da Meşayihname-i Hatayi, 133a-145b'de Delil-i budala (Defter-i aşık), 145b-165'de Menakıb-ı Fazlullah, 165a-176a'da Kitab-ı tarikatname-i Ca'fer Sadık yer almaktadır. Eserde Hurufi metinlerinin de yer alması, bu kültürün Kızılbaşları arasındaki yerini göstermesi bakımından önemlidir.

Eserde yer alan Fütüvvetname'de büyük ölçüde Burgazi'den alınmış gibi görünüyor. Metin fütüvvetin tarifiyle başlıyor. Fütüvvet ağacının tavsifi, ilmin faydası, ahlakın önemi, pir ve şeyhin gerekliliği ve şeyh-talib ilişkisi, Musa Hızır kıssası, şeyhin özellikleri, Yiğit-Ahi Şeyhin tarifi, şeriat ve tarikatın gerekliliği, namazın önemi, ahinin kıyafetleri, dervişlik ve sufiliğin açıklanması, yiğit-ahi-şeyhin musahiplerinin yoldaşlarının açıklanması, dervişlik ve sofilik nedir, hakikatin açıklanması, fütüvvet ehlinin ahlakı ve fütüvvete alınmayanlar konuları fasıllar halinde anlatıyor.

Bildiri hazırlıklarını yaparken dikkatimiz çeken bir Fütvüvetname nüshası da doğrudan Bektaşilik erkânıyla alakalıdır.[15] Fütüvvetname-i Bektaşiyye (1b) başlığı taşıyan eser Razavî'nin eserine benzer bir mukaddime ile başlar. Müellifin adının Muhammed b. Seyyid Alaaddin el-Hüseyin Hoyî adıyla verilmesi, aynı kişiden bahsedilmesi kaydıyla Razavî'nin memleketinin Hoy olduğunu göstermesi bakımından ilginçtir. Eserin 15a-b'sinde bir ikrar töreninin açıklamasına girişmeden önce Hünkar Hacı Bektaş Veli, vekilleri İbrahim Enveri Baba Efendi (rahmetullahi aleyh), Hz. Muhammed, Hz. Ali, İmam Cafer-i Sadık anılmaktadır. Bunu takiben müellif 16-a'da adını Muhammed Seyfüddin b. Zülfikar Derviş Ali diye vermektedir. 27-a'da eserin yazılış tarihi açıkça 21 Cemaziyelevvel 1269 (2 Mart 1853) olarak verilmektedir. İbrahim Enveri Baba'nın kimliği şimdilik meçhul olmakla birlikte eğer bir istinsah hatası ise 1267 / 1851'de vefat eden Edhem Baba olabilir mi? Diye düşünülebilir. İ. Özmen, Derviş Ali'nin Orta Anadolu'dan olduğunu ve Feyzullah Baba'ya mensup olduğunu ifade etmektedir.[16] Eserin yazılış tarihinin verilmesi her halükarda işimizi kolaylaştırmakta, müellifin üslubundan Babagân kolundan, tarikat-ı nazeninden olduğu anlaşılmaktadır. Üstelik Necip Asım, Bektaşi İlmihali diye adlandırıp neşrettiği eserde aynı müellifin farklı bir eserini veya bu eserin farklı bir kopyasını dikkate alarak neşretmiştir. Necip Asım'ın neşrettiği eserdeki İkrar meydanı bizim incelediğimiz nüsha ile hemen tamamen örtüşmektedir.

...

Sonuç

Gerek XVI. yüzyıldan önce yazılan bazı hacimli Fütüvvetnameleri gerekse Bektaşi çevrelerinde yazılan çeşitli Fütüvvetnameleri değerlendirdiğimizde, aynı kültür kökenine ve çevresine sahip Ahilik, Bektaşilik ve Alevîliğin bu birlikteliklerinin din anlayışları ve dinî hayatlarında devam ettiği açıkça görülmektedir. Kurumsal bakımından daha önce olan fütüvvet-ahi teşkilatının sadece adâp ve erkân bakımından değil, çeşitli gelenek ve inanç motifleri bakımından da Bektaşî ve Alevî kültürünü etkilediği anlaşılmaktadır. Ahi şedd (bel bağlama) törenleri kısmen değişime uğrayarak Bektaşî ve Alevî zümreleri tarafından benimsenmekle kalmamış, şedd ile ilgili geleneksel temellendirmelerde büyük ölçüde bu zümreler tarafından kabul edile gelmiş, silsileler bu gelenekle birlikte yâd edilmiş, törenleri süsleyen tercüman ve gülbanklar aynı şekilde terennüm edilmiştir.

Fütüvvetnameler XIII. yüz yıldan itibaren Türkiye'deki halk dindarlığıyla ilgili değişim ve gelişmeleri, özellikle XV. yüz yılın ikinci yarısından itibaren etkisi beliren Safevî Şîîliğinin izlerini takip etme imkânı da sunmaktadır. Aynı zamanda içerikleri bakımından teşkilatla ilgili gelişmelerin ipuçlarını vermektedir. Dolayısıyla ilgili dönemler için Türkiye'nin sosyal ve dinî tarihi açısından ilk el kaynaklar olarak kendilerinden yararlanılmayı ve haklarında araştırma yapılmayı beklemektedirler.

Kaynak: Kanal Kultur

Zenginlik Üzerine...

2009-11-11T17:10:00.004+02:00

Francis BACON

Zenginliğe, erdemin yükü adından daha uygununu bulamıyorum. Latince "impedimenta" (köstek) sözcüğü daha da uygun düşüyor, çünkü bir ordu için ağırlıklar neyse erdem için de zenginlik odur. Ne atılabilir ne geride bırakılabilir, yürüyüşlerde de ayakbağı olur; evet, ağırlıklara bakarken savaşı bile yitirdiği olur bir ordunun. Büyük bir zenginliğin gerçekte dörtbir yana dağıtılmadıkça hiçbir yararı yoktur, var demek kuruntudur ancak.

Onun için Süleyman: "Malın çoğaldığı yerde yiyiciler de çoğalır, mal sahibine de o yiyicileri kendi gözleriyle görmekten başka ne düşer?"1 der. Büyük bir zenginliğin hiç kimse tadını çıkaramaz, çok çok benim diye güvenir, başkalarına azar azar dağıtır, bağışta bulunur, gösterisiyle ün kazanır, ama kendisi için elle tutulur hiçbir yarar sağlayamaz. Görmüyor musunuz, büyük bir zenginliğin gene de işe yarar bir şey olduğunu göstermek için, küçücük taş parçalarıyla az bulunur nesnelere ne şişirme fiyatlar konuyor? Ama paranın insanı tehlikelerden, sıkıntılardan kurtardığını ileri sürecekler olur belki. Süleyman'ın dediği gibi: "Zengin adamın düşünde, zenginlik bir kaledir."2 Ama bu sözün pek yerinde olarak belirttiği üzre, düşte böyledir bu, gerçekte değil, çünkü zenginliğin batırdığı kimselerin sayısı kurtardıklarından kesinlikle daha çoktur.

Kurum satmaktan başka işe yaramayacak bir zenginlik ardından koşma, hakkınla kazan, ölçüyle harca, kıvançla dağıt, gönül rahatlığıyla da vazgeç. Ama, herkesten apayrı, keşişçe bir davranışla da zenginliği horgörmeye kalkma. Cicero'nun Rabirius Postumus için söylediği gibi yap: "in studio rei amplifîcandae apparebet, non avaritiae praedam, sed instrumentum bonitati quaeri."3 Süleyman'ın sözüne de kulak ver, çabucak zengin oluvermekten koru kendini: "Qui festiant ad divitas non erit insons."4

Ozanların anlattığına göre, Plutos (zenginlik demektir), Jüpiter çağırdığı zaman ağır aksak, Pluto5 çağırdığı zaman ise tez ayaklarla koşa koşa gidermiş. Bunun anlamı, doğru yoldan sapmadan alınteriyle kazanılan zenginlik ağır ağır oluşur, ama ölenlerden kalan (miras, vasiyet ya da benzeri yollardan) zenginliğe, ise, birden konuverir insan. Bunu, olduğu gibi, şeytanın kendisi olarak görülen Pluto'ya da uydurabiliriz, çünkü şeytan eliyle, yalan dolan, zorbalık, haksızlık gibi yollardan edinilen zenginlik de çok çabuk oluşur.

Zengin olmanın yolu pek çoktur, ama bunların çoğu kötü yollardır. En iyilerinden biri tutumluluktur, ama insanı yardımdan, paylaşmaktan alıkoyduğu için bu da bütünüyle temiz bir yol sayılmaz. Toprağı işlemek zengin olmanın en doğal yoludur, çünkü en büyük anamızdır toprak, ama bu yoldan zenginlik çok ağır ilerler. Bununla birlikte, varlıklı kimseler çifti çubuğu horgörmez, toprağa eğilirse zenginlikleri alabildiğine artar, İngiltere'de bir soylu kişi tanıdığım vardı, zamanının en büyük gelirli adamıydı, büyük otlakları, koyun sürüleri vardı; büyük bir kereste tüccarı, kömür tüccarı, tahıl tüccarı, kurşun demir tüccarı olduğu gibi birçok başka alanda da büyük işler görürdü. Yeryüzü onun gözünde sonsuz bir kazanç deniziydi.

Zenginliğin azını büyük bir emekle, çoğunu ise pek az emekle elde ettiğini söyleyen kişi, doğru söylemiş. Bir kimsenin varlığı, piyasada en kazançlı anları kollayabileceği, kimsenin göze alamayacağı büyüklükte işleri üstlenebileceği, daha genç adamların girdikleri işlere ortak olabileceği dereceye erişti mi, ister istemez daha da artar. Yaygın sanatlarla uğraşlarda kazançlar dürüst yoldandır, başlıca iki şeye dayanır: bıkmadan usanmadan çaba göstermek; temiz iş gören güvenilir bir kimse olarak ün kazanmak. Ancak, bir başkasının dar gününü kollayarak, araya birtakım uşaklar ile aracılar koyarak, daha yüksek bir para ödeyecek alıcıları yalan dolanla uzaklaştırarak, buna benzer bir sürü düzene, dalavereye başvurarak görülen işlerin kazancı biraz kuşku uyandırır. Bir malı tutmak için değil de yeniden satmak için yapılan alışverişlerde, iki kişi birden, hem alıcı hem de satıcı yanar.

Ortaklık, ortaklar güvenilir kimseler arasından iyi seçilmişse, büyük bir kazanç sağlar. Tefecilik, en kötü olmakla birlikte, en sağlam kazanç yoludur, çünkü bu yolla insan ekmeğini "in sudore vultus alien"6 başkasının alınteriyle kazanır, hem de pazar günleri bile çalışarak. Ama güvenilir olmakla birlikte gene de sakıncalı yönleri vardır, çünkü noterlerle simsarlar çoğunlukla kendi çıkarları için, ne idüğü belirsiz, güvenilmez adamlara bile ödünç para verilmesini sağlarlar. Yeni bir işe ilk girmek, ilk işletme hakkını almak talihi de, işe görülmedik büyük kazançlar sağlar; Kanarya Adaları'nda şekeri ilk çıkaran adamın durumundaki gibi. Bu bakımdan, mantığı, yargıgücü, buluşgücü yerinde olan bir kimse, hele zaman da elverişliyse, çok büyük başarılar gösterebilir. Hep kesin kazançlı işlere dayanmak isteyen kimsenin zengin olduğu pek seyrektir; varını yoğunu ortaya koyarak serüvenlere atılan kimse de çoğunlukla batar, yoksullaşır; dolayısıyla, serüvenli kazançların yanısıra kesin kazançlarla da zararları karşılamak yerinde olur. Elden çıkarmak üzere mal toplamak tekelciliği, yığınakçılığı, kısıtlanmamışsa en iyi zenginleşme yollarından biridir; özellikle nelerin fiyatının yüksek olacağını önceden görüp, ona göre mal yığan kimseler için.

Devlet görevinde erişilecek zenginlik kişiye en iyi kalkınma yolu olsa bile, dalkavukluk, boyun eğme gibi aşağılık davranışlara başvurularak elde edildiği için, en kötü kazançlardan biri sayılmalıdır. Vasiyetlerle sorumlu yöneticilikler ardında koşmaya gelince, Tacitus'un Seneca için söylediği gibi, "testamenta et orbos tamquam indagine capi,"7 böylesi daha da kötüdür, çünkü bunda insan kendinden çok daha aşağı kimselere boyun eğmek zorunda kalır. Zenginliği horgörenlere çok inanma; çünkü erişmekten umut kestikleri için horgörürler, ama bir de erişirlerse zenginlerin en kötüsü olurlar.

Paracanlı olma, zenginliğin kanatları vardır, kimileyin kendiliğinden uçar gider, kimileyin de daha çok getirmesi için salınıvermesi gerekir, insanlar varlarını yoklarını, ya akrabalarına ya da topluma bırakırlar, bu iki durumda da en hayırlısı orta büyüklükte bir mal bırakmaktır. Tek bir kişiye bırakılan mülk, bu işi hem yaşı hem başıyla bir üstünlük göstermiyorsa, çevredeki bütün yırtıcı kuşların üşüşeceği bir yem gibidir. Göz kamaştırıcı bağışlarla armağanlar, tuzsuz kurban etlerini ya da yalnız dışı badanalı, içi ise çürüyüp çökmek üzere olan mezarları andırır. Bu yüzden, bağışlarının çok sayıda olmasına değil, ölçülü olmasına özen göster; yapacağın iyilikleri ölümüne dek erteleme, çünkü iyi düşünülürse, böyle davranmak kendi malına değil başkasının malına eliaçık davranmaktır.

Notlar

1- Kutsal Kitap, Vaiz, V, 10.

2- Süleymanın Meselleri, X, 15; XVIII, 11.
3- "Malını artırmak için gösterdiği çabaların, açgözlü bir davranıştan değil, iyi işlerde kullanmak isteğinden doğduğu besbelliydi." Cicero, Pro Rabirio, 3.

4- "Zenginliğe koşarak giden suçsuz kalmaz." Kutsal Kitap, Süleymanın Meselleri, XXVIII, 20.

5- Pluto'nun burada vurgulanmak istenen özellikleri, yeraltı dünyasının kralı, ölen insanların da ruhlarının sahibi oluşudur.

6- "Başkalarının alınteriyle." Bacon, Kutsal Kitap 'taki "Toprağa dönünceye kadar kendi alınterinle ekmek yiyeceksin," sözüne bir gönderme yapıyor burda. Bkz. Tekvin, III, 19.

7- "Vasiyetleri, öksüzleri bir ağla yakalardı sanki." Tacitus, Annales, XIII, 42.

Kaynak: Filozoflar ve Düşündüren Sözleri

.

"Cumhuriyet’i biz kurduk biz yönetiriz; Siyasetçiler ikinci sınıf vatandaştır"

2009-11-03T13:34:00.005+02:00

NEŞE DÜZEL - FAİK TARIMCIOĞLU

Ergenekon soruşturması başladığında, emekli olan generallerin kuvvet komutanıyken nasıl dört tane birden darbe planladıklarını ve toplum olarak ne tür kanlı tuzakları atlatmış olduğumuzu ürpererek öğrenmiştik. Şimdi ise toplum olarak kanımız dondu. Meğer ordudaki cunta planları bitmemiş. Darbe ortamının olgunlaşması için bugün de hâlâ hazırlıklar yapılıyormuş. Bu vahim olay, Genelkurmay Karargâhı’nda bir albay tarafından yeni bir darbe planının hazırlandığının ortaya çıkmasıyla anlaşıldı. Bu planın hazırlanmasını kim emretti? Kimler hazırladı? Böyle bir planın hedefi neydi ya da kimdi? Bu planın ne kadarı uygulandı? Bu psikolojik harekâtta medya ve yargının rolü ne oldu? Bütün bu soruları Türkiye’nin yakın geçmişini hem askerî savcı olarak hem de siyasetçi olarak sadece yakından değil bizzat içinden takip etmiş biri olan ve Türkiye’deki sistemi çok iyi bilen, 12 Eylül döneminde sıkıyönetim savcılığı yapan Faik Tarımcıoğlu’na sorduk. Bir dönem ANAP milletvekilliği yapan ve Özal’ın yakınında bulunan eski askerî hâkim ve askerî savcı Faik Tarımcıoğlu çok ilginç analizler yaptı ve çok çarpıcı iddialarda bulundu.

NEŞE DÜZEL: Genelkurmay Karargâhı’nda bir darbe planı hazırlandığı ortaya çıktı. Planı bir albayın hazırladığı anlaşıldı. Bir ihbar mektubu ise emri bir orgeneralin verdiğini ileri sürdü. Sizce bu planın hazırlanmasını kim emretti?

FAİK TARIMCIOĞLU: Böyle bir planın hazırlanmasını ancak Genelkurmay İkinci Başkanı emredebilir. Çünkü bir karargâh planının hazırlanması emrini ancak karargâh komutanı verebilir. Karargâh komutanı da Genelkurmay İkinci Başkanı’dır. Ayrıca bu planı Genelkurmay’da tek başına bir albay hazırlayamaz.

Bu tür bir eylem planını kaç kişi hazırlar?

Muhtevasına bakarak söylüyorum... Bu eylem planı bir kâğıt parçası olamaz. Bunun gibi planlar 30-40-hatta 50 kişilik bir ekip tarafından hazırlanır. Bunun için çeşitli birimler görevlendirilir. Önce planın taslağı hazırlanıp, Daire Başkanı’na sunulur, ki o Daire Başkanı, genellikle Genelkurmay Harekât Dairesi Başkanı’dır.

Rütbesi nedir daire başkanının?

Korgeneraldir. Sonra bu taslak Genelkurmay İkinci Başkanı’na verilir. O da sonra Genelkurmay Başkanı’na sunar.

Böyle bir planın hedefi neydi ya da kimdi?

Bu plan, 22 Temmuz seçimlerine bir tepkidir. Çünkü o seçim yenilgisinde büyük bir travma yaşadılar ve bu harekât planını hazırladılar. Hedef, hükümeti devirmek ve cumhurbaşkanlığı kalesini geri almaktır. Bir diğer hedef de hükümete destek veren Gülen Cemaati’ni ezmektir. Planda yer alan Alevilere yönelik eylemler de, toplumda huzursuzluk yaratmak içindir.

Niye özellikle Aleviler seçiliyor?

Çünkü toplumda huzursuzluk yaratmak için ya Türk-Kürt savaşı çıkartacaksın, ya da Alevi-Sünni kavgası yaratacaksın. Bunun başka bir yolu yoktur. Aslında 27 Mayıs da, 12 Eylül de hep toplum mühendisliğini içeren bu tür eylem planlarıyla yapıldı. 12 Eylül öyle müthiş bir harekât planıydı ki, bir düdükle bir saat içinde bütün Türkiye’ye en ücra karakollara kadar hâkim olundu.

Peki, şimdiki eylem planı uygulandı mı? Yoksa kâğıt üzerinde mi kaldı?

Muhtevasına dikkatle baktığımız zaman bir sürü uygulanmış şeyler var bu planda. Bu bir psikolojik harekât olduğu için önce gazetelerin manşetlerine bakmak lazım. Psikolojik harekâtın izlerini ve planın uygulanıp uygulanmadığını gazetelerin manşetlerinde, televizyon haberlerinde mutlaka görürsünüz. Televizyonlarda konuşmalar olur, birileri çıkıp avaz avaz bağırır.

Genelkurmay’ın psikolojik harekâtı medyayla bu kadar iç içe midir?

Evet, maalesef öyledir. Üstelik bu ilişki, bir bayrak yarışı gibi devam eder. Komuta kademesinin değişmesi pek bir şey değiştirmez. Hükümeti devirme planları yapılmaya devam eder ve bu planlar uygulanmak için müsait bir ortam beklerler. 22 Temmuz seçimlerine dönersem...

22 Temmuz seçimlerinde askerin yaşadığı asıl büyük travma nedir sizce?

Askerin yaşadığı asıl büyük travma, Abdullah Gül’ün Cumhurbaşkanı olmasıdır. Zira cumhurbaşkanlığı bu ülkede bir rejim sorunudur. Cumhurbaşkanı mutlaka asker kökenli olmalıdır. Turgut Özal’ın cumhurbaşkanlığından önce de inanılmaz hadiseler yaşandı. Ama Özal Çankaya yollarına dizilen taşları cesaretle ve dirayetle temizledi. Bunda benim de ciddi katkılarım oldu. Taşların temizlenmesiyle Özal cumhurbaşkanı oldu ve işte orada film koptu.

Çankaya’nın taşları dedikleriniz neler ya da kimler?

Mesela Anayasa Mahkemesi... Özal cumhurbaşkanı olmasın diye türban kanununu mahalli seçimlerin önüne alarak haksız yere iptal etti. Hadi öyle karar verdi diyelim. Bir de gerekçeyi yazmadan kararı açıklayıp Özal’ı kontrpiyede bıraktı. Beyazıt camiinde cuma olayları tertiplenmeye başladı. Rahmetli Özal’la aramızda bu konuda çok enteresan bir konuşma geçti. “Postallarına baktınız mı” dedim.

Camilerde cuma olaylarına katılanların mı?

Evet... Olaylara katılanların çember sakalları vardı. “Ya Allah Bismillah, Allahü Ekber” diye bağırıyorlardı ama postalları vardı.

Ajan provokatörlerdi, öyle mi?

Evet. Benzer olaylar 12 Eylül’de de yapılmıştı. Konya’da İstiklal Marşı çalarken yere oturanlar da postallılardı. O zaman Hürriyet’in manşeti, “İstiklal Marşı’na saygısızlık” idi. 12 Eylül’ü meşrulaştırmak için bir provokasyondu bu. Özal’ın cumhurbaşkanlığı öncesinde, Anayasa Mahkemesi’nin türban kararıyla senkronize bir biçimde o günlerde Yargıtay da “tapu tahsis belgesi geçersizdir” diye senkronize bir karar verdi. Büyük basında bu haberi, “Özal yalan söyledi” diye manşetten verdiler. Özal cumhurbaşkanı olmadan son altı ayda yaşananlar bunlar... Bir diğer senkronize adım da Danıştay’dan geldi.

Yargı bütün bu kararları alırken kiminle senkronize hareket ediyor?

Genelkurmay’la... Özal Çankaya’ya çıkmasın diye her türlü itibarsızlaştırma operasyonu yapıldı. Yargının verdiği bütün kararlar siyasiydi... Danıştay, Özal’ın çok önem verdiği ikinci değişim programıyla ilgili Bakanlar Kurulu kararnamesini haksız yere iptal etti. Hemen ardından bu kez Yüksek Seçim Kurulu, hiç üstüne vazife değilken, kimse ona bir şey sormamışken...

O ne yaptı?

ANAP’ın eli güçsüz olsun diye, gene senkronize bir hareketle, “seçime katılmamanın bir müeyyidesi yok” diye bir karar verdi. Daha önce seçime katılmamanın para cezası vardı. Bu, ANAP büyük şehirlerde oy kaybetsin diye yapıldı. Bütün bunlar, ANAP oy kaybederse ANAP’ın genel başkanı Özal cumhurbaşkanı olamaz diye gerçekleştirildi. Türkiye’de bu tür planlar zaten hep hazırlandı ve hayata geçirildi.

Türkiye gene bir cumhurbaşkanlığı seçim sürecine giriyor. 2011’deki cumhurbaşkanlığı seçimlerine neredeyse bir yıl kaldı. Siz, cumhurbaşkanlığı seçimlerinin hep çok gerginlik yarattığını söylüyorsunuz. Ortaya çıkarılan darbe planı, Erdoğan’ın muhtemel cumhurbaşkanlığını engellemeyi hedeflemiş olabilir mi?

Elbette. Hiç şüpheniz olmasın. 1993 senesi tarihe en büyük kara leke olarak geçti. Darbe ortamını hazırlamak için pek çok suikast yaşandı. Uğur Mumcu 1993 başında öldürüldü. Birkaç gün sonra Özal şaibeli bir şekilde öldü. Arkasından Jandarma Genel Komutanı Org. Eşref Bitlis suikasta uğradı. Hemen ardından 33 er Bingöl’de öldürüldü. Sivas’ta 37 kişi yakıldı. Üç gün sonra Başbağlar’da 33 kişi katledildi. Bu 33 rakamı, Mustafa Muğlalı olayına bir referanstır ve kasten seçilmiştir. Sonra JİTEM’in karanlık yüzü Cem Ersever öldürüldü.

Bütün bu cinayetler niye işlendi?

Bütün bunlar darbeye ortam hazırlamak ve darbenin meşruiyetini sağlamak için yapıldı. Çatışmalar sürdü, Kürt sorunun demokratik ve siyasi yoldan çözülmesi engellendi. Ama Özal ölüp de Demirel Cumhurbaşkanı olunca işler normalleşti. Özal dönemi bitti ve bir süre darbeye gerek kalmadı. Çünkü Demirel’le 12 Eylül’ün darbe düzeni devam ettirildi. 28 Şubat ise bir nokta operasyondu.

Anlamadım...

O nokta operasyonun hedefi Erbakan’ın şahsıydı. Erbakan’ı siyasetten silme operasyonuydu bu. Tasfiyeyi Tel Aviv politikası da istiyordu. Bu işe görevlendirilen dönemin Genelkurmay İkinci Başkanı Çevik Bir’di. Onu döneminde İsrail’le çok özel askerî anlaşmalar yapıldı. Aslında Erbakan’ın tasfiye edenler...

Onlara ne oldu?

İktidara Erdoğan’ın ve Gül’ün gelmesiyle birlikte öyle bir duvara tosladılar ki... Bunun öfkesiyle “Sarıkız, Eldiven, Yakamoz, Ayışığı” darbe planlarını yaptılar ve başaramadılar. Ve sonunda bugünlere gelindi. Sıra, bu yeni eylem planına geldi. Çünkü 28 Şubat’tan sonra “Erbakan’ı hallettik. Şimdi önümüze kim çıkabilir? İstanbul’un ağzı laf yapan belediye başkanı çıkabilir, onun için bir kumpas yapalım” dediler. Genelkurmay İkinci Başkanı Çevik Bir, adlî müşavir olan tümgenerale talimat verdi. O da Atatürkçülük ticareti yapan bir Yargıtay başsavcısına söyledi. O, Diyarbakır DGM başsavcısına “devlet böyle istiyor” diye telefon etti. Böylece Siirt konuşmasında okuduğu şiir bölücülük olarak takdim edilerek Erdoğan hapse atıldı. Ben o sırada Ankara’daydım.

Artık askerî savcı değildiniz. ANAP’tan milletvekili değildiniz. Ne yapıyordunuz?

Bizim Vakıf 2000 diye bir stratejik araştırmalar vakfımız vardı. Konferanslar düzenliyoruz, kim başbakan olacak diye araştırmalar yapıyoruz. Tuttuğum nabızlardan Erdoğan’ın bir güç olduğunu gördüm. Diyarbakır DGM’den mahkûmiyet kararını istettim. Arkadaşlarım gönderdi. Rezalet... Hukuk düzenini alt üst eden bir karar. Hiç üstüme vazife değilken kalkıp Yargıtay’a gittim. Bu konuyu Yargıtay’da en üst düzeyde bir görevliyle konuştum.

Ne konuştunuz?

Sonradan politikaya atılan bu görevliye, “Bu karar haksız ve hukuksuz. Bu kararla mahkûm ederseniz, bu adam başbakan olur” dedim. Açtı Anayasa’yı , “76’ncı maddeye bak, nasıl aday olacakmış” dedi. “Hukukta memnu hakların iadesi diye temel bir kavram var. O zaman geldiğinde ne yapacaksınız” dedim. Yetkili bana aynen şunu söyledi. “Beş yıl sonra kim öle, kim kala” dedi. Erdoğan’ın başbakan olması onları çok öfkelendirdi.

İhbar mektubunu yazan subay, Genelkurmay Başkanı’nın bu plandan haberdar olduğunu söyledi. Sizce Org. Başbuğ bu plandan haberdar mıydı? Ya da şöyle sorayım Genelkurmay Başkanı’ndan habersiz böyle bir plan hazırlanabilir mi?

Hazırlanabilir ama genelkurmay başkanının böyle bir plandan haberinin olmaması mümkün değildir. Planın emrini vermemiş olabilir ama sonunda mutlaka bilgisi olur. Çünkü plan hazırlandıktan sonra ona arz edilir. Genelkurmay eski Başkanı İsmail Hakkı Karadayı’nın cumhurbaşkanlığı seçim sürecinde 367 tartışmalarının yapıldığı sırada yaptığı bir konuşma çok sonra internet sitelerine düştü. Bu ses kaydında Karadayı “aksi olursa, Genelkurmay gereğini yapar” diyordu. Bu ne demektir?

Ne demektir?

Bu, “darbe planları yapılıyor” demektir. Zaten o dönemdeki 27 Nisan Muhtırası da Ankara’da bir büroda hazırlandı.

Dönemin Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt o muhtırayı ben yazdım diye açıklamadı mı?

Evet, ama muhtıranın bir bölümünü o yazdı. Önce Ankara’da bir büroda 14 nisan-27 nisan tarihleri arasında bir muhtıra taslağı hazırlandı. Bu taslak, Genelkurmay Başkanı’na verildi. 14 nisan’da Büyükanıt, cumhurbaşkanıyla ilgili “sözde değil özde laik” lafları etti, ondan sonra muhtıra taslağı hazırlandı. Bu taslağa Büyükanıt bazı montajlar yaptı.

Muhtıranın diğer kısmını kim yazdı?

Ekibin içinde İsmail Hakkı Karadayı Paşa ve Aytaç Yalman var. Hatta onlardan daha rütbeli birisi de var.

Cumhurbaşkanı demektir bu... Demirel mi var?

Evet. 367, Abdullah Gül cumhurbaşkanı olmasın diye tezgâhlanmıştı. Anayasa Mahkemesi baskı altına alınmıştı. 367 kararı çıkacak ve hükümet eli mahkûm anayasa değişikliği için referanduma gidecekti. O anayasa değişikliğinde, daha evvel cumhurbaşkanlığı yapmış biri tekrar aday olabilecekti. Hedef, Demirel’in cumhurbaşkanı olmasıydı. Bir de o günlerde askerî kesimde peş peşe intihar olayları basına yansı. Bu suiistimal olayları dosya halinde Başbakanlığa intikal etmek üzereydi. Gündemin bu nedenle de değişmesi gerekiyordu.

Çok emin konuşuyorsunuz. Neye dayanarak bu kadar emin konuşuyorsunuz?

27 nisan günü saat öğlen bir buçuk, televizyon seyrediyorum. Mehmet Ağar 367 oylaması için Meclis’e girip girmemeyi basına açıklayacaktı. O sırada ciddi bir işadamı telefon etti. “Aman Faik Abi, Mehmet Ağar’a müdahale et” dedi. DYP Genel Merkezi’ni aradım. Başkan Yardımcısı Saffet Arıkan Bedük’le konuştum. Kendisi sınıf arkadaşımdır. “Duyum aldım. Meclis’e girmeyecekmişsiniz. Bu, DYP’nin intiharıdır” dedim. Bedük, “aynı fikirdeyim, laf anlatamadım” dedi. “Ağar’ı Özel Kalemi’nden ara, onunla bir de sen konuş” dedi.

Ağar’la konuştunuz mu?

Aradım, özel kalemi Abdullah’la konuşmamız yarıda kaldı. Çünkü o sırada Ağar, basına Meclis’e girmeme kararını açıkladı. Meclis’e o gün DYP ve ANAP girmedi. ANAP’tan Başkan Yardımcısı Mehmet Keçeciler’le de konuştum. “ANAP buharlaşır” dedim. Bana, “mani olamadım” dedi.

Çok ciddi iddialarda bulunuyorsunuz. Bunların belgesi var mı?

Bunun belgesi olmaz. Muhtıranın dışarıda hazırlandığı bilgisi benim şahsi araştırmam ve duyumumdur. Ama zaten sonraki bazı gelişmeler bu bilgiyi teyit etti. Ankara Kuleli Sokak’taki hepinizin bildiği çok meşhur bir ofis adlî gelişmeler dolayısıyla alelacele kapatıldı.

Muhtıranın taslağını hazırlamak için orada mı toplanılmıştı?

Evet...

NEŞE DÜZEL: Bugün ordu içinde bir cunta olduğu iddia edildiğine ve bazı isimler söylendiğine göre ordu ne yapacak şimdi?

FAİK TARIMCIOĞLU: Ordunun içinde her zaman cuntalar vardır. Üstelik bu cunta yapılanmaları bir bayrak yarışıdır. Ordu, bu cunta alışkanlığından bir türlü kurtulamadı. Cunta faaliyetleri bir tek Hilmi Özkök Paşa’yla durağanlaştı, o kadar. Genelkurmay Başkanlığı döneminde Özkök, Kuvvet Komutanlarından Aytaç Yalman’ı, Şener Eruygur’u tasfiye etti. Ama cuntacılığı tasfiye öyle üç beş yılda olacak bir hadise değildir. Nitekim, yeni ortaya çıkan eylem planı da bir cunta faaliyetidir. Bu da bir darbe teşebbüs planıdır.

Peki, ordu ne yapacak şimdi?

Çok vahim olaylar söz konusu. Ordu kesinlikle bu dejenerasyonu, rejenere etmek zorunda. Yani bu çürümeden, bünyesini temizleyerek kurtulmak zorunda.

Temizlik dediğiniz tasfiye. Orduda bir tasfiye olur mu?

Başarılı veya başarısız olmuş her darbe teşebbüsünde mutlaka bir tasfiye olmuştur, bunda da olacaktır. Eğer olmazsa bu dejenerasyon, bu çürüme bütün bünyeyi sarar. Bir silahlı gücün çürümesi büyük bir tehlikedir.

Genelkurmay Başkanlığı Başbakan’a bağlı. Bu temizliği Başbakan Erdoğan yapmak zorunda. Genelkurmay Başkanı İlker Başbuğ görevden alınabilir mi?

Hükümetin o noktaya kadar gideceğini sanmıyorum. Başbuğ bu eylem planından haberdardır ama bu planın ‘cebine esrar koy, evine silah yerleştir’ gibi ayrıntılarını bilmeyebilir.

Ama Başbuğ bu planın bir darbe teşebbüsü olduğunu biliyordur, öyle mi?

Elbette.

Eğer cunta üyesi olduğu söylenen generaller açığa alınırsa ordunun tepkisi ne olur?

Ordunun kurumsal bir tepki göstereceğini sanmıyorum. Çünkü ordu kendi genel piramidini, terfi, tayin sistematiğini bozmayan bir tasfiyeye fazla tepki göstermez. Bu geniş bir tasfiye olmayacak. Başbuğ’un Genelkurmay Başkanlığı’nda dokuz ayı kaldı. Tasfiyeyi Başbuğ yapacak.

Cunta üyesi olduğu söylenen generaller yargılanır mı?

Türkiye’deki genel yargılama biçimini, hukuk düzeyini ve yargıya musallat olmuş hastalıkları gözönüne alırsanız, böyle toptan bir yargılama yapılmaz.

Kimler yargılanır sizce?

Çok bulaşmış olanlar hariç, diğerleri yargılanmaksızın tasfiye edilirler. Planın hazırlanması için emri veren, planı paraf eden askerler de yargılanmazlar, onlar da sadece tasfiye edilirler. Düşünün... Sarıkız, Yakamoz, Eldiven, Ayışığı adlarıyla dört ihtilal teşebbüsünü fiilen tasarlayan, sokak hareketlerini organize edenler bile nasıl yargılanıyorlar... Ya GATA’da ya da evlerinde dışarıdan yargılanıyorlar. Bizdeki Ergenekon süreci İtalya’daki gibi hızlı gitmiyor, yavaş yavaş gidiyor.

Orduyla yargının nasıl bir ilişkisi var?

Ordunun sürekli Atatürkçülüğü ve cumhuriyeti ön planda tutmasından, yargının etkilenmemesi mümkün değil. “Biz de cumhuriyeti koruyoruz, bizim de adımız cumhuriyet başsavcılığı” diyerek yargı da devleti koruyan bir politika edindi. Yargıya musallat olan hastalıkların nedeni budur. Yani yargı da kendini ordunun yerine koydu, kendini ‘koruma, kollama’ göreviyle vazifelendirdi. Türkiye’yi, yüksek bürokrasiyle yüksek yargı yönetir.

Yüksek bürokrasi kim?

Yüksek bürokrasi, ordudur. Yüksek yargı da Danıştay, Yargıtay, Anayasa Mahkemesi’dir. Hükümetler yüzde 47 veya yüzde 55 oy alsalar da siyaset pastasının ancak çok basit bir dilimini yönetirler.

Türkiye, Ergenekon sürecini yaşıyor. Hâlâ bu durum değişmedi mi?

Elbette çok şey değişti. Bir dönemin sonuna geliyoruz. Bir muhasebenin son sayfalarındayız. Türkiye’nin demokrasisi ve medenileşmesi açısından çok hayırlı ama... Bunlar hâlâ yargılanamazlar. Çünkü 1982 Anayasası hâlâ tepemizde Demokles’in kılıcı gibi sallanıyor. Anayasa sistemi bunların yargılanmalarına izin vermez ve vermiyor. Çünkü bu, 1982 Anayasası’dır. 1982 Anayasası da, askerî vesayet sisteminden başka bir şey değildir. Ordu bu harekât planıyla ilgili bir tasfiyeye gider ama büyük çapta bir yargılama olmaz, generaller yargılanmaz.

Eğer böyle bir plan ortaya çıktıktan sonra kimse açığa alınmazsa ya da kimse yargılanmazsa bunun sonucu ne olur?

Büyük bir tepkiye yol açar ve gelecek seçimde AKP yüzde 50’lerin üstüne çıkar. Ve yüzde 55 oyla seçilmiş bir iktidar bu ülkeye siyasi istikrar değil, büyük bir siyasi istikrarsızlık getirir. Toplum daha kolay kışkırtılabilir. Çünkü bazı kesimler kendilerini köşeye sıkıştırılmış bir kedi gibi hissederler. Bu köşeye sıkışmışlık da, ülkede provokasyona çok elverişli bir ortam yaratır.

Bu darbe planının ortaya çıkması, ordunun durumunu nasıl etkiler peki?

“Yeter artık, bu ne? 50 senedir darbe darbe” diyenlerin oranı toplumda giderek artar. Orduyu siyasetin içinde istemeyenler, Türkiye’de artık çoğunluğu oluşturur.

Bu darbe planının yakalanmasından sonra ne tür değişimler yaşayacağız?

Demokratik düzlüğe doğru gidiyoruz. Yüksek bürokrasi artık bütün devlet kademelerine hâkim olamadığı hissediyor. 22 Temmuz seçimlerinden sonra bir korgeneralin, hazırladığı raporda bu konuda tesbitler vardı. Korgeneral, “Artık devlete hâkim olamıyoruz. Kendimize müttefik bulamıyoruz” diye feryat ediyordu. Türkiye’de bir dönemin sonuna gelindiği anlaşılıyor ama dirençler de sürüyor.

Kimler direniyor?

Mesela bugün sistemin en önemli direnç noktalarından biri YARSAV’dır. Bu, özellikle kurulmuş bir yapıdır. YARSAV, yüksek yargı mensuplarının psikolojik ve ideolojik olarak bir dayanışmasıdır. İşte bu dayanışma, yargı kararlarına yansıyor. Ama bu tür yansımaların sonuna da artık geliniyor.

Ordu siyasetin içinde kalabilir mi?

Ordu, siyasetin içinde kalamaz. Siyasetin dışına çıktığında da, işte o zaman gerçek Atatürkçülük gerçekleşir. Bu ülkede Atatürkçülük hiç yaşanmadı. Atatürkçülük hep bir slogan ve bir maske olarak kullanıldı. İttihatçılık sürdü. Ordumuz kendini çok Atatürkçü olarak tanımlar ama bütün ihtilalleri de Atatürk maskesiyle yapar. Ergenekon bu İttihatçı virüsün devamıdır...

Sizce bu cunta planını kim ortaya çıkardı?

Amerika bu plandan haberdardır. Bunun istihbaratını hükümete veya MİT’e Amerika vermiş olabilir. Çünkü Irak’ta ve Afganistan’da çırpınan Amerika’ya bugün istikrarlı bir Türkiye lazım. Düşünün, bu ortaya çıkan eylem planı gerçekleşmiş olsaydı, Türkiye’de istikrar diye bir şey kalmayacaktı. Amerika, Türkiye’de darbe istemez. Hele hele böylesini hiç istemez.

Niye böylesini istemez?

Çünkü bunların içinde İran, Rusya, Almanya ittifakı gibi farklı şeyler terennüm edenler vardır. Geçmişte ise Türkiye’deki darbeler Amerika’nın işine yarıyordu. Mesela Yunanistan’ın NATO’ya geri dönme meselesi vardı. Yunanistan’ın NATO’ya dönüşüne evet demeyi Ecevit de, Demirel de reddetti. Çünkü böyle bir şeyi sivil bir iktidar yapamazdı. Amerika, ‘halka hesap vermeyecek generaller gelsin, Yunanistan NATO’ya dönsün’ diye düşündü ve 12 Eylül darbesine yeşil ışık yakıldı. Ama devlet artık bu tür darbecilerden arınmaya çalışıyor. Bu çaba Hilmi Özkök’le başladı. Dört büyük darbe teşebbüsü önlendi.

Ergenekon yapılanması tümüyle tasfiye olur mu?

Yüzde yüz tasfiye olmaz. Ana yapısına ulaşılmaz. Çünkü Türkiye’nin yargı sistemi henüz bağırsakları temizleyecek güçte değil. Yargı, yüksek bürokrasinin yani ordunun paralelinde, emrinde ve tesirindedir. Bunlar tasfiye olmuş gibi bir süre sütreye yatarlar. Sonra “Cumhuriyet tehlikede” diye tekrar ortaya çıkarlar. İttihatçıların en silahşorlarından biri olan Resneli Niyazi olmak isterler. Harbiye’ye giren her teğmen kendini Resneli Niyazi zanneder. Atatürk zanneder. Türkiye’de cuntacılık bitmez. Ama şu var. Devletin bir bölümü de bundan kurtulmaya çalışıyor. Ordunun tamamı cunta fikriyatıyla hareket etmez.

Siz Başbakan Erdoğan’ın çetelerin hedefinde olduğunu söylemiştiniz. Hâlâ aynı şekilde mi düşünüyorsunuz?

Evet. Çeteler derken darbecileri, cuntayı kastediyorum. Bu darbe planının hedefi Başbakan’dır.

Turgut Özal suikasta uğradığında siz onun yakınıydınız. Suikast araştırıldığında bir basın patronunun ismine ulaşıldığını söylediniz. O basın patronunun suikasta karıştığı belgelendi mi yoksa bu bir tahmin miydi?

Belgelenmedi fakat bütün işaretler, izler oraya doğru gitti. Çünkü işin finansmanı İsviçre’de hazırlanmıştı. Ben suikast yapıldığında kongre salonundaydım. Her şeyi gördüm. Özal suikast akşamı beni çağırdı. Başparmağı sarılı, kırmızı bir koltukta oturuyordu. Parmağını bir silah gibi bana doğrultup, “Faik beni kim vurdu” dedi.

Ne cevap verdiniz?

Özal’ın vurulması hadisesi çok nettir, bu bir resmî organizasyondur. Ona, “Siz Türkiye’yi komünist bir rejimden liberal bir rejime geçirdiniz. Siz döviz, altın, sigara, içki kaçakçılarının tekerine çomak soktunuz” dedim. Bu sistem, varlığını yüksek bürokrasiyle işbirliği yaparak sürdürüyordu. Sistemin en büyük ayaklarından biri de basındı.

O patron sonra ne oldu?

Bırakıp kaçtı. Hürriyet Gazetesi el değiştirdi. Özal bu işi daha fazla irdelemenin toplumda kargaşaya yol açacağını düşündü. Ayrıca kendisi o sırada cumhurbaşkanı olmak istiyordu. Olayın arkasındaki isimler aşağı yukarı belli olmuştu, açıklasaydı gene suikast teşebbüsleri olurdu.

Özal’ın ulaştığı isimler kimdi?

Özal açıklamadı, benim de açıklamam doğru olmaz. Ama bunun cevabı, “Ergenekon nedir” sorusuna verilen cevaplardadır belki. Şöyle düşünün... Eğer Özal genelkurmay başkanı olacak olan bir kadroyu değiştirmeseydi, kimler genelkurmay başkanı olacak idiyse, onları gözönüne alarak irtibatı sağlayabilirsiniz. Özal bir sürü kişinin önünü tıkadı. Önü tıkananlar bu hadiseyi organize ettiler.

O suikastın arkasında kimlerin olduğunu devlet içinde kimler biliyor?

Şu anda MİT’in bilmesi lazım bunu. Ama MİT bunu açıklamaz. Özal kasetleri defalarca izledi. Kongre salonunda uzun boylu, bej elbiseli pos bıyıklı zayıf kikirik birisinin makineli tüfeği saklayarak kaçtığını gözümle gördüm ben. “Kaçıyor” diye bağırdım. O şahsı Özal da gördü. Resmî bir görevliydi bu. O şahsın görevi Özal’ı vuran Kartal Demirağ’ı öldürmekti. Böylece Özal’a suikastı bir cinayetle kapatmaktı. Ama başaramadılar.

O suikast da bugün Ergenekon denilen yapıya benzer bir yapı tarafından mı gerçekleştirilmişti?

Evet, aynen öyle. Uğur Mumcu, Gün Sazak ve Turgut Özal’ı aynı örgüt öldürdü.

Özal’ın ölümünü şüpheli buluyor musunuz peki?

Benim de endişelerim var... Semra Hanım Özal’ın saçından bir tutam örnek kesmiş. O saç, Amerika’ya gönderildi. Özal’ın zehirlenip zehirlenmediğini anlamak için. Amerika’dan rapor geldi. Zehir bulunduğu ortaya çıktı. Sonra bir hırsızlık olayıyla o rapor çalındı. Ayrıca Özal’dan kan alınmıştı. O tüp de kırıldı. O tüp sonradan kırıldı. Birileri gitti kırdı. Çünkü kanda da, saçta çıkan zehir çıkacaktı. Saç ve kan olayları üst üste geldi.

Özal’ın zehirlendiği bilgisini neye dayandırıyorsunuz?

O dönemde Semra Hanım ve oğlu Ahmet Özal televizyonda, söz konusu raporun, Turgut Bey’in zehirlendiğini söylediğini teyit etmişlerdi. Sonra adlî bir kriminal olay oldu. Daha doğrusu basına olay öyle yansıdı. Çok ‘profesyonel’ bir hırsızlık olayıyla, Semra Hanım’ın evinden sadece bir kaset ve bu rapor çalındı. Başka hiçbir maddi kayıp olmadı.

Çalınan kasette ne vardı?

Bilmiyorum. Belki bir konuşma, belki bir görüntü vardı. Özal’ın ölümü böyle kapatıldı. Bir olayın kapatılmasının bin bir türlü yolu vardır zaten. Olayı sulandırırsınız, dikkati başka bir şeye çekersiniz falan...

Cunta faaliyetlerine dönersek... Bu son ortaya çıkan eylem planından sonra ne tür gelişmeler bekliyorsunuz?

Eğer ‘açılım politikaları’ sabote edilmezse, ordu ve yargı kendi bünyesini temizlerse Türkiye kazanır. Yalnız çok dikkatli olmalıyız. Bir sürü sabotaj gündemdedir. Kürt sorununun, Kıbrıs ve Ermeni meselelerinin çözülmesi, Suriye’yle sınırın kaldırılması, AB’ye üyelik süreci derken, Türkiye fırlamaya hazır bir ülke haline geliyor. Bu yüzden bu hamleler dış istihbarat servislerinin de sabotajlarıyla geriletilecektir. Şu anda İsrail Türkiye’nin açılım politikasına şiddetle karşı çıkıyor. Çünkü İsrail, Türkiye hep düşmanlarla boğuşsun, hep laik-anti laik gerginlik yaşasın, Türkiye AB üyesi olmasın istiyor.

Siz ordu-yargı-siyaset üçgeninde yıllarınızı geçirdiniz. Ordu artık siyasete müdahale etmesinin halk tarafından tepkiyle karşılandığını fark etmiyor mu?

Şimdi fark ediyor. Artık herkes şunu tekrarlamalı. “Bu ülkede bütün kötülüklerin anası 27 Mayıs darbesi” demeli. 27 Mayıs’ta ordu ilk darbesini yaptı ve bu bugüne dek devam etti. 27 Mayıs’ta yedi bin subay bir gecede emekli edildi. Bunların parasını Amerika ödedi.

Niye Amerika ödedi?

27 Mayıs cuntası başarılı olsun diye yapıldı bu. Ondan sonra orduda cunta faaliyetleri büyük bir hızla ve şehvetle devam etti. 27 Mayıs’ta 38 subay bütün TSK’nın sesiymiş gibi davrandılar. Onlara bunu basın sağladı. Tabii CHP’nin de büyük günahı var. Millete öyle yutturdular ki... Ordu millet el ele sloganını getirdiler. Aslında bu, CHP, ordu el ele demekti. Bu, CHP artı ordu, eşittir iktidar formülüydü.

Ordu neden hâlâ siyasetten çıkmak istemiyor?

Ordudaki bütün zihniyet, ‘Cumhuriyet’i biz kurduk biz yönetiriz’ zihniyetidir. 86 yıllık hadisedir bu. Bu zihniyete göre, siyasetçiler ikinci sınıf vatandaştır. Sivil siyaset başı bozuktur, ülkeye hâkim olamaz. İnanılması imkânsız bir şey ama, şu telkinde bulunur. Rütbeler aşağıya doğru iner... Mareşal, general, albay yüzbaşı, binbaşı, teğmen, başçavuş , onbaşı, er... Ve, sonra sivil başbakan gelir.

Taraf 2-3.11.2009

Osmanlılarda Kütüphane Kültürü

2009-10-26T17:10:00.001+02:00

Osmanlılarda Kütüphane Kültürü ve Bilimsel Yaşama Etkisi
Hakan Anameriç / Ankara Üniv. Dil ve Tarih-Coğrafya Fak.

Özet
Osmanlı Devleti içerisinde önemli vakıf kurumlarından olan kütüphaneler, yaklaşık 800 yıldır Anadolu topraklarında Türk kültür, bilim, eğitim ve sanat yaşamı içerisinde bulunan sosyal kurumlardır. Bu uzun süreç boyunca kütüphaneler, çeşitli dönemlerde toplumun çeşitli sınıflarına bilginin aktarılmasında, üretilen bilgi kaynaklarının korunmasında, çoğaltılmasında ve hizmete sunulmasında aktif olarak görev almışlardır. Birçok hükümdar, üst düzey devlet yöneticisi, bilim ve din adamı bu kurumların oluşturulmasında, hizmet ve dermelerinin geliştirilmesinde önemli katkılarda bulunmuştur. Bu bağlamda, bir kütüphanede verilen hizmetlerin neler olacağı, çalışanların görev ve sorumlulukları kütüphanelere ilişkin birçok vakfiyede en ince ayrıntısına kadar açıklanmıştır. Osmanlı Devleti döneminde kurulan kütüphanelerin dermeleri, mimari özellikleri, çalışanları, hukuki düzenlemeleri, hizmetleri ve ünlü bilim adamlarının bu kurumlara kütüphaneci (hafız-ı kütüb) olarak atanmaları göz önüne alındığında, bu kurumların Osmanlı medeniyetince hiçbir dönem göz ardı edilmediği bir gerçektir. Kütüphaneler, XV. yüzyıldan itibaren Osmanlı eğitim-öğretim ve bilimsel yaşamına önemli katkılar yapmış kurumlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak Osmanlı Devleti’nin XVII. yüzyıldan itibaren askeri, siyasi ve ekonomik sorunlar nedeniyle zayıflaması ile birlikte, bu kurumların da toplumun bilimsel, kültürel ve sosyal yaşamı üzerindeki etkisi azalmaya başlamıştır.

Osmanlı Devleti, XIV. ve XX. yüzyıllar arasında geniş bir coğrafyaya yayılmış, bünyesinde çeşitli etnik ve dini kökenden vatandaşların ticari, sosyal, kültürel, dini ve bilimsel etkinliklerini sürdürdüğü bir devletti. Bu nedenle Osmanlı Devleti’nde, geniş ve zengin bir kültür birikimi oluşmuştu ve bu durum var olan kültür birikiminin diğer nesillere aktarılmasını beraberinde getirmekteydi. Sözü edilen kültür kapsamı altında; Osmanlılarda ön planda olan bazı sanat dalları (musiki, minyatür, hat, vb.), tarih, felsefe, din, edebiyat, eğitimöğretim, spor, yemek, törenler (ritüeller), giyim, bilim gibi toplumun gündelik yaşamını oluşturan ve eylemler sonucunda ortaya çıkan düşünsel ve eylemsel unsurlar yer almaktaydı. Yaşam süresince oluşan bu kültür unsurları, tarih boyunca yazılı veya sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Osmanlılar da diğer büyük devletler gibi kültürünü çeşitli bilgi kayıt ortamlarına kaydederek korumuş ve kendisinden sonra gelen nesillere aktarmaya gayret etmiştir.

...

Osmanlı Devleti’nin çeşitli dönemlerinde dini, bilimsel ve edebiyat ile ilgili konularda kitap toplama ve kütüphane oluşturma, geleneksel bir hal almıştır. Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminden itibaren padişahlar, vezir-i azamlar, padişah hanımları, şehzadeler, darüssaade ağaları, defterdarlar, şeyhülislamlar ve diğer devlet görevlileri eğitim kurumları, ibadethaneler, külliyeler ve bu kurumların içerisinde ya da bağımsız binalara sahip kütüphaneler kurmuşlardır. Kurulan kütüphanelerin hemen hepsi vakıf kurumları olarak kurulmuş, amaçları, yönetimi, gelir-giderleri, personeli, personel özellikleri, sayıları ve dermeleri ile ilgili bilgiler de vakfiyelerinde yer almıştır. Bu bağlamda, Osmanlı toplumu içerisinde saray mensupları ve ulemanın kütüphanelere dolayısıyla da yazılı kültüre olan ilgisi dikkat çekicidir. Ancak önemli olan nokta, bu sınıfların dışındaki ve çoğunluğu oluşturan tebaanın yazılı kültüre olan ilgisidir. Daha önce de belirtildiği gibi İznik, Bursa, Edirne ve İstanbul gibi Osmanlı Devleti’ne çeşitli dönemlerde başkentlik yapmış merkezlerin dışında bu ilgi pek fazla gelişmiş değildi. Kütüphanelerin ortaya çıkış nedenleri ve içinde bulundukları kurumlar da göz önüne alınırsa, bu durumun kaçınılmaz olduğu da bir gerçektir.

Osmanlı Devleti’nde kuruluşundan yıkılışına kadar geçen dönem içerisinde bina ve yerleşim özelliklerine göre farklı özelliklerde kütüphaneler kurulmuştur. Sözü edilen kütüphaneler şu 5 ana tür altında toplanabilir:

• Padişahların şehzadelik ve hükümdarlık dönemlerinde, bulundukları saraylarda kurulmuş özel (kişisel) kütüphaneler,

• Evler, konaklar, odalar vb. yerlerde kişisel amaçla kurulmuş kütüphaneler.

• Cami, medrese, mektep ve dersane gibi çeşitli eğitim-öğretim kurumları içerisinde ya da bu kurumların yakın çevrelerinde kurulmuş kütüphaneler,

• Tekke, zaviye, türbe, hankah, ribat, mescit, dergâh ve mevlevihane gibi eğitim-ibadet kurumları içerisinde ya da çevresinde kurulan kütüphaneler,

• Kendine özgü, bağımsız (müstakil) binaya sahip kütüphaneler. 7

Bu şekilde kurulan kütüphanelerde bulunan dermelerin oluşturulması büyük oranda vakfedilen kitaplarla gerçekleştirilmiştir. Ancak oluşturulan bu derme aynı miktarda kalmamış ve zaman içerisinde çeşitli yollarla gelişme göstermiştir. Kuruluş döneminden itibaren Osmanlı kütüphaneleri dermelerini şu yollarla genişletmişlerdir:

• Vakıf sahiplerinin çeşitli dönemlerde vakfettiği kitaplar,

• Çeşitli kimselerin vakfettiği kitaplar,

• Satın alma ile sağlanan kitaplar,

• Kitap yazdırma - çoğaltma (katiban-ı kütüblerin8 istinsah ettikleri kitaplar),

• Çeşitli hükümdar, elçi, devlet adamları ve ileri gelenlerden gelen hediye kitaplar,

• Müsadere ile sağlanan kitaplar,

• Ganimet yoluyla sağlanan kitaplar.9

....

Fatih Sultan Mehmet kendine ait ilk kütüphaneyi tarihi tam olarak belirlenemeyen ancak XV. yüzyılın ilk yarısı sonları olarak (1447-1449) tahmin edilen dönemde, Manisa’da Saruhan sancakbeyliği sırasında Şehzadeler Sarayı’nda kurmuştur. Kütüphanenin sonradan yanıp yıkılan, kısmen restore edilip bugünkü Manisa Halkevi’nde bulunan kulede kurulduğu tahmin edilmektedir. Fatih’in bu devre ait kitaplarının üzerinde “Mehmed bin Murad Han” mührü yer almaktadır. Fatih ikinci özel kütüphanesini, 1454’te kısmen Manisa’dan götürdüğü kitaplarla Edirne’deki Cihannüma Kasrı’nda kurmuştur. Bir diğer kütüphaneyi İstanbul’un fethinden hemen sonra bugünkü Bayezid Meydanı yakınlarında inşa edilen Eski Saray’da kurmuş, daha sonraki yıllarda bu kütüphane Topkapı Sarayı olarak bilinen Yeni Saray’a taşınmıştır. Bu dönemde Fatih’in kütüphanecisi filozof, matematikçi, bibliyograf ve şair olan Molla Lütfi’dir. Sinan Paşa’nın (Hoca Paşa), Molla Lütfi için Fatih’e “İlme vakıftır. Elif gibi doğrudur. Kabiliyetlidir. Kütüphanenizi ona bırakınız” diye öneride bulunduğu bilinmektedir. Fatih Sultan Mehmet, Hoca Paşa ve Molla Lütfi saraydaki kütüphanede bir araya gelerek çalışmışlar, kütüphaneyi adeta bir akademi gibi kullanmışlardır.13 Fatih Sultan Mehmet döneminde kendi kurduğu saray kütüphanelerinin dışında ülkenin çeşitli şehirlerinde yaptırılan külliye, cami, medrese gibi eğitim-öğretim kurumları içerisinde de çok sayıda kütüphane kurulmuştur. Kendisinin kurdurduğu Fatih Camii ve Külliyesi bunun en önemli örneklerinden biridir.14

Fatih dönemi, kütüphane kültürü açısından oldukça önemli ve diğer dönemlere nazaran daha parlak bir dönemdir. Bunun önemli nedenlerinden ilki1453 yılında İstanbul’un fethedilmesi ile Fatih’in İstanbul’u devletin başkenti yapma isteğinin yanı sıra bu büyük devlete başkentlik yapacak olan şehri aynı zamanda dünyanın -özellikle de İslam dünyasının- en büyük sanat, bilim ve kültür merkezi yapma amacıdır. İstanbul’un fethi aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin yükseliş dönemine girdiği süreci de ifade etmektedir. İkincisi, Fatih’in kişisel olarak bilim ve tekniğe olan ilgisidir. Bu da dolayısıyla ilgi alanına giren konularda gerekli olan yazılı belgeleri yakından takip ettiğini ortaya koymaktadır. Bu özel ilginin oluşmasında, birer bilim adamı olan hocaları Molla Güranî ve Molla Hüsrev’in de payı büyüktür. Üçüncüsü ise, Fatih’in kendisinden önce gelen padişahlardan da devraldığı konu bakımından geniş ve niceliksel olarak büyük sayıdaki kaynağa sahip olmasıdır.

...

Sonuç
Osmanlılarda kütüphane kültürü, tarihsel gelişim süreci içinde çeşitli fiziksel, hukuksal, siyasi ve ekonomik değişimler göstermiştir. İlk dönemlerinde (1331-1453) saray ve medreselerde yoğun olarak kurulmaya başlayan kütüphaneler, 1453’ten sonra önemli bir sıçrama yaparak eğitim-öğretim kurumlarının vazgeçilmez parçaları olmuşlardır. Bu noktada bilimsel yaşama da katkıları önemli ölçüde artmıştır. Fiziksel özellikleri, dermeleri, personeli ve hizmetleri ile aynı zamanda vakıf kurumları olan kütüphaneler, Osmanlılarda kültürün de önemli bir parçasını meydana getirmişlerdir. Bu özelliklerini hem çeşitli dönemlerde, farklı alanlarda bilim adamları, sanatçılar, devlet büyükleri vb. yazmış veya çevirmiş olduğu eserleri korumak hem de bilimsel yaşamda yeni bilgi üretmek için aktarmak üzere kullanmışlardır.

Kütüphaneler Osmanlı Devleti’nin farklı dönemlerinde içinde bulunulan ekonomik, kültürel ve siyasi olaylardan ve politikalardan etkilenmişler, kendilerini bu unsurlara göre yeniden kurgulamışlardır. Osmanlılarda, kütüphaneler hem kültürün bir parçası hem de oluşan kültürü aktaran ve gelişmesini sağlayan kurumlar olarak varlıklarını sürdürmüşler, kuruldukları tarihten itibaren de bilimsel yaşamın en büyük destekçileri olmuşlardır.

Makalenin tamamı için;
Tıklayınız

İlber Ortaylı'nın Perspektifinden: Kitap ve Kütüphane

Merkez Sol Arayışları

2009-10-16T11:01:00.002+03:00

E. FUAT KEYMAN
Koç Üniversitesi

Son iki haftadır Türkiye’de yaşadığımız “merkez” sorununa ilişkin yazdığım yazıların sonuncusunda, bu sorunun en önemli ayağı olan “merkez solu”nun nasıl doldurulabileceği meselesi üzerinde odaklanacağım.

Söylem ve strateji
3 Ekim 2009’da yapılan AKP kongresinde Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ı dinlemek, sadece özelde “Kürt sorunu”na demokratik açılım temelinde çözüm bulma, genelde de “birlikte yaşama normları ve kültürünü” toplumu kucaklayıcı bir söylemle güçlendirme vurgusu ve içeriğiyle değil, ayrıca, AKP’nin Türkiye’nin bugün tek “merkez partisi” olma ve reform temelli merkez sağ parti niteliğiyle genel seçimlere hazırlanacağı gerçeğini ortaya koymasıyla da çok önemliydi. Bugünün dünyasında merkez partiler aşırı ideolojik olmayan, kendilerini değişen koşullara uyarlayabilme esnekliğine sahip olan, topluma kendi ideolojisini öğreten değil toplumsal değişimden öğrenen, dolayısıyla “öğrenme kapasitesi”ne sahip, reform ağırlıklı bir siyaset anlayışını yaşama geçirebilen, toplumun farklı kesimleri ve kimlikleriyle ilişki ve bağlantı kurabilen ve kitlesel nitelik taşıyan partilerdir. Erdoğan’ın konuşması, güçlü bir merkez partisinin liderinin yapabileceği bir konuşmaydı. Siyasi anlamda güçlü, reform içeren ve Türkiye’nin farklı coğrafyalarını ve kimliklerini kucaklayan bir konuşmaydı. Aynı zamanda da, AKP’nin 2010 ya da 2011’de yapılacak seçimlerde uygulayacağı stratejinin ipuçlarını da içeriyordu: Yeni anayasa, demokratik reform, aktif dış politika, AB entegrasyon sürecinde canlanma, Türkiye’yi iyi yönetme, her ilde milletvekili çıkartma ve tek kitle ve merkez partisi olma vb. gibi stratejik referanslar ve nitelikler. Bu referanslar ve niteliklerle de, AKP kendisini yaklaşan seçimlerin en güçlü adayı olarak ortaya koyuyordu. Merkez sağın tek ve güçlü partisi AKP, sadece genel seçimleri kazanmanın değil, en az yüzde 40’larda olabilecek oy oranıyla tekrardan güçlü çoğunluk hükümeti kurmanın da en güçlü adayı. AKP merkez söylemiyle ve merkez sağ partisi olma kimliğiyle, Türkiye’yi üçüncü dönemde çoğunluk hükümeti olarak yönetmeye hazırlanıyor.

Siyasi dengesizlik
Ama aynı rahatlıkla merkez soldan konuşamıyoruz. Merkez sol siyasi anlamda zayıf ve değerler boyutunda boşaltılmış durumda. CHP, 29 Mart yerel seçimlerindeki, özellikle İstanbul’da kazandığı oy artışını nasıl sağladığını unutuyor, tekrardan tepkici milliyetçi söyleme, rejim koruma temelinde sürdürdüğü devlet güvenliği merkezli söyleme dönüyor. Adalet, demokrasi, özgürlük, birlikte yaşama vb. merkez sol değerlerden uzaklaşıyor, tek başına seçim kazanma iddiasında olamıyor. Üstelik, daha önceki yazılarımda daha ayrıntılı bir biçimde üzerinde durduğum gibi, kendi seçmeninin de, CHP ve liderinden böyle bir beklentisi yok. CHP, merkez sol değerlerle ve toplumu farklılıkları içinde kucaklayıcı söylemlerle, farklı toplumsal kesimlerle bağlantılarını güçlendirecek siyasal stratejilerle dönüşme gereksinimi içinde. Ama CHP ve lideri, dönüşüme ve değişime karşı direniyor. Direndikçe AKP’ye siyasi rakip olma özelliği de azalıyor. Türkiye, tek merkez sağ partisi AKP ile zayıf merkez sol arasında oluşan siyasi dengesizlik sorunu nedeniyle, önündeki çok önemli sorunlarını çözmede zaman kaybediyor, kendisini kurumsal ve toplumsal kutuplaşma sorununa teslim ediyor.

Bu nedenle de, merkez solun güçlenmesi, sadece AKP’ye karşı demokratik ve siyasi zeminde güçlü alternatif oluşturma bağlamında değil, Türkiye ve geleceği için de çok önemli. Merkezde yaşanan siyasi dengesizlik ve kurumsal/toplumsal kutuplaşma sorunları devam ettiği sürece Türkiye’nin iç istikrarının oluşması, birlikte yaşama kültürünün güçlenmesi ve adaletli ve iyi toplum yönetiminin sağlanması olanaklı gözükmüyor. Merkez solun güçlenmesini istemek, sadece bu alanı taşıyacak siyasi parti ve hareketin seçim başarısını istemek değil, Türkiye’nin adaletli, demokratik, farklılıkları içinde toplumsal birlikteliği olan güçlü bir ülke olmasını da istemektir. Eğer bu saptama doğruysa, o zaman, merkez solun güçlendirilmesini, ya CHP’nin merkez sol değerleri içinde dönüşmesi ya da yeni bir merkez sol demokrat parti temelinde düşünmeli, tartışmalı ve çalışmalıyız.

Merkez sol ve adalet
Merkez solun, “nasıl bir siyasi aktör ve hangi değerler temelinde doldurulabileceği sorusu”nu belli bir süredir tartışıyoruz. Bu noktada, bugünkü ve yarınki Türkiye tablosunu doğru çizmek gerekiyor. Bugünkü Türkiye’nin dünkü Türkiye’den farkı nedir? Bugünkü Türkiye’nin, dünya siyasetinde çok önemli kilit ülke potansiyeli taşıyan, toplumsal dinamizmi, hareketliliği var ve değişim ve dönüşme kapasitesi yüksek ama aynı zamanda da dünden farklı olarak, çok ciddi adalet sorunları yaşayan bir ülke olduğunu düşünüyorum. Türkiye bugün, düne nazaran, “çok daha adaletsiz bir ülke”. Refahın, zenginliğin ve eğitimin ülke içinde dağılımda çok adaletsiz olan, çok ciddi işsizlik, yoksulluk ve bölgesel eşitsizlik sorunları yaşayan, aynı zamanda da en zengin ile en fakir arasındaki gelir, refah ve esenlik farkının 300 kat gibi kabul edilemez boyutlarda olduğu bir ülke, Türkiye. “dağılım adaletsizliği” gibi, “Kürt sorunu”ndan “kadın sorunu”na uzanan geniş bir yelpazede, farklılık talebi olan tüm kimlikler için de, çok ciddi bir “tanınma adaletsizliği”nin de yaşandığı bir ülke, Türkiye. Bu nedenle de, Türkiye bugün, eşit vatandaşlık duygusunun ve birlikte yaşama kültürünün giderek zayıfladığı bir ülke. Özellikle kadınların ve gençlerin, ama diğer farklı kimliklerin siyasete katılımında çok ciddi adaletsizlik yaşanıyor. Türkiye’de kadınların siyasete katılım oranı, dünya ülkeleriyle karşılaştırıldığında, karşımıza çok olumsuz, kabul edilemez bir tablo çıkıyor. Bu bağlamda da, Türkiye, bugün, çok ciddi bir “katılım adaletsizliği” sorunu yaşıyor. Refah dağılımı, farklılıklar içinde birlikte yaşama, siyasi katılım, bu alanlarda yaşadığımız ciddi sorunlar gösteriyor ki, Türkiye’de insani kalkınma temelinde çok ciddi bir adalet, varolan devlet aygıtı ve yönetimini “refah-esenlik-demokratik hukuk devleti”ne dönüştürme ve varolan siyaset yapma anlayışını gerçek toplumsal sorunları çözme temelinde hareket ve rekabet eden bir anlayışa dönüştürme gereksinimimiz var. Kısaca, yoksulluk/işsizlikten tanınma/katılım alanlarına uzanan bir içerik ve nitelik içinde, adaletli ve iyi yönetilen bir Türkiye’ye gereksinimimiz var. Merkez solun hem aktör hem de değer temelinde yeniden güçlenmesinin, bu çok boyutlu adalet çağrısının güçlü, inandırıcı ve toplumu kucaklayıcı bir biçimde yapılmasına bağlı olduğunu düşünüyorum.

Aslında, Başbakan Erdoğan’ın AKP kongresinde yaptığı, demokratik açılım ağırlıklı önemli ve güçlü konuşmanın eksik tarafı da, bu üç boyutlu adalet anlayışına vurgu eksikliği, özellikle de işsizlik, yoksulluk ve refah dağılımında yaşanan uçurum sorunlarına değinmeyişiydi. Bugün yaşadığımız adaletsiz Türkiye gerçeğine tam anlamıyla bir çözüm sunmuyordu. Tam da bu noktada, merkez sol alternatifin gerekliliği ve başarı şansı yatıyor. Demokratik açılım temelinde toplumu kucaklayıcı söylemi kabul edip bu söyleme el uzatan ama aynı zamanda da, bu söylemin gerisine, hem demokratik hem de adaletli Türkiye vizyonu ve çağrısıyla giden bir merkez sol, AKP’nin temsil ettiği merkez sağa karşı güçlü bir alternatif oluşturabilir. Demokratik açılım ile işsizlik-yoksulluk-dışlanma ve siyasi katılım adaletsizliklerine karşı mücadeleyi birleştiren, çok kültürlü anayasal vatandaşlığı birlikte yaşama kültürünün temel normu yapan ve demokratik-hukuk devleti ile refah-esenlik devletini birlikte başaran bir merkez sol, hem ciddi bir siyasi alternatif hem de Türkiye’nin geleceğinin teminatıdır.
.

Radikal 2 / 11 Ekim '09

"Türkiye 'çoğulcu laiklik'le rahatlar"

2009-10-12T00:42:00.004+03:00

MEHMET GÜNDEM & AHMET KURU

Prof. Dr. Ergun Özbudun, geçen hafta “pasif laiklik” kavramını kullandı ve yeni bir tartışma başladı… Bence yeni bir açılım…

Özbudun, bu kavramı, San Diego Eyalet Üniversitesi, Siyaset Bilimi Bölümü hocalarından Ahmet Kuru'ya referansla kullandı… Yani, “pasif laiklik” kavramı Kuru'nun icadı.

Kuru, doktorasını Washington Üniversitesi'nden Joel Migdal, Tony Gill ve Resat Kasaba gibi önemli hocaların danışmanlığında aldı. Laiklik üzerine tez çalışması Amerikan Siyaset Bilimcileri Derneği'nce din-devlet ilişkileri konusunda yılın doktora tezi ödülünü aldı. Daha sonra bu tez dünyanın en önde gelen siyaset bilimi dergilerinde (World Politics ve Comparative Politics) yayınlandı. Tezin bütünü de bu alanın en prestijli yayınevi olan Cambridge Üniversitesi Yayınları tarafından basıldı. Kitap temel olarak laik devletlerin dine yönelik politikalarının neden derin ayrılıklar taşıdığı sorusuna cevap arıyor.

Pasif ve dışlayıcı laiklik kavramsallaştırmaları nasıl ortaya çıktı?

Yedi yıl önce Washington Üniversitesi'nde doktoramı şu soru üstüne yazmaya başladım: “Neden öğrencilerin dini kıyafet ve sembolleri Amerika'da hiçbir problem teşkil etmezken, Fransa devlet liselerinde, Türkiye ise tüm eğitim kurumlarında bu sembolleri yasaklıyor?”

Cevap bulabildin mi?

197 ülkeyi din-devlet ilişkileri açısından sınıflandırdım. ABD, Fransa ve Türkiye geliştirdiğim iki laiklik kriterine göre benzer şekilde laik devletler. Bir, laik devlette parlamento ve mahkemeler dinin kontrolünde değildir. İki, laik devletin resmi dini yoktur. Benden önce de ABD ve Fransa'da laiklik anlayış ve uygulamalarının farklı olduğunu vurgulayan uzmanlar olmuştu; ama onların kullandığı seküler / laik, Anglo-sakson laikliği / Fransız laikliği gibi kavramların sorunları vardı.

Ne gibi?

Kavramsal sorun şu: Sekülerleşme toplumsal bir süreç, dinin toplum hayatındaki etkisinin azalması anlamına geliyor. Laiklik ise anayasal bir prensip; siyasi sistemi, devleti tanzim ediyor. Ayrıca Amerika seküler de-yince sanki laik değil gibi bir anlam çıkıyor. Halbuki Amerika birçok yönden Fransa'dan daha laik bir devlettir.

Hangi açılardan?

Mesela bugün Fransa'da 1906'dan önce inşa edilen kiliseler devlet malıdır; üstelik her beş öğrenciden biri Katolik Kilisesi'nin kontrolündeki okullara gider ve bu okulların bütçesinin yaklaşık yüzde seksenini devlet karşılar. Fransa'nın Alsace-Lorrain bölgesinde laiklik uygulanmaz ve üç resmi din vardır.

Anglo-Sakson ve Fransız laikliği demek neden dogru olmaz?

Anglo-Sakson laikliği problemli bir ifade, zira İngiltere laik bir devlet değildir. Kraliçe Anglikan Kilisesi'nin başıdır ve Lordlar Kamarası'nda papazlar vardır. Fransa laikliği tabiri de çok doğru değil; zira tek tip bir Fransa yok. Bu nedenlerle passive (pasif) ve assertive (dışlayıcı) laiklik kavramlarını geliştirdim.

Nedir pasif laiklik?

Pasif laiklik, devletin dini olan-olmayan sembol, kıyafet ve söylemler karşısında kamusal alanda pasif bir rol oynamasını gerektirir. Dışlayıcı laiklik ise, devletin dini öğeleri kamusal alandan dışlamasını ister. Birincisinde liberal anlamda sınırlandırılmış, pasif bir devlet, ikincisinde ise kamusal alana seküler bir yön veren aktif ve dışlayıcı bir devlet söz konusudur.

Kamusal alandan devletin kurumlarını mı kastediyorsun?

Hayır; çok daha geniş bir kavram olarak kullanıyorum. Kamusal alan, bireylerin birbirleriyle özel alanlarının dışında kurdukları iletişimin cereyan ettiği sosyal bir alandır. Kamusal alan ve laiklik konusunda incelediğim her üç ülke de ikiye bölünmüş durumda.

Amerika'dan başlayalım…

Amerika'da pasif laiklik hakim anlayıştır. Tartışma pasif laikliğin iki türü üzerinde cereyan ediyor. Bir grup din ile devlet arasında bir ayrım duvarının olmasını savunurken, diğer grup keskin bir ayrımın şart olmadığını, devletin -tüm dinlere karşı tarafsız olduğu sürece- dini kurumlarla iliskide olabileceğini iddia ediyor. Her iki grup da okullarda öğrencilerin başörtüsü, Yahudi takkesi veya haç takmalarını tamamen bireysel özgürlükler kapsamında ele alıyorlar.

Obama da Kahire konuşmasında başörtüsü yasağına karşı olduğunu iki defa vurgulamıştı. Fransa'da durum nedir?

Fransa'daki incelemelerimde pasif laikliğe “çoğulcu laiklik”, dışlayıcı laikliğe ise “kavgacı laiklik” dendiğini gözlemledim. Pasif laikliği savunanlarla dışlayıcı laiklik taraftarları 1989'dan 2004'e kadar Fransız devlet liselerinde başörtüsü konusunu tartıştılar. Danıştay genel bir başörtüsü yasağına karşı çıktı ve bir dönemde önüne gelen 49 davadan 41'nde başörtülü öğrenciler lehinde karar verdi. Bu süreçte dışlayıcı laikliği savunan solcular ile göçmen Müslümanlara karşı olan İslamofobik sağcılar başörtüsüne karşı anlaştılar. Diğer yandan çokkültürlülüğü savunan sağ ve soldan gruplar pasif laikliği savunarak yasağa karşı çıktılar. Kamuoyu yoklamalarında başörtüsü yasağını savunanlar yüzde 72'lik bir destek buldu. Sonunda devlet liselerinde tüm dini semboller yasaklandı…

Peki, Türkiye'deki tartışmayı nasıl tanımlıyorsun?

Türkiye'de benim pasif-dışlayıcı laiklik tanımlamalarım, tartışan iki grubu da memnun etmedi. Bir kesim “nasıl AKP'yi pasif laikçi olarak tanımlarsın, onlar laiklik karşıtı” dedi. Öbür kesim ise “CHP laikliğin bir türünü savunmuyor; onlar laikçi, din düşmanı, sen bu tanımlamayla onlara meşru bir zemin sunuyorsun” dediler. Bence Türkiye'de laik-anti-laik, dindar-din düşmanı tartışması yok.

Laiklik adına yaşanan problem nedir?

Anlaşmazlık iki tip laiklikten hangisinin etkili olacağı üzerinde. Türkiye'de başörtüsü yasağını savunanlar kamuoyu anketlerinde yüzde 22'yi, yasağa karşı çıkanlar ise yüzde 78'i teşkil etmekte. Buna rağmen yasağın sürmesi Anayasa Mahkemesi'nin ve başka etkili kurumların dışlayıcı laikliği dayatmaları ile açıklanabilir.

Fransa ve Türkiye'deki laiklik anlayışındaki benzerlikler nelerdir?

İki ülkede de laikliğin hakim anlayışı devletin kamusal alandan dini dışlaması üzerine kurulu. Bu durum Türkiye ile Fransa'nin tarihi hafızalarına, özellikle de “ancien regime”de yani eski rejimde saltanat ile dini kurumların birbirine destek vermelerine dayanıyor. O nedenle iki ülkeyi kuran cumhuriyetçiler saltanatı kaldırırken, dini müesseseleri de eski rejimin parçası görerek hedef almışlar. Tarihi tecrübe olarak kimi zaman Türkiye Fransa'yı, kimi zaman ise Fransa Türkiye'yi takip ediyor.

Fransa, laikliği anayasasına bizden on yıl sonra koymuş…

Fransa'da laikliğin yerleşmesini sağlayan kanun 1905 yılında çıkarılmıştır. Bu kanun çıkmadan önce dışlayıcı laikliğe dayanan üç alternatif tartışıldı. Birinci alternatif daha çok din-karşıtlığına yakındı. İkincisi dini kontrol altında tutma esasını kabul ediyordu. Üçüncüsü ise din-devlet ayrımını öngörüyordu. Fransa'da dışlayıcı laikliğin üçüncü türü kabul edildi ve sonradan dönüşümler geçirdi. Türkiye'nin benimsediği ikinci model, yani dışlayıcı laikliğin dini kontrol altında tutan türü.

Dışlayıcı laiklerin haklı oldukları noktalar yok mu?

Var tabii. Mesela laikliğın siyasi sistem ötesinde bir hayat görüşü de olabileceği noktasında haklılar. Dini bir vicdan işi gören bireyler laiktir ve bu onların hayat görüşüdür. Ama bu hayat görüşünü tüm topluma anayasal olarak empoze etmek ve zorla kabul ettirmek demokrasiye kesinlikle aykırıdır.

Türkiye'nin kendine özgü şartları var, bu nedenle dışlayıcı laik olması lazım derken haklılar mı?

Değiller. Her ülkenin kendine özgü laikliğinin o ülke halkının demokratik istekleri doğrultusunda şekillenmesi gerekir. Türkiye gibi dini hayatın Fransa'dan kat kat daha yoğun yaşandığı bir ülkede Fransa'dan bile daha dışlayıcı laikliğin uygulanması ülkenin şartlarına ve toplumun dokusuna terstir. Anketlere göre haftalık kiliseye/camiye gitme oranı Fransa'da yüzde 10, Amerika'da yüzde 40, Türkiye'de ise yüzde 70. Ülke şartlarına bakarsak kamusal alanda dini görünürlük en çok Türkiye'de tolere edilmelidir. Benzer şekilde bayanların yüzde 60'ının başını örttüğü Türkiye'de üniversitelerde başörtüsünün serbest olması ülkenin kendine özgü şartlarına daha uygun olmaz mı?

Türkiye'de yaklaşık yüzde 20'lik bir kesim, ya pasif laiklikten şeriata yumuşak geçiş olursa gibi bir endişe taşıyor. Bu endişe nasıl giderilebilir?

Kendi ailemde bir hayli laik birey, hatta deistler olduğu için onların korku ve endişelerini iyi biliyorum. Bu endişelerin giderilmesi adına üç şey yapılabilir. Birincisi dindarlar özgürlükler konusunda fikirlerini, İslam'a da referans vermekten çekinmeden, sistemli olarak ortaya koyabilir ve şartlar ne olursa olsun demokrasiden geri dönülmeyeceğini felsefi ve kavramsal olarak ortaya koyabilirler. İkincisi, Türkiye'de devletin bireye etkisi liberal anlamda sınırlandırılabilir ve bu hem laiklerin hem de dindarların gelecek endişesini, “devleti ele geçiriyorlar” korkularını azaltır. Üçüncü olarak da, dışlayıcı laikliği savunanların korkularını besleyen yanlış anlamalardan arınmaları lazım.

Ne gibi yanlış anlamalar?

Mesela deniliyor ki; “Bizde çoğunluğun dini İslam, Hıristiyan ülkelere benzemeyiz, ya dışlayıcı laiklik ya şeriat.” Bu konuyu anlamak için 46 Müslüman ülkeyi inceledim; bu ülkelerden 11'inde (mesela İran ve Suudi Arabistan) şeriatın direkt etkisi var; 15'i şeriatla yönetilmiyor ama İslam resmi din (mesela Cezayir ve Malezya), kalan 20'si ise laik devletler. Yani Müslüman çoğunluğa sahip ülkeler içinde Türkiye dışında 19 laik devlet daha var. Bunların kimisi pasif laikliği (mesela Endonezya ve Senegal), kimisi de dışlayıcı laikliği benimsemiş (mesela Özbekistan). Kısacası dışlayıcı laiklik giderse Türkiye'ye şeriat gelecek kaygısı yersiz.

İslam, Hıristiyanlık'tan farklı olarak, siyaseti kuşatan, laiklikle anlaşamaz bir din midir?

Batı'da bu görüşü savunanlara oryantalist diyoruz. Edward Said'in Oryantalizm kitabından sonra büyük bir düşünsel bunalıma giren oryantalistler 11 Eylül sonrasında yeniden etkili hale geldiler. İlginç olan Batılı oryantalistler ile radikal İslamcıların ortak bir İslam anlayışına sahip olmaları. İki grup da İslam'ı değişime kapalı ve dogmatik bir din olarak görüyor. Onlara göre, İslam, demokrasi ve laiklik ile bağdaşmaz.

İlber Ortaylı, İslam insanın yemesinden içmesine, giyimine, evliliğe kadar tüm hayatını kapsadığı için İslam toplumunda laiklik olmaz diyor…

Katılmıyorum. Tüm dinlerin insan hayatına yönelik detaylı iddiaları vardır. Fransa tarihindeki önemli problemlerden biri boşanmanın yüzyıllar boyu yasadışı olmasıydı. Bu tür problemler sadece Katoliklik'le de ilgili değil. Protestan çoğunluğa sahip ABD'nin önemli tartışma konularından biri kürtajdır ve temelde din eksenli bir anlaşmazlıktır.

Türkiye pasif laikliğe geçebilir mi?

Türkiye'de dışlayıcı laiklikten pasif laikliğe geçiş bir süreçtir. Bu süreç CHP'nin 1947 Kurultayı ile başlamıştır. Kurultay zabıtları birçok CHP'li vekilin laiklik uygulamalarında aşırıya gidildiğine yer veriyor. Akabinde, 1949'da, CHP hükümeti Ankara İlahiyat Fakültesi ile bazı İmam-Hatip kurslarını açtı ve okullara seçmeli din dersi koydu.

Yani, yeni bir dönem başladı, dışlayıcı laikliğin altın dönemi geride kaldı…

Evet. 1933-1949 donemi dışlayıcı laikliğin altın yıllarıdır. 13 yıllık süreçte bazı köy Kur'an kursları haricinde Türkiye'de Müslümanlara yönelik legal din eğitimi yoktur; devlete ait hiçbir kurum yoktur, devlet dışındakiler de zaten yasaklanmıştır.

10. Cumhurbaşkanı Sezer zaman zaman dışlayıcı laikliğin altın çağına öykünen konuşmalar yapıyordu…

2004 yılı Diyanet sempozyumunda dinlemiştim, orada Sayın Sezer dışlayıcı laikliğin açık bir örneği olan konuşmasında, dinin bir vicdan işi olduğunu iddia ederek; “laik birey, dininin bu dünyaya etki etmesine izin vermez” demişti. Başka bir dışlayıcı laiklik örneği de Anayasa Mahkemesi'nin Niyazi Berkes'e atıfla yaptığı “laiklik, dinin devletten ayrılması değil, dünya işlerinden ayrılmasıdır” tarifidir. Bu kadarını Fransa'da bile bulmak zor…

Türkiye'de askerler laik cumhuriyeti kuran aktörlerden; peki onlar pasif laikliğe nasıl bakar?

Laik cumhuriyetin kurulmasında ordunun rolü olmuştur ama asil fikri yönlendirmeyi Mahmut Esat Bozkurt gibi siviller yapmıştır. Asker felsefe üretmez; zaten bu mesleğinin dokusuna da aykırıdır.

Medya pasif laikliğe nasıl baktı?

Dışlamacı laik kesimden bazıları “bu bir Amerikan projesidir” veya “hükümetin planıdır” gibi komplo teorileri ürettiler. İslami kesim tamamen sessiz kaldi. Herhalde birinci kesim “pasif” kelimesinden ikinci kesim “laiklik”ten rahatsız oldu.

Ama pasif laiklik Amerikan modelini ön plana çıkarıyor…

Dayatmacı laikliği de Orta Asya'dan getirmedik; Fransa'dan esinlendik. Neticede pasif laiklik, laikliğin, dini kamusal alandan dışlamayan, liberal bir devleti savunan türü. Bu tip bir laiklik yorumunun, sadece Türkiye'de değil tüm dünyada dinini sosyal hayatta yansıtmak isteyen dindarları laikliğe ısındıracağını düşünüyorum. Neticede pasif laiklik, laikliği zayıflatmaz, güçlendirir.

Dışlayıcı ve pasif laiklikler açısından Diyanet'i nereye koyuyorsun?

Diyanet'in mevcut halinin en ateşli savunucuları arasında dışlayıcı laikçiler de yer alır; zira Diyanet'siz İslam'ın kontrol dışı kalacağını düşünürler. Diyanet'in bugünkü halini laikliğin herhangi bir türü ile bağdaştırmak teorik olarak imkânsız.

Ne yapılmalı?

Diyanet'in devlet bürokrasisinden çıkarılması, en azından idari ve parasal özerkliğe kavuşmasıdır. Diyanet vakif gelirleri ile finanse edilirse bütçeden pay ayrılmasına gerek kalmaz. O zaman Aleviler'in haklı tenkitleri de sona ermiş olur.

AK Parti pasif laik mi?

Adnan Menderes'le başlayıp, Turgut Özal ile devam eden bir çizgide sağ partiler dışlayıcı laikliğe karşı çıkmışlardır. Günümüzde liberaller ve bazı muhafazakârlar benim pasif laiklik dediğim görüşü savunuyorlar. AK Parti'nin laikliğe bakışını da bu çerçevede değerlendirmek lazım.

Peki Anayasa Mahkemesi'nin AK Parti'yi laiklik karşıtı gören kararı ne anlamı geliyor?

Bence şu anlama geliyor: AK Parti dışlayıcı laikliğe karşıdır. Zaten Türkiye'de bir sağ partinin dışlayıcı laikliği savunması siyaseten mümkün değildir.

Yeni Şafak 12/10/2009

FIIA Analizi: Turkey's New Strategic Identity

2009-10-05T00:11:00.005+03:00

"Looking for a New Strategic Identity: Is Turkey Emerging as an Independent Regional Power?"
Hanna Ojanen & Igor Torbakov
The Finish Institute of International Affairs
Briefing Paper 30, May 2009

Summary

The recent flurry of Turkish diplomatic activity appears to be projecting an image of a dynamic and assertive international actor. The various moves that the Turkish leadership has made of late in the international arena, however, seem to have created some confusion among Ankara’s partners and neighbours.

The perceptions of Turkish international behaviour vary. The spectrum of opinions appears to be exceptionally broad, ranging from seeing Turkey as turning its back on the West to viewing Ankara’s foreign policy as being well balanced toutes directions, to characterizing Turkey’s conduct as being essentially “directionless”.

In reality, Turkish behaviour is shaped by both domestic and external factors. It is being influenced by the shifts in the country’s international identity and the changes in Turkey’s vision of its new geopolitical role, which themselves are the result of the powerful forces that are bringing about deep transformations within Turkish society and politics.

At the heart of the current Turkish foreign policy is a quest for a new strategic outlook and action that would enable the country to pursue an independent path on key regional issues and maintain balanced interactions with all its neighbours.

Turkey’s increasingly independent course, while undoubtedly possessing a significant positive potential, is likely to encounter formidable challenges. Furthermore, Turkey’s ambitions might well be constrained by the lack of resources needed to pursue a genuinely independent and assertive foreign policy.

For Turkey’s Western allies, a still bigger question is whether Ankara is able to balance the nationalistic public attitude and the need to continue working closely with Europe and America.

Debating Turkey

Turkey is a country that appears destined to provoke debate. Ankara’s recent foreign policy activism is a case in point. For quite some time, the Turkish top leadership has been tirelessly criss-crossing the globe – from Algeria to Saudi Arabia and from Russia to Azerbaijan. Everywhere they go, the Turks tend to air new diplomatic initiatives, offer mediation, advance blueprints for new regional security regimes and, last but not least, seek to boost trade ties. There is one feature, though, that cannot fail to catch the eye: almost all of Turkey’s foreign policy moves over the last couple of years have a pronounced Eurasian and/or Middle Eastern bent.

This remarkable shift in the emphasis and orientation of Turkish foreign policy has generated a wary response on the part of Ankara’s traditional Western allies – the United States, the European Union and NATO. The Western attitude to what appears to be Turkey’s change of direction can be characterized as a mixture of cautious encouragement and serious concern. The key questions that trouble Western analysts would appear to be these: To what extent will Turkey’s new assertiveness and ambitions. remain compatible with the West’s strategic objectives? How independent is Ankara prepared to be in crafting good neighbourly relations with the countries that the West regards as “problematic”?...

...

New strategic identity taking shape

To be sure, it would be a gross oversimplification to believe that the shifts in Turkey’s strategic orientation are driven solely by the AKP elites’ religious affiliation, greed or the lust for power. The electoral victory of Turkey’s “moderate Islamists” back in 2002 and the steady popular support that the government of Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan and President Abdullah Gül – almost 39% of the vote in the local elections in March – has been enjoying since then are themselves the result of the powerful processes that are reshaping the socio-political life of the country. Among the historical forces driving change are:

a) the spectacular economic development in the Anatolian hinterland;

b) the broadening of the elite through the emergence of the new ambitious provincial social actors, who are economically dynamic and culturally conservative;

c) the increasing role of elected officials and thus also a stronger government.

These changes generate important shifts in national identity, leading (among other things) to the rise of religious sentiment, which paves the way for identification and affinity with Turkey’s Muslim neighbourhood.

...

Full-text / Tam Metin

http://www.upi-fiia.fi/en/publication/74/

Yeryüzünün Renkleri (XXI)

2009-09-30T00:09:00.002+03:00

Kaynak: flickr.com

Mevlana Rumi'den (VIII)

2009-09-21T18:17:00.004+03:00

1-Ansızın girdi kapımdan o güzel, İçti mey, bekledi bir an o güzel. Seyredip tutmak için saçlarını, oldu tekmilce yüzüm göz, gözüm el. Çekemem el, nicedir sırlardan, Konuşup açmama hiç imkân yok. Seni memnun edecek sır bende; Diyebilsem ama hiç imkân yok.

2-Mest iken bir gün varıp üstadıma, Söyledim; "varlık nedir, yokluk nedir?" "şöyle dur, halkın ezasından uzak," Var ve yok, insan için bir perdedir. Hep O'dur, varlık ve yokluk, haz, keder, Neyse istek, hep O yoktan var eder. Can gözün âh olsa candan görmeğe, Sen o'sun, bil, böyledir kutsal kader!

3-Sevgilim tekmil cihandan gizlidir. Duygudan, her türlü zandan gizlidir. Aşikâr gönlümdedir bir ay gibi, Can ve tendir, ten ve candan gizlidir. Ben miyim ben, sen misin sen, ben mi sen? Ben miyim, sen sensin elbet, sen de ben. Ey hatemli yâr, seninle bir hoşum, Sen mi bensin, ben mi sen, geç şüpheden.

4-Bir canım, gel gör ki var yüz bin tenim, Neyleyip, netsem ki ağzım sır benim. Bunca insan var, "benim" hep "ben" diyen, Yok ki bir er, söylesin tek "ben senim."

5-Aynı ruhtan yücelen bir nice unsur gibiyiz, İki can-içre biriz, sonsuza yansır gibiyiz. Bir güzel anlamı elbet olacak sevgimizin; Bil ki sen bende ve ben sende birer sır gibiyiz.

6-Sırrı bu aklın, bilinmez akl-ile, Tek kulaktır müşteri ancak dile. Sırf keder, gam, gitti kaç gün, kaç gece, Geçti yanlışlarla günler, öylece. Geçse günler, korku yok, herşey masal, Ey temizlik örneği, sen gitme kal! Kandı her şey, tek balık kanmaz sudan, Gün uzar, rızkın eğer bulmazsa can.

7-Anlamaz olgun adamdan bil ki ham, Söz uzar, kesmek gerektir vesselam!

8-Cömertlikte ve yardım etmede akarsu gibi ol.
Şefkat ve merhamette güneş gibi ol .
Başkalarının kusurunu örtmede gece gibi ol .
Hiddet ve asabiyette ölü gibi ol.
Tevazu ve alçak gönüllülükte toprak gibi ol.
Hoşgörülükte deniz gibi ol.
Ya olduğun gibi görün ya göründüğün gibi ol.

9-Her gün bir yerden göçmek ne iyi
Her gün bir yere konmak ne güzel
Bulanmadan, donmadan akmak ne hoş
Dünle beraber gitti cancağızım,
Ne kadar söz varsa düne ait,
Şimdi yeni şeyler söylemek lazım.

10-Gel, gel, gel, ne olursan ol yine gel!
İster kâfir, ister putperest, ister mecusi ol, gel
Bizim dergâhımız ümitsizlik dergâhı değildir.
Yüzbin kere tövbeni bozmuş olsan da
Yine gel...

11-Alemin bal şerbetinden bana ne!
İşte önümde benim ayran tasım,
Ne malım mülküm var benim ne de azığım,
Ben gene de senin malın mülkün olsun diye çalışırım
Senin başını sokacak bir yerin olsun diye,
Senin bir dikili ağacınım.

12-Yalnız sayıda çoktur onlar alabildiğine
Hani şu bademler gibi, bademler gibi.
Ama hepsindeki yağ bir.
Dünyada nice diller var, nice diller,
Ama hepsinde anlam bir.

13-Mümkün mü bu, olsun ruhumuz ilgisiz? Sen bende ve ben sende doğar, gizleniriz. Sen ben deyişim anlatabilmek için, Sen ben aramızda yok ki gerçekte biliriz.

14-Her ne istiyorsan kendinde ara!
Senin canının içinde bir can var, o canı ara!
Senin dağının içinde bir hazine var, o hazineyi ara!
Eğer yürüyen dervişi arıyorsan;
Onu senden dışarıda degil,
Kendi nefsinde ara!

15-Sabır, gamdan kurtulmak için anahtardır.

...

1-İyiler gittiler. Güzel usûl ve adetleri kaldı; | kötü adamlardan da zulümler ve lanetler!

2-Neyi arıyorsan o'sun sen.

3-Altın ne oluyor, Can ne oluyor; İnci, Mercan danedir, bir sevgiliye harcanmadıktan, bir güzele feda edilmekten sonra.

4-Hiddet ve Şehvet insanı şaşı yapar; Ruhu doğruluktan ayırır...

5-Ayran kâsem önümde oldukça, vallahi kimsenin balını düşünmem bile. Azıksızlık, ölümle kulağımı bursa bile, HÜRRİYETİ KULLUĞA SATMAM BEN!

6-Kimin aşka meyli yoksa o kanatsız kuş gibidir, Vah Ona!

7-Testide ne varsa dışına o taşar.

8-Rüşvet alan, Para pul padişahı değiliz; Paramparça olmuş gönül hırkalarını diker, Yamarız biz.

9-Biz Pergel gibiyiz. Bir ayağımız Şeri'at'de sağlamca durur, öteki ayağımız yetmiş iki milleti dolaşır.

10-Sana Allah bu canı bedava verdi de o yüzden canının kıymetini bilmiyorsun.

11-Hangi hoş vardır ki nahoş olmamıştır? Hangi tavan vardır ki yıkılmamış, yere serilmemiş. İlim gönüle yansırsa, insanlığın iyiliğine kullanılırsa yardım olur; amma tene, maddeye yansırsa, bu bir yük, bir ağırlık, bir felaket olur.

12-Ey zulümle bir kuyu kazan! Sen kendin için tuzak hazırlıyorsun. Ey başkalarına ağlayan göz! Gel, bir müddetcik otur da kendine ağla!

13-Cenab-ı Hakk, yüzbinlerce kimya, ilaç yarattı; amma insanoğlu sabır gibi bir kimya görmüş değil.

14-Denizi bir testiye döksen ne kadar sığar? Bir günlük kısmet! Harislerin göz testileri dolmaz; halbuki sedef kanaat etmedikçe içi inci dolu olmaz. Hayvan otla semirir, insan da yücelikle, şerefle gelişir. Güzel ne iyi suret; bil ki kötü huyla beraber olunca bir kalp, akça bile etmez. Aşk o yalımdır ki, parladı mı sevgiliden başka ne varsa hepsini yakar.

15-Bir sofranın çevresine yüz tane adam oturur, yer. Fakat baş olmak isteyen iki adam, dünyaya sığamaz.

Kaynak:
http://dusundurensozler.blogspot.com/2009/08/mevlanadan-secmeler-2.html
http://dusundurensozler.blogspot.com/2009/03/mevlanadan-secmeler-1.html

Kahve Dostlarından Gelenler (VI)

2009-09-07T00:41:00.013+03:00

"Barikâ-i hakikat müsademe-i efkârdan doğar" (Gerçeğin ışığı fikirlerin çatışmasından doğar)

Namık Kemal

BAŞLANGIÇTAN CUMHURİYETE KADAR TÜRK TARİHÇİLİĞİ, Kemal KOÇAK

CUMHURİYET DÖNEMİ HÜKÛMET PROGRAMLARININ TARİH EĞİTİMİNE YANSIMALARI, Kemal KOÇAK

OSMANLIDAN CUMHURİYETE TARİH ANLAYIŞINA TESİR EDEN FAKTÖRLER, Kemal KOÇAK

“TALİM VE TERBİYE”NİN TÜRK EĞİTİM VE KÜLTÜR POLİTİKALARINDAKİ TARİHÎ YERİ, Kemal KOÇAK

TÜRK MİLLÎ EĞİTİM SİSTEMİNE PANORAMİK BAKIŞ, Kemal KOÇAK

TÜRKİYE’DE TARİH PROGRAMLARININ İNCELENMESİ VE GELİŞTİRME ÇABALARI, Kemal KOÇAK

BENIM ADIM DOMINGA!, Serdar M. Degirmencioglu

HER GUN YINELENSE DE YANLIS YANLISTIR, Serdar M. Degirmencioglu

POLIS: 10 - COCUKLAR: 0, Serdar M. Degirmencioglu

TURKSEL'IN COCUK ISCILERI, Serdar M. Degirmencioglu

EN GUZEL VISNE RECELI, Serdar M. Degirmencioglu

Annen Varto’da Cheese Cake yaparmış, he mi?, Gülsen FEROĞLU

Hatırlıyorsun değil mi?, Gülsen FEROĞLU

Lazımdır bi şey söyleyem size, Gülsen FEROĞLU

Nerede bu Kemal, nerede KERİNÇSİZ…, Gülsen FEROĞLU

Saçlarına yıldız düşmüş, kopar anne, Gülsen FEROĞLU

Aydınlardaki ideolojik körlük!, Nurullah Aydın

AKIL TUTULMASI, Sabahattin Talu

AT GÖZLÜKLÜ ROMANTİK BAKIŞ, Sabahattin Talu

ÇÖZÜMDE ORTAK PAYDA VE KIRMIZI ÇIZGILER, Sabahattin Talu

ÖNCE ADINI DOĞRU KOYUN, Sabahattin Talu

ORTADA KUYU VAR , YANDAN GEÇ, Sabahattin Talu

SEN DE Mİ LEYLA!!!, Sabahattin Talu

TARİHİ FIRSAT’TAN TARİHİ HATA’YA DOĞRU, Sabahattin Talu

DELİNİN BİRİ, UYANIKLAR VE AKILSIZ BAŞLAR, Sabahattin Talu

İÇ İÇE’DEN YAN YANA’YA, Sabahattin Talu

MESAJLARIN DÜŞÜN“DÜRTDÜKLERİ”, Sabahattin Talu

NEREDEN NEREYE…, Sabahattin Talu

Foto Muhabiri-ARA GÜLER, Nezih Tavlaş

Şiir Koy Alnıma, Özkan Satılmış

Canan Oluverdin, Engin NAMLI

Nereye Kadar, Engin NAMLI

Sen Giderken, Engin NAMLI

Sevgimden Ayırmadım Ki, Engin NAMLI

SEVMEK, Arife Tek

BİR YILDIZ GİBİ OLUN, Arife Tek

Cumartesi Dergisi No: 48

Cumartesi Dergisi No: 52

Doğudan Dergisi / www.dogudan.org

Geziyorum Dergisi

Governance on Mars, HB Paksoy

Tengri in Eurasia, HB Paksoy

Would Turkey be in the ‘winners' club’ or ‘losers' pit’ by 2023? A “Devil’s Advocate” perspective, Mehmet Öğütçü

Kahve Dostlarından Gelenler V
Kahve Dostlarından Gelenler IV
Kahve Dostlarından Gelenler III
Kahve Dostlarından Gelenler II
Kahve Dostlarından Gelenler I

Siz de düşüncelerinizi kahvemize gönderebilirsiniz. (dusuncekahvesi@gmail.com)
Farklı eğilimdeki düşüncelere açık olan kahvemizde yer alan yazıların sorumluluğu sahiplerine aittir.

Güzel İstanbul

2009-08-30T15:38:00.000+03:00

Yeryüzünün Renkleri (XX)

2009-08-28T23:29:00.003+03:00

.

.
Kaynak: Flickr.com
.

Osmanlı’da ve Sarayda Ramazanlar

2009-08-20T23:05:00.003+03:00

Mehtap YILDIRIM

Biz o devirlerde hayatta olmadığımız için, hep içimizde bir özlemdir Osmanlı Medeniyeti… İnsanlığın hâlâ hasretini çektiği, temelinde insan hak ve özgürlüklerine saygı, hoşgörü, adâlet barındıran yüksek erdemlerle dolu bir medeniyettir Osmanlı. Hangimiz hayalî de olsa şair Nedim’in “Bir sefa bahşedelim gel şu dil-i nâşada/ Gidelim serv-i revanım yürü sa’d abad’a/ İşte üç çifte kayık iskele amade/ Gidelim serv-i revanım yürü sa’d abad’a” dizelerinde kendini zamanın işlemeli kıyafetleri içerisinde bir kayıkta bulmadı ki. Osmanlı İmparatorluğu her şeyiyle ayrı bir araştırma konusu, ancak biz sadece Osmanlı’da Ramazan kültürünü araştırıp inceledik ve sizinle paylaşalım istedik. Hep birlikte Osmanlı’daki Ramazanlara bir yolculuk yaparken, kimimiz kendini sarayda incili kaftanlar içerisinde padişahın onur konuğu olarak iftar sofrasındaki yerini almış olarak hayâl edebilir. Kimimizde, kendisini gösterişli kıyafetler içerisinde haremde ud çalarken hayâl edebilir.

Osmanlılar zamanında Ramazan ayının gelmesiyle hânelere ve gönüllere bir şenlik doğardı. Hanımlar bütün hünerlerini ortaya döker, birbirinden leziz ve Ramazana özel lezzetlerle sofraları donatırlardı. Anne ve babalar Ramazanın tatlı telaşı içindeyken, çocuklar da unutulmazdı. Ailenin yaşlı fertleri çocuklara masallar anlatır, bilmeceler sorar, onları hem eğitir, hem de eğlendirirlerdi. Evlenme çağındaki kızlar ise; büyüklere hürmette kusur etmemek, sofra adabı, oturuş ve kalkışlarıyla büyükler tarafından bir değerlendirmeye tâbi tutulurlardı. Ramazan boyunca devletin önde gelenleri ve varlıklı kişilerin konaklarında büyük iftar sofraları kurulurdu. İftarların en görkemlilerinin yaşandığı sarayda sofraya büyük siniler dizilir, saraylılar sofranın çevresine sıralanıp iftar açarlardı. Sofranın muazzam görüntüsü nefis yemek kokularıyla birleşince, insanda bir imrenme duygusu meydana getirirdi. Top atılır atılmaz da duâlar yapılır ve yemeklere hücum edilirdi. İftariyeliklerle başlayan iftar yemeğine hep birlikte kılınan akşam namazıyla ara verilirdi. Namazdan sonra iftar sofralarında değişmez ilk yemek; et veya tavuk suyuyla hazırlanan düğün, mercimek, yoğurt, pirinç çorbalarıydı. Ramazanın vazgeçilmez yemeği pastırmalı yumurta ise sahanlar içinde yanında mutlaka Ramazan pidesiyle sunulurdu. Daha sonraki yemekler etinden sebzesine, pilavından böreğine ev sahibinin gücüne göre yapılan lezzetlerdi. Kuru meyvelerden yapılan hoşaflar, 60-70 kat yufkadan oluşan baklava, kazandibi, kabak tatlısı, keşkül ve Ramazana has bir tatlı olarak bilinen gül kokulu güllaç ise iftar sofralarının vazgeçilmez tatlılarıydı.

Baklava Testi: O dönemlerdeki standartlara göre mükemmel bir baklava en az yüz ince yapraktan olurdu. Mükemmel bir baklavanın test edilme şekli de ilginçti. Şöyle ki; bir İngiliz altını, yarım metre yükseklikten baklavanın üzerine bırakıldığı zaman söz konusu İngiliz altını dibe kadar yani tepsinin tabanına kadar ulaşabiliyorsa, o baklava sınıfı geçti demektir. Böylesi bir baklavayı yapan baklava ustası, bu becerisinden dolayı ödüllendirilirdi. Başarısız baklava da geri mutfağa teslim edilirdi. Bu başarısızlık, baklava ustası veya aşçı için büyük bir utançtı.

Diş Kirası: Eski Ramazanlarda hassasiyetle üzerinde durulan, ancak şimdilerde unutulan geleneklerden biri de ‘Diş Kirası’dır. Osmanlı döneminde zengin köşk ve konaklarda iftar davetleri verilir, fakir halk için de sofralar hazırlanırdı. Çat kapı gelen Allah misafiri içeriye alınırdı. Fakir fukaraya da kadife kese içerisinde gümüş akçe veya altın paralar verilirdi. Bu hediye verme geleneği “Diş Kirası” olarak adlandırılırdı.

Ramazan geceleri ve eğlenceleri: Mahalle kıraathanesine çıkmak ya da komşulara gitmekten öteye geçmeyen gece hayatı, Ramazanda bambaşka bir biçime bürünürdü. Mahyalarla süslenmiş ışıltılı İstanbul’da gezmek ayrı bir keyifti. İftardan sonra erkekler dışarı çıkar, özellikle yaz aylarına rastlayan Ramazanlarda eski İstanbul’da Fatih, Şehzâdebaşı, Lâleli, Beyazıt, Sultanahmet, Ayasofya, Eyüp, Sultanselim Cami meydanlarındaki açık hava kahvelerine gidilir, teravih namazına kadar çubuk, nargile, kahve v.b. içilip sohbet edilirdi.

Namazdan sonra eğlence yerlerine gitmek adettendi. Özellikle Şehzadebaşı’ndaki Direkler Arası en canlı eğlence merkezlerindendi. Tavuk Pazarı’ndaki semai kahveleri, Şehzadebaşı’nda sergilenen kukla, Karagöz, ortaoyunu gösterileri, bazı ünlü meddahların devam ettiği kahveler en çok ilgi gören eğlence mekânlarıydı. Kavuklusuyla, Pişekârıyla, davul ve zurnanın coşkulu sesiyle, lavanta kokularıyla orta oyunu, bir başka âlemdi. Orta oyununda olaydan çok nükteye yer verildiği için, oyuncular aralarında tespit ettikleri konuyu çoğu zaman taklit ve nükte üstüne nükte yaparak hareketlendirir ve renklendirirlerdi. Eğlence; gazeller, semailer, koşmalar, divanlar, manilerle devam ederdi. Kadınlar da evlerde toplanır, çeşitli eğlenceler düzenleyip maniler okuyarak sahur vaktine kadar hem eğlenip, hem de sahur yemeği hazırlarlardı. Sabaha karşı davulcuların okuduğu maniler, sahuru haber verirdi.

Ramazan davulcuları ve Ramazan mânileri: Sahur’un habercisi Ramazan davulcularının nesilden nesile söyleyerek taşıdığı “Ramazan Manileri” eski Ramazanların önemli özelliklerindendi. Konusu çoğunlukla Ramazanla ilgili olan bu deyişler, sahur vaktini haber vermek için söylenirdi. Ramazanın on beşinden sonra maniler için çalgılı kahvelerde yarışmalar da düzenlenirdi. Yarışmaya katılacak olanlar yüksek bir yere oturur ve yarışma başlardı. Manicilerden biri “ayak” atar, yanındaki hemen o ayağa uygun cinaslı bir beyti hemen okumak zorunda kalırdı. Bunu gerçekleştiremediği an saf dışı olurdu.

Ramazan davulcuları ve manilerimizde bugün ayakta kalmaya çalışan kültürel değerlerimiz arasında. Her ne kadar bundan rahatsızlık duyan bir azınlık olsa da, kültürümüzü yaşamalı ve yaşatmalıyız. On bir ay boyunca, İstanbul’un mâlum semtlerinin eğlence mekânlarından yükselen müzik seslerinden bu halk rahatsız olmuyorsa, sadece bir ay boyunca yükselecek davul ve mâni seslerine de kimsenin bir mani olmaması gerekir.

“Ne uyursun, ne uyursun/ Bu uykudan ne bulursun/ Al abdesti, kıl namazı/ Cenneti âlâyı bulursun.”

Ramazan ve kandillerde meyhaneler kapatılırdı: Balat ve Fener gibi çoğunlukla gayrimüslimlerin yaşadıkları semtlerde, çoğunu Rumların işlettikleri meyhaneler kandillerde ve Ramazanlarda kapanır, hatta kepenklerine bunu hatırlatan bir kâğıt da yapıştırılırdı.

Sarayda Ramazanlar: Abdülhamit’in kızı Ayşe Sultan’ın, 1960′ta yayınlanan “Babam Abdülhamit” isimli kitabında şöyle anlatılıyor: “Sarayda Ramazanlar çok güzel olurdu. Bir hafta evvel hazırlık başlardı. Temizlik yapılır, kiler-i hümayundan bütün dairelere büyük sürahiler içinde türlü şuruplar, birçok iftariyelikler gelirdi. Ramazanın ilk gecesi bütün dairelerin sofalarına altın yaldızlı kafesler kurulur, harem ağalarıyla bir imam, iki güzel sesli müezzin gelirdi. İlahiler okunarak namaz kılınırdı. Gece kapılar açılır, sahur tablaları girer, top atılıncaya kadar herkes ayakta kalırdı. Öğle üzeri de her daireye bir hoca gelir, vaaz verirdi. Akşam topla beraber zemzem-i şerifle oruç bozulur, iftar takımları hazırlanır, buzlu limonatalar, şuruplar içilirdi… Sarayın harem dairesi, Ramazanda adeta cami haline girer, herkes ibadetle vakit geçirirdi…”

Büyüklerden hep duyarız. Ramazan ayı geldiğinde, ” Ahh hani eski Ramazanlar” diye iç geçirirler. Ama her sene bu eskiye özlem tekrar edilir. Yani dün dedelerimiz aynı şeyi söylüyorlardı, bugün de babalarımız eski Ramazanları özlüyorlar. Belki yarın bizler de aynı şeyleri tekrar edeceğiz. Her şeye rağmen, her Ramazanın kendine has güzellikleri vardır. Bunları fark edip bu heyecanı canlı tuttuktan sonra, her Ramazan güzeldir. Bu güzelliği veren de, bu ay içindeki rahmet, bereket ve mağfiret gibi Rahmanî hediyelerdir.

Kaynak: Taka

‘Kürt açılımı siyaseti sarsacak’

2009-08-17T18:41:00.002+03:00

TARHAN ERDEM: ‘Kürt açılımı siyaseti sarsacak’
Taraf 17.8.2009
.
NEŞE DÜZEL: CHP ile MHP, Kürt açılımına karşı çıkıyor. Önce CHP’den başlayalım. Bir zamanlar Kürt raporunu hazırlatmış olan bu parti şimdi neden barışı desteklemiyor?

TARHAN ERDEM: Deniz Baykal, 1989’da hazırlanan Kürt raporunu benimsediğini söylüyor. Hatta kendisinin de bu raporu yazanlardan biri olduğu manasına gelen sözler ediyor. Oysa o rapor, Erdal İnönü’nün çalışmasının bir parçasıydı. Baykal ise o dönemde Erdal Bey’e karşıydı.

Pek anlamadım...

O Kürt raporu, bir felsefenin raporuydu. Nitekim o raporun arkasından, 1991 seçimlerinde HEP’lilerin SHP listelerinden milletvekili adayı gösterilmeleriyle ilgili o meşhur karar geldi ve böylece HEP’liler (Leyla Zana, Ahmet Türk...) Meclis’e girdiler. Eğer CHP, 1992 sonrasında da o raporun felsefesine bağlı kalmış olsaydı, bugün Kürt açılımını engellemeye çalışmaz, aksine bu süreçte AK Partisi’nin çok ilerisinde olurdu. Ama bugün CHP’nin durumu hazin.

Kürt raporunun yazıldığı dönemden bu yana CHP’de ne değişti?

Aslında CHP’de değişim 1971’de başladı. İsmet İnönü’nün 1965’te başlattığı Ortanın Solu hareketinin içi, İnönü’den sonra doldurulamadı. Hareket, sloganlarla idare edildi. Bu yüzden de 1978’de CHP iktidara geldi ve ancak 22 ay hükümet olabildi. Bir yıl sonra beş milletvekili için yapılan 1979 ara seçimlerinde beş sıfır mağlup oldu. Yani halk, partinin karşısına geçti ve CHP bu yüzden hükümetten düştü.

CHP’de solun içini kimler dolduramadı?

Ecevit ve Baykal... Ecevit doldurma ihtiyacı ve endişesi duyardı ama yapamadı. Baykal’ın ise siyaset etme anlayışı sadece oy almaya yöneliktir. Deniz Bey sabahleyin kalkıyor, “Bugün en önemli şey ne? Ben bugün ne söylersem, ne yaparsam halktan oy alırım” diyor.

Kürt açılımına karşı çıkmak oy mu getirecek CHP’ye ve Baykal’a?

Hayır. Baykal, “AK Partisi’ne karşı çıkarsam, AK Partisi’ne karşı olanlar beni tutar ve bana oy verir” diye düşünüyor. Bu ülkede, ne olursa olsun, ne yaparsa yapsın AK Partisi’ne karşı olan bir kesim var çünkü. Baykal o kesimdeki AK Partisi karşıtlığına güveniyor. Mesela Baykal, başta TRT Şeş’e de karşıydı. Geçen ocakta TRT Şeş yayına başladı ve Baykal’ın bu süre zarfında hiç sesi çıkmadı. “TRT Şeş’e karşıydım, şimdi de karşıyım. İktidara geldiğimde TRT Şeş’i kapatacağım” demedi. Göreceksiniz, Kürt açılımı konusunda da böyle olacak.

Ne yaşanacak?

Bu yolda bazı demokratikleşme adımları atılacak ve Baykal’ın bu adımları engellemeye çalıştığı unutulacak. Üstelik Baykal, bu açılımları desteklemiş gibi davranacak. Baykal’ın siyaseti budur. O sadece atılacak adımları engellemeye çalışır. Onun meselesi AK Partisi’ne karşı olmak ve bu karşıtlıktan oy devşirmektir. Baykal bugün de bunu yapıyor ama çok büyük hata ediyor.

Niye?

CHP, bu tutumuyla kendi gerçek tabanından oy kaybedecek. CHP, ekonomik durum veya başka nedenlerden ötürü AK Partisi’nin karşısında olan kitlelerden oy almaya çalışacak.

Kürt raporunun yazıldığı dönemden bu yana CHP’nin tabanı büyük bir değişimden geçti mi peki?

CHP’nin örgütü tabii ki değişti. 2002’deki kurultay döneminde partiye on bin yeni üye kaydedildi. Son kurultayda da kaydedilen yeni üye sayısı dokuz bini buldu. Bu yeni kayıtlar eski üyeleri bastırmak için yapıldı. CHP’nin delegeleri bu yeni üyelere seçtirildi. Seçilen bu delegeler de, kurultayda CHP’nin yönetimini seçtiler. CHP’de siyaset etme anlayışı artık bu. Tepede bir genel başkan var. İl başkanları onun seçtirdiği insanlar. Bunların CHP’nin politikasını oluşturmada hiçbir rolleri yok. Erdal İnönü zamanında böyle değildi. O, çok daha liberal ve özgürlükçüydü. Bugün CHP’nin temel sorunu parti içi demokrasinin hiç olmamasıdır.

Peki, CHP’ye oy veren kitle değişti mi?

Hayır. Teşkilatla seçmeni birbirine karıştırmamak lazım. CHP’nin klasik seçmeni, seçmenlerinin genel karakteri değişmedi. Özellikle AK Partisi iktidara geldikten sonra, laik ve Atatürk’e bağlı olan insanlar CHP’ye daha da ısrarla oy verdiler ve vermeye de devam ediyorlar. Türkiye’de seçmenin şöyle bir özelliği var. Yüzü Batı’ya dönük olan, eğitim düzeyi yüksek insanların önemli bir kesimi laiklik endişesi taşıyor. Özellikle bu kesimin kadınları AK Partisi’nin laikliğe karşı olduğunu düşünüyorlar. Bu endişe sebebiyle de ülkedeki diğer bütün siyasi unsurları ve sorunları gözardı ediyorlar, sadece laiklik kaygısıyla karar veriyorlar.

Bu kesimin demokrasi eksikliği, yetersizliği diye bir endişesi, yok mu?

Şöyle anlatayım. Bu kesimin insanları özel hayatlarında fevkalade özgürlükçüdür. Araştırmalarımızda “Karınız kendi işini kendisi tayin edebilir mi. Herhangi bir işte çalışabilir mi. Yılbaşını kutlar mısınız. Denize mayoyla girer misiniz” gibi sorular sorduğumuzda bu kesim tamamen kişisel özgürlüklerden yanadır. AK Partisi’ne oy verenlerin önemli bir kısmı ise kişisel özgürlükler konusunda muhafazakârdır. Bu iki kesime, “Asker gerektiğinde idareye müdahale edebilir mi” diye sorduğunuzda ise tablo tamamen değişir.

Ne cevap verirler?

Kişisel özgürlükler konusunda son derece serbest düşünenler, konu, siyasal özgürlüklere gelince muhafazakâr olurlar. Bunlar siyasi açıdan özgürlükçü olamazlar. Bunların önemli bir bölümü askerin darbe yapmasını kabul eder. Kişisel özgürlüklerde tutucu olan kesim ise kendini kollamak için siyasi açıdan özgürlükçüdür, müdahalelere karşıdır. Yani demokrasiye tamamen taraftardır. Böyle bir toplum yapısına sahibiz biz.

Kürt açılımında başarı sağlanamazsa ne olacak?

Bugünkü Kürt açılımı, geçmişteki tartışmalar gibi değil. Türkiye, Kürt meselesinde farklı bir sürece girdi. Bir kere Başbakan bu işin sonuna kadar arkasında duruyor. Bu açılımın başarısız olması ihtimali yok. Bu açılımdan geri dönüş yok. Bu açılım başarılı olacak. Bütün engellemelere rağmen Kürt sorunu çözüm yolunda ilerleyecek. Çok ciddi demokratik adımlar atılacak. Kürt sorunu tabii ki tamamen çözülmeyecek ama Kürt sorunu artık bugünkü gibi de olmayacak. Anayasa seçimlerden önce veya sonra mutlaka değiştirilecek. Çünkü Anayasa değiştirilmeden olmaz.

Neden olmaz?

Çünkü Türkiye’deki meselenin ve açılımın özü budur. Biz 1989’da Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik şartını kabul ettik. 1991’de de bunun kanununu Meclis’ten geçirdik. 2003’te AK Partisi Kamu Reformu Kanunu’nu Meclis’e getirdi. Cumhurbaşkanı reddetti. İl Özel İdaresi Kanunu’nu getirdi. Cumhurbaşkanı gene reddetti. CHP de bunu Anayasa Mahkemesi’ne götürdü. Bugün Anayasa’nın 126 ve 127. maddeleri bu ülkede gerçek bir yönetim reformunun yapılmasına müsait değil. Anayasanın mutlaka değiştirilmesi lazım. Kürt açılımını gündeme getiren iktidarın anayasanın değiştirileceği güvencesini vermesi gerekiyor.

Eğer AKP yerine başka bir parti iktidarda olsaydı ve o parti bu Kürt açılımını gerçekleştirseydi, CHP destekler miydi?

Hayır, desteklemezdi. Deniz Bey’in politika yapma tarzı, siyaset anlayışı budur. Deniz Bey konuştuğu konuların özüyle ve esasıyla ilgili konuşmuyor. Onun meselesi konunun özü değildir. Onun meselesi, o gün iktidara karşı durmaktır. Deniz Bey bunu yapıyor.

CHP, iktidarın olumlu ya da olumsuz ayrımı yapmadan her icraatına karşı çıkmayı muhalefet sandığından mı böyle yapıyor? Yoksa Kürtlere demokratik haklarının verilmesine gerçekten karşı mı?

Deniz Bey’in bu konuda söylediklerinin ne bilimsel ne de siyasi bir dayanağı var. Söyledikleri hiç önemli değil. Karşı olduğunu belirtiyor, o kadar. Baykal, karşı olmak adına yarın bambaşka şeyler de söyleyebilir. Baykal bir yana, CHP’de ve aydınlarımızda çözülme, bu ülkede demokrasinin genişlemesi ve derinleşmesi sonucunda yaşanacak. Çünkü onlar gerçekten laiklik endişesi yaşıyor.

Laiklik endişesi duyanların demokrasi diye bir endişesi yok mu?

Yok. Onlar için birinci sırada laiklik geliyor. Bu ülkede laiklik konusunda AK Partisi’nden ciddi olarak kuşkulanan bir kesim var. Hükümet, bunların kuşkularını ciddiye almalı. Çünkü bu insanlar, Ergenekon gibi yapıların da organizasyonlarıyla, ‘AK Partisi ne yaparsa yapsın, ona karşı çıkmaya’ koşullandırıldılar. Bu insanlar, laiklik endişesi nedeniyle de her konuda AK Partisi’ne karşılar. Bunların bir kısmı AK Partisi’ne ne olursa olsun karşı olmaya devam edecek. Bir kısmı ise bir süre sonra görecek.

Neyi görecek?

Laikliğin, ancak demokrasiyle güçlendiğini görecek. Aslında Kürt açılımı, demokrasinin derinleşmesi demektir. Bir ülkede demokrasi derinleştikçe laiklik daha güvence altına alınır. Demokratik bir devleti, laiklik olmadan yönetmeniz mümkün değildir. Kürt açılımında ciddi adımlar atılır da bu ülkede demokrasi genişler ve derinleşirse, bazı insanlar görüşlerini ve duruşlarını gözden geçirip CHP’den kopacaklar. Zaten CHP’nin aldığı oyun tamamı CHP taraftarlığından oluşmuyor. 2009 seçimlerindeki yüzde 23’lük oyun önemli kısmı, insanların kendilerine bir parti bulamayıp kerhen CHP’ye verdikleri oylardır. İnsanlar CHP’ye ya da Baykal’a oy vermiyor. İnsanlar AK Partisi’ne karşı oy veriyor.

CHP’nin devlet partisi olduğu söylenir ama bu kez devlet de Kürt açılımını desteklediği halde CHP muhalif duruyor. CHP artık devlet partisi değil mi? Ya da CHP artık devletin bir bölümünün partisi mi?

Bence, devletin kurumlarının bütünüyle Kürt açılımından yana olmadığını, Kürt açılımını sadece tepedeki bürokratların ve Genelkurmay Başkanı’nın istediğini düşünüyorlar. Kendi aralarında, “Sen tepedeki adama bakma. Onun altı kaynıyor” diye konuşuyorlardır.

CHP’nin, demokratikleşmenin engeli gibi görünmesi sandığa nasıl yansıyacak sizce?

Kürt açılımı, Türkiye’de siyasi tabloyu tümüyle değiştirecek. Çünkü siyasette saflar yeniden belirlenecek. MHP’nin oyu belki biraz azalacak ama MHP daha sağlam ve bilinçli bir gövdeye sahip olacak. AK Partisi ise demokrasi savunuculuğunu daha sağlam bir temelde yapacak. Demokrasi damarı güçlenecek ve daha muhafazakâr demokrat bir parti olacak. Bu arada AK Partisi’nin karşısında yeni bir çağdaş demokrat parti kurulacak.

Siz yakın gelecekte solda yeni bir parti kurulacağını mı düşünüyorsunuz?

Sağ, sol ayırımı yapmıyorum. AK Partisi’nin karşısında daha güçlü bir parti oluşacak. Çünkü bugünkü gibi bir toplum yapısı ve böyle bir demokrasi anlayışı daha fazla devam edemez. Bugün söylediğini yarın değiştiren, halka karşı hiçbir saygısı olmayan, parti içi demokrasiyi kurmayan, tutarlılığı dikkate almayan bir parti yoluna devam edemez. Kürt açılımı sayesinde bu durum değişecek. Liberal, özgürlükçü, AB’yi savunan, hukuk devletine inanan, ‘bu anayasayla olmaz’ diyen, kısmen serbest piyasacı gerçekten demokrat bir parti kurulacak. Bu parti Kıbrıs sorununu da, Ermeni meselesini de halletmek isteyecek. Kürt açılımını ilerletecek. Yerel Yönetim Reformu’nu yapacak.

Bu parti CHP’nin tabanından mı oy alacak?

CHP’den oy alacak. Biraz da AK Partisi’nden alacak. Önümüzdeki seçimden sonra CHP küçülecek. Zamanla da bitecek. CHP, Anavatan Partisi gibi olacak.

Siz pek çok kamuoyu araştırması yaptınız. CHP seçmeni barışa karşı mı?

Hayır. CHP seçmeni laiklik konusunda endişe ediyor ve laiklik kuşkusu nedeniyle böyle davranıyor. CHP seçmeninin gözü laiklikten başka bir şey görmüyor. AK Partisi’nin her yaptığını yanlış ve takiyye diye yorumluyor.

Peki, CHP’liler, MHP’lilerle bu kadar benzeşmekten memnun mu?

Sanmıyorum. Bu durumu tolere ediyorlar.

Baykal’ın hesabı ne? Bu politikasının toplumdaki ve seçimdeki karşılığının ne olduğunu düşünüyor sizce?

Baykal ana muhalefet partisinin başkanı olarak kalmak istiyor. Söylediği her şey bu hedefe kilitlidir, aklındaki tek hedef budur. Bütün politikası bundan ibarettir. Baykal’ın başka bir hesabı yok.

Bu politikayla MHP’nin gerisine düşmez mi?

Bugünkü siyasi tabloda CHP iki yıl sonraki seçimlerde de ana muhalefet partisi olarak kalır. Baykal, MHP’nin ve AKP’nin muhafazakâr tabanından oy almayı planlıyor. Ama alamaz. Çünkü AK Partililerin büyük çoğunluğu on gündür kendi liderlerinin peşindeler. Kürt açılımını destekliyorlar.

MHP de çok keskin bir şekilde hatta CHP’den bile saldırgan bir üslupla barışa karşı çıkıyor. MHP’nin hesabı ne?

MHP’nin tutumu kendi genel misyonuna daha uygun. Kürtlerin ayrı bir unsur olarak telakki edilmesinden milliyetçiler rahatsız olurlar. MHP de milliyetçi bir parti olarak bu rahatsızlığını belli etmek istiyor. Devlet Bahçeli söylediklerinde ölçüyü kaçırıyor ama Baykal’dan daha tutarlı görünüyor. Baykal ise 1924 Anayasası’ndan da daha geride duruyor. 1924 Anayasası Kürtlüğü reddetmiyordu... Deniz Baykal ise “Herkes Türktür. Ancak bu kabulden sonra, Kürtler Kürttür” gibi yorumlar yapıyor. Aslında beni affedin. Ben Deniz’in yaptığı konuşmaları, ciddi olarak düşündüğüne de emin değilim. O satırbaşlarını bir kâğıda yazıyor ve sonra kürsüye çıkıp konuşuyor.

CHP tabanından Kürt açılımını savunan niye hiç ses çıkmıyor bugün?

Taban sessiz çünkü bugün Türkiye’de bir ‘aydın sorunu’ var. Bazı aydınlarımızın ‘AK Partisi’ne ne olursa olsun karşı olmak’ gibi bir ön yargıları ve sabit fikirleri var. Bu kesim, “AK Partisi ne yaparsa yanlıştır. Bizim, onun her yaptığının karşısında olmamız lazım. Hatta onun söylediklerini, sağını solunu değiştirip öyle yazmamız lazım” diye düşünüyor ve bunu yapıyor da. Oysa gazeteler ve yorumcular, hükümetin Kürt açılımını okurlarına çarpıtmadan duyurmalılar. Ancak haberi dürüstçe verdikten sonra eleştirilerini yazmalılar. Ama bakın, köşe yazarlarının yarısından fazlası AK Partisi’nin karşısında olduğu için, “Kürt açılımı yararsız” diyor. AK Partisi dünyanın en doğru şeyini savunsa da bunlar yine karşı çıkıyor ve geçmişte kendi yazdıklarıyla, söyledikleriyle ters düşüyorlar. Bu insanların bazılarının yazdıklarına, çizdiklerine hayret ediyorum ben bugün.

Toplumda barış karşıtlarının oranı nedir sizce?

Kürt sorununun demokratik yoldan çözümünü isteyenlerin oranı yüzde 80 mertebesindedir. Üstelik dindar kesim AK Partisi istediği için bundan sonra daha da fazla barıştan yana olacak.

Dindar kesim barıştan yana bir tutum içinde. Gazeteleri de o yönde yayın yapıyor. MHP ise Kürt politikasındaki sertlikle dindar kesimi de karşısına alıyor. Dindar kesimden tümüyle kopmuş Türkçü bir kesim mi var?

Tabii, dinî vecibelerini tam uygulamayan milliyetçiler var. MHP, insanların sadece milliyetçi yanına hitap ediyor. AK Partisi ise Kürt açılımını dinî bir söylemle de destekliyor. Tabanını tatmin etmeye çalışıyor. AK Partisi’nin dindar kesimdeki oyu artacak.

Eğer AKP başarılı olur da Kürt açılımını gerçekleştirip barışı sağlarsa, bu, gelecek seçimleri nasıl etkiler?

Oylarını arttırır. Son yerel seçimlerde il genel meclisinde yüzde 38 oy almıştı. Bu oy oranını yüzde 50’ye tırmandırır. Hem gücü, hem de kendine güveni artar. Karar alırken ufak tefek oy kayıplarından endişelenmez. CHP’ye gelince... Büyük bir kesim, CHP’nin Kürt açılımına karşı çıkmasını onaylamayacak. Kürt açılımı başarılı olursa, CHP, kendisine oy verenlerden bir kısmını kaybedecek.

CHP, AKP’den daha ileri bir demokratikleşme paketiyle çıksaydı, bu toplumu ve CHP tabanını nasıl etkilerdi?

Heyecan yaratırdı ve daha fazla oy alırdı. Bugün Kürt meselesi Türk siyasetinin tam ortasına oturdu ve siyasi partilerin temel meselesi haline geldi. Çok ciddi bir süreç başladı. Kürt açılımı sonucunda siyasi tablo değişecek. Kimler nereye savrulacak, kimler nerede toplanacak süreç ilerlediğinde göreceğiz.

Neden CHP ve MHP’nin hiçbir toplumsal projesi yok?

CHP’de politika yapmak, öneri getirmek, proje üretmek değil ki. Onlar için politika, iktidara her konuda karşı çıkmak ve oyunu muhafaza etmek demek. Zaten ona oy veren kitle de politika ürettiği için ona oy veriyor değil. AK Partisi’nden korktuğu için ve ortada başka bir parti olmadığı için ona oy veriyor. Doğru dürüst bir partiye bile gerek yok. İyi kötü yeni bir parti ortaya çıksın, CHP’nin oyunun yarısını alır götürür bugün.

Peki, niye yeni bir parti çıkmıyor? Muhalefet görevini sadece karşı çıkmak olarak gören bu iki parti varlıklarını bugünkü gibi sürdürebilir mi? Yoksa daha yapıcı ve projeli başka partiler çıkar mı?

Çıkacak... CHP’nin karşısına çıkmak isteyen her oluşuma ve parti girişimine, “Durun. CHP’nin oylarını alıp AK Partisi’ni teşvik etmeyin” dendi. 2007 ve 2009 seçimlerinde yeni parti kurmak isteyen insanlara hep böyle dendi. Ama artık yeni bir partinin ortaya çıkması engellenemeyecek. Seçime kadar veya seçimden hemen sonra, iki, üç yıl içinde mutlaka yeni bir parti kurulacak ve bu parti çok kısa sürede büyüyecek. Kürt açılımı bu yeni partinin kurulmasını hızlandıracak. Böylece Türkiye her biri yüzde 30’un üstünde oy alan iki partili bir sisteme dönecek. Yüzde 12-16 oy alan bir üçüncü parti de bulunacak ama iktidar iki büyük parti arasında el değiştirecek. Kürt açılımı sadece Kürt sorununun çözümünü başlatmayacak. Türkiye’nin diğer bütün sorunlarının da çözümünü başlatacak.

Şehir Şehir Türkiye Turu

2009-08-08T21:46:00.005+03:00

.
Panoramik fotoğraf teknolojisi aslında çok eski bir çekim tekniği olarak günümüze gelmiştir. Günümüzde standart panoramik fotoğraf üzerine yeni uygulamalar geliştirilmiş ve kullanım alanları gelişmiştir. Günümüzde çekilen panoramik fotoğraflarda zemin ve tavan da görüş alanına eklenebilemekte ve kişi sanki kendini oradaymış gibi hissedebilmektedir. İnteraktif olarak kullanıcı tüm mekan içinde rahatlıkla gezebilmekte ve istediği tarafa yakınlaşabilmektedir.

360TR.com medya grubu olarak bu teknoloji ile Türkiye güzelliklerini tüm dünyaya tanıtmayı amaçlamaktadır. Türkiye güzelliklerini, tarihi mekanlarını ve özel etkinlikleri panoramik fotoğraf ile herkesin ekranlarına getiren 360TR.com bu konuda Türkiye'nin İlk en büyük firmalarından biridir.

3 Boyutlu Panoramik Fotoğraf

" Fotoğraftan üstün, Video dan daha hızlı ve etkin "

3 boyutlu panoramik fotoğraflar sayesinde mekanınızı çok daha etkin tanıtabilir ve mekanı seyreden kişiye sanki oradaymış hissi verebilirsiniz. Panoramik fotoğraflarda istenilen tarafa bakılabilmesi bu fotoğrafları diğer fotoğraflardan daha etkili bir tanıtma yolu haline getirmiştir. Internet ortamında kolay yuklenilebilir ve hızlı seyredilebilir olması sebebiyle de Video 'dan daha hızlı ve etkin bir tanıtım aracı olmuştur.

MARMARA

EGE

KARADENIZ

IC ANADOLU

AKDENIZ

DOGU ANADOLU

Kars [36]

GUNEYDOGU ANADOLU

Annenin Kanatlarında Tekne Sefası

2009-08-03T19:24:00.001+03:00

İngiltere'de Devon Botanik Parkı'nda yaşayan kuğu, henüz yüzmeyi tam olarak bilmeyen 6 yavrusunu güvenli bir şekilde taşımaya çalışıyor. Havuzda devamlı peşlerinde dolaşan yavrularının yorulduğunu gören anne kuğu, 6 yavrusunu da kanatlarının altına alarak yuvalarına dönüyor. Kuğunun zaman zaman kanatlarını gagasıyla kaldırarak yavrularını kontrol etmesi de fotoğraflara yansıyan karelerden.

http://www.netgazete.com/News/619348/anne_kugu_yavrularina_kol_kanat_gerdi.aspx

There comes a time on every family outing when the little ones can go no further and demand to be carried the rest of the way.

Luckily for these six fluffy cygnets, Mummy was happy to oblige. One by one, under her watchful eye, the brood clambered aboard her back for a ride.

Having checked all were present and correct, the mother swan gently tucked back her wings to stop them falling off before gliding back to her nest.

Yeryüzünün Renkleri (XIX)

2009-07-31T01:31:00.001+03:00

.

Kaynak: flickr.com
.

Terörle Mücadele, Kürt Sorunu ve İspanya Modeli

2009-07-27T14:46:00.000+03:00

Ersin DOYRAN
Hispanatolia.com
.
Coğrafi açıdan Avrupa’nın batı yakasında bulunan ve 20 seneyi aşkın bir süredir Avrupa Birliği (AB) üyesi olan İspanya, zaman zaman Türkiye’de de terör meselesiyle alakalı olarak gündeme gelmektedir. Ancak bu konuda söylenenler, Türkiye ile İspanya arasında yapılan kıyaslamalar çoğu zaman sağlam bir temele oturmamaktadır. Bunun başlıca sebebi ise İspanya ve İspanya’nın terörle mücadele yöntemi hakkında fazla bir bilgiye sahip olunmamasıdır. Bazen de bu mesele ile ilgili durum ve veriler kasıtlı olarak çarpıtılmaktadır.

Bu durumdan yola çıkarak bu yazıda öncelikle İspanya’da terörle mücadelede bir çerçeve model olarak benimsenen Ajuria Enea Paktı ve bu paktın temel kaideleri üzerinde durulacaktır. Daha sonra da Türkiye’deki mevcut siyasi tablodan yola çıkılarak, İspanya’daki modelin Türkiye’de uygulanmaya konulması durumunda olabilecekler tartışılacaktır. Böyle bir modelin uygulanmasının bir yandan Kürt meselesi diğer yandan terör sorunu açısından ne ifade ettiği kısaca değerlendirilmeye çalışılacaktır.

II
İspanya’da terörle mücadelede benimsenen Ajuria Enea modeli 12 Ocak 1988’de İspanya’daki farklı siyasi kesimlerin bir araya gelerek oluşturdukları bir pakta dayanır. Bask ülkesinin (Euskadi) başşehri Vitoria’da imzalanan pakt, hem İspanya merkez partilerini, hem de Bask milliyetçiliğinin kurucu/ana siyasi partisi olan PNV’yi –ve ondan kopan daha radikal ama şiddete karşı EA’yı- bir araya getirmiştir. Dolayısıyla Ajuria Enea Paktı, İspanya’daki Bask sorunu ile alakalı tüm –terörle açık bağı olan “Batasuna çizgisi” hariç- tarafların ortak siyasi iradesini yansıtan bir metindir.

Öncelikle Ajuria Enea Paktı/Modeli, ayrılıkçı partiler dâhil toplumun farklı kesimlerinin –hatta karşıt siyasi görüşlerin- teröre karşı ortak bir duruşunu yansıtmaktadır. En radikal görüşler dahi savunulabilecek, ancak bu konuda teröre başvurulmayacaktır. Bunu somut bir biçimde söyleyecek olursak Pakt, İspanya’daki ETA terörüne karşı ortak bir tavrı göstermektedir. Bilhassa Paktın 14. Maddesi teröre karşı İspanya’daki “tüm demokrat kesimlerin birliğini” öngörmektedir.

İkinci olarak Ajuria Enea Paktı, teröre karşı mücadelede üç aracın altını çizmektedir. Bunlardan birincisi insan haklarına saygı temelinde polisiye/askeri/hukuki tedbirlerin alınmasıdır. İkincisi teröre karşı uluslararası işbirliğinin oluşturulmasıdır. İspanya için bu konuda elzem olan o zaman değin ETA’ya hoşgörülü yaklaşmış olan Fransa’nın desteğini elde etmektir. Bir üçüncü araç olarak da topluma yeniden kazandırma benimsenmiştir. Bu konuda Ajuria Enea Paktı’nın 9. Maddesi yasal siyaset karşılığı silah bırakmayı öngörmektedir. 10. Maddede ise şiddetin diyalog yoluyla çözülmesi teşvik edilmektedir. Buna göre, Bask meselesinin siyasi çözüm yeri İspanyol Meclisi ve özerk parlamentodur. Bu konuda ETA’nın söz söyleme hakkı yoktur.

Ajuria Enea Paktı’na dayanan İspanya terörle mücadele modelinin en önemli dayanaklarından birini demokratik bir anayasa oluşturmaktadır. İspanya, 1975’te diktatör General Franco’nun ölümünden sonra kademeli demokratikleşme sürecinde 6 Aralık 1978’de yapılan halk oylamasıyla demokratik bir anayasaya sahip olmuştur. Anayasa ayrılıkçı Bask ve Katalan partilerini de içeren geniş bir mutabakatın ürünüdür. İspanyol anayasası demokratik yollardan Bask veya Katalonya gibi özerk bölgelerin özerkliklerini olabildiğince genişletme imkânına sahiptir. Nitekim merkezden özerk idarelere devredilen yetkilerle Bask ve Katalanların özerklikleri 1998’e gelindiğinde en yüksek noktaya varmıştı. Bir başka ifadeyle İspanya’da demokratik yollardan siyaset yapma ve farklı fikirleri savunma kapısı oldukça açıktır. Nitekim Bask milliyetçiliğinin ana partisi PNV de tıpkı ETA gibi ayrı ve bağımsız bir Bask Devleti’ni (Euskal Herria) savunmakta; ancak buna giden yolda şiddete başvurmak yerine demokratik ortamda siyasi mücadele vermeyi tercih etmektedir.

İspanyol Anayasası çevresel milliyetçiliklerin teröre başvurmadan siyaset alanında kalması için kapıları açık bırakmıştır. Bu yönüyle teröre karşı subap vazifesi de gördüğü söylenebilir. Çünkü anayasal çerçeve, ifade ve örgütlenme özgürlüğü konusunda Venedik kıstasları temelinde olduğundan farklı ve ayrılıkçı görüşleri savunabilen partiler de kurulabilmektedir. Venedik kriterleri dikkate alındığında bir siyasi hareketin/partinin yasaklanabilmesi ancak o partinin şiddete ve ırkçılığa başvurması ile mümkündür. Böyle olunca aslında İspanya’dan ayrılmayı savunan Bask ve Katalan partileri –sırasıyla PNV ve CİU- serbestçe siyaset yapabiliyorlar. Dolayısıyla mevcut siyasi sistem içerisinde kendilerine yer açıldığı için şiddete başvurmayı tercih etmiyorlar. Bir başka deyişle, farklı fikirler mevcut sisteme entegre edilmiş olmaktadır.

III
Yukarıda özetlenmeye çalışılan İspanyol terörle mücadele yöntemi olan Ajuria Enea Modeli’nin Türkiye’de uygulanabilirliği ve muhtemel sonuçlarını tartışmadan önce Türkiye’deki mevcut durumla alakalı bir hususu vurgulamak gerekmektedir. Bugün Türkiye’de iki mesele iç içe geçmiş durumdadır. Bazen bilinçli olarak da karıştırılan bu iki meseleyi birbirinden ayırmak gerekmektedir. Türkiye bugün çözmesi gereken hem bir Kürt Sorunu’yla hem de bir terör sorunuyla karşı karşıyadır. Kürt Sorunu, her şeyin ötesinde insani ve demokratik bir sorundur. Dolayısıyla insani ve demokratik vasıtalarla çözülmelidir. Aslında İspanyol Ajuria Enea Modeli’nin belki de en önemli özelliği ETA terörü ile Bask siyasi sorununu birbirinden ayırabilmiş olmasıdır. Bugün İspanyol devlet idarecileri bir yandan terörle mücadele ederken –terörü ortadan kaldırmaya çalışırken- diğer yandan çözülmesi gereken bir Bask siyasi sorunu olduğunu kabul etmektedirler. Gelinen noktada Bask sorunu hukuki çerçevede yasal/anayasal düzenleme ve değişikliklerle çözülmeye çalışılmaktadır.

Ajuria Enea Modeli’nin Türkiye’ye uyarlanması için her şeyden önce “anayasa sorununun” çözülmesi gerekmektedir. Önceki kısımda da zikredildiği gibi demokratik İspanyol anayasası, Ajuria Enea Modeli’nin hem temel unsurlarından birisi, hem de bu modelin üzerine inşa edildiği zemindir. İspanyol anayasası yasal siyasete imkân vererek terörün kendine dayanak yapabileceği hususları elinden almak istemiştir.

Türkiye’de hem Kürt meselesinin çözümü, hem de terörün bu denli yıkıcı bir sorun olmaktan çıkması geniş bir toplumsal mutabakata dayanan sivil bir anayasanın Meclis çatısı altında hazırlanmasından geçmektedir. Aslında böyle bütüncül bir çözüm olmaksızın terörle mücadele de zor görünmektedir. Ancak mevcut siyasi koşullarda anayasanın topyekûn değiştirilmesi mümkün olmadığı takdirde dahi asgari düzeyde bazı yapılması gerekenler vardır.

Öncelikle ifade ve örgütlenme özgürlüğünün önündeki engellerin kaldırılması gerekmektedir. Böylece yasal siyaset imkânı sağlanmış olacaktır. Bugün Türkiye’de demokratik bir anayasa yapılması gereğine inanan iki siyasi parti kapatılma tehdidiyle karşı karşıya bulunmaktadır. Dolayısıyla atılması gereken ilk adımlardan birisi Siyasi Partiler Kanunu’nun Venedik kıstaslarına uygun bir hale getirilmesidir. Böyle bir senaryoda Kürt milliyetçiliğinin ana partisi durumunda olan Demokratik Toplum Partisi (DTP) herhangi bir kapatma tehdidi olmadan fikirlerini Meclis çatısı altında dile getirebilecektir. Aslında bugün Doğu ve G. Doğu Anadolu dâhil olmak üzere toplumun geniş kesimleri ılımlı bir siyaset ve demokratik bir ortam konusunda mutabıktırlar. DTP’nin oy aldığı kesim de ayrılıktan yana değil; kendi taleplerinin de dikkate alınacağı bir Türkiye’den yanadır. Dolayısıyla bu kesimin Meclis’te temsil edilmesinin sağlanması, meşru zeminin Meclis olduğu kanısını güçlendirecek; tedrici bir biçimde terör örgütü yalnızlaşacaktır. DTP’nin meşru bir parti olarak kabul edilmesi onu da terörle arasına mesafe koyması konusunda zorlayacaktır.

Böyle bir senaryonun gerçekleşmesi için hem devlet idarecilerinin hem de DTP dâhil tüm partilerin yapması gereken bir husus Ajuria Enea Paktı gibi bir paktın samimi olarak kabul edilmesidir. Bu durum daha önce de bahsedildiği gibi farklı siyasi pozisyonlarda olanları –hatta karşıt milliyetçilikleri- teröre karşı bir araya getirirken; bu farklı siyasi pozisyonların bulunmasını da bir tehdit olarak algılamanın sonu olacaktır. Bunun neticesi ise çift yönlü görünmektedir. Öncelikle DTP dâhil teröre karşı tüm kesimlerin bir araya gelmesi terörün zemininin giderek erimesine sebep olacaktır. İspanya’da Ajuria Enea Paktı ile sağlanan budur. İkincisi ise böyle bir yaklaşım Kürt meselesinin demokratik bir ortamda tartışılmasına giden yolu açacaktır. Böyle bir ortam terörün pek hazzetmediği bir ortamdır. Nitekim İspanya’da ETA demokratik siyaseti baltalamak için çaba göstermiştir. Ancak karşısında toplumsal bir tepkinin oluşması sonucu bunda pek başarılı olamamıştır.

Türkiye’de de demokratik bir ortam terörün ve statükoyu savunan kesimlerin hoşuna gitmeyecektir. Ancak demokratik bir mutabakatın oluşmasıyla terörün ve bu kesimlerin giderek yalnızlaşacaklarını düşünmek mümkündür. Böylece İspanya’da olduğu gibi terör sonlandırılamasa da giderek zayıflayacaktır.

IV
Buraya kadar yapılabileceklerden bahsedildi. Bitirmeden önce birkaç cümleyle yapılmaması gerekenler de belirtilmelidir. Bunlardan ilki demokratik bir anayasa ve ortama karşı çıkmanın bugüne kadar teröre bir çözüm olmadığı görülmüştür. Bu tavır olsa olsa terörün işine gelmektedir. Diğer yandan anti-demokratik bir tavır artık toplumdan da rağbet görmemektedir.

Diğer bir husus da bugün Meclis’te var olan DTP ile alakalıdır. Bu partinin terör ile arasına mesafe koymaması kendisine yaramayacağı gibi, temsil ettiği kesime de bir fayda sağlamayacaktır. Çünkü 2007 seçimlerinde görüldüğü gibi DTP’nin bu ana kadar savunduğu siyasete destek düşmüş, seçim sonuçları DTP’nin izlediği siyaseti değiştirmesi yolunda bir işaret olarak yorumlanmıştır. Diğer yandan seçime bağımsız olarak giren DTP adaylarının seçilmesi için gösterilen çaba da Kürt halkının kendi hak taleplerinin Meclis’te siyasi yollardan elde edilmesini desteklediğini göstermektedir. Bir başka ifadeyle seçim önemsenmiş, Meclis’teki mücadele mühim görülmüştür.

http://www.hispanatolia.com/haber_icten_bakis.asp?id=14
http://mapsof.net/uploads/static-maps/spain_turkey_locator.png
.

Osmanlı Devleti'nin 'Saray Okulu': Enderun

2009-07-20T13:59:00.000+03:00

Enderun / İlber ORTAYLI

Kaynak: TRT 2/ Google Video

.

Osmanlı İmparatorluğu’nun “Saray Okulu” Enderun

Doç. Dr. Bayram Ali ÇETİNKAYA*
Cumhuriyet Üniversitesi

Evrensel ve Küresel bir güç olan Osmanlı İmparatorluğu, bu özelliğini donanımlı devlet adamı ve ordu mensuplarıyla elde etmiştir. Yetkin mülkiye, kalemiye, askeriye ve ilmiye için en önemli şart, ancak vasıflı bir eğitim ve öğretim ortamının teşekkülüyle mümkündür. Yükselme ve gelişme dönemi Osmanlısı, tüm sektörlerde olduğu gibi bilgi ve bilim seviyesinde en üst sınırlara ulaşmış bir yapıya sahiptir. Cihan devleti olmayı hazırlayan niteliklerin başında; ilim, bilgi, yetenek, liyakât ve disiplinin mükemmel bir şekilde harmanlandığı İmparatorluk “Saray Okulu” Enderun gelmektedir.

Yeni Bir Kültür Çevresinin Mensubu: Devşirme
Osmanlı devlet geleneğinin oluşmasındaki en köklü kurum, şüphesiz Enderun’dur. Farsça bir kelime olan Enderun, “iç kısım” anlamına gelmektedir. Enderun’un kadınlara yönelik olan muadil eğitim alanı ise Harem’dir.

Slav dillerinden başlayıp da Yunanca ve Arnavutça konuşulan bölgelerden gelen insanların, bir sarayın dili, üslubu ve icraatı çevresinde kenetlendiği ve bir araya geldiği merkez Enderun’dur. Burada yetişen kişinin, eski dili, dini ve kabilesi ile olan bağlantısı zamanla mesafelenir. Çünkü o, artık yeni bir kültür çevresinin mensubu olma yolundadır.

Enderun’a alınan çocuklar, Osmanlı’ya özgü bir sistem olan “devşirme” denilen bir yöntem ile seçilir ve istihdam edilir. Ancak bu ergenlik dönemi gençler, Enderun’a kabul edilmeden önce alt bir eğitim safhasından geçmeleri gerekirdi.

Hıristiyan aile çocukları içinden seçilen bu çocuklar, saray okuluna girmeden önce, Müslüman Türk ailelerinin himayesinde Türkçe’yi, İslâm inanç ilkeleriyle âdâp ve muaşerete yönelik uygulamaları öğrenirler. Akabinde Edirne, Galatasaray, İbrahim Paşa saraylarında bedenî ve ruhî yeteneklerini ilerletecek dersler ve usulleri ikmâl ederlerdi. Acemi oğlanları, eğitim ve öğretim sonucunda “çıkma” ismiyle ayrılarak değişik yerlerdeki askerî birliklere gönderilirler; üstün kabiliyetli gençler ise yüksek derecede bir eğitimi alması amacıyla Enderun’a kabul edilirlerdi.

Osmanlı yönetim anlayışında, devşirme denilen usul, sistemli bir geleneğin işaretlerini verir. Devşirmeyi gerçekleştiren en önemli şahıs devşirme emini, bu seçimi yaparken, tek çocuklu ailelerin ve tek oğlan çocuğu olan ailelerin mensuplarını devşirmez. Hatta devşirme için, köy ahâlisinin rızasının alınması toplumsal bir sözleşmenin dumura uğramaması için bir zorunluluktur.

Devşirmenin gerçekleştirildiği bazı bölgeler, son derece fakir ve gelecekleri için çok iyi fırsatların gözükmediği köyler olabiliyordu. Kafkasya, Arnavutluk veya İşkodra’nın dağlık coğrafyasından gelen çocukların yeterli beslenme, eğitim ve iş bulma imkânları çok güç bir durumdu. Böyle bölgelerde yaşayan aileler, çocuklarının istikbalinin kurtulması için devşirme eminini beklerlerdi.

Gönüllülük esasına dayanan devşirme, ailelerin onayı ve rızasıyla gerçekleşir. Asla çocuklar ailelerinden zorla kopartılma yoluna gidilmezdi. Devşirilen çocukların bir kısmı yeniçeri neferi olabildiği gibi, bazıları da Sokullu Mehmet Paşa ve Mahmut Paşa gibi devletin yönetiminde söz sahibi olan başvezir olabilmekteydi.

Ulema ve özellikle çok yetenekli olan devşirme eminleri, devşirme için izin istedikleri aileleri “Çocuğunuzu verin. Müslüman olsun, bu sizin için de iyidir, bizim için de iyidir” diyerek ikna ederler. Meselâ devşirilmeden önce, Sokullu Mehmet Paşa, çok meşhur ve bilgili Hıristiyan bir ruhbanın çocuğudur, ancak sonraları çok iyi bir Müslüman olmuştur. Sistemin en dikkat çeken yönü de buradadır.

Her Türlü Eğitimin Verildiği Mektep
İçinde sınıf bulunan bir mektep gibi olmayan Enderun’da, çocuklar, bir tür hizmet içi eğitim alırlar, koğuştan koğuşa konumlarından terfi ederek mertebe kaydederler. Vasıf ve kabiliyetleri geliştikçe, padişaha daha yakın hizmetlere yükselirler. Sözlü ve yüz yüze bir eğitim alınan Enderun’da, spor, resim, hüsn-i hat ve edebiyat gibi yetenek geliştirici sahalarda nitelikli dersler verilirdi.

Bir hayat tarzı olan devşirme usûlü sayesinde, alınan çocuklar Türkçe öğrenirler. Enderun’a kabul edilmeyenler bile, İstanbul civarındaki köylerdeki köylülerin yanına geçici bir süre için verilirlerdi. Balkan dil ve kültürüyle belirli yaşlara gelen çocuklar, bir müddet sonra, Osmanlı lisanına ve yaşam biçimine aşina bir hale gelirlerdi. Yeniçeri adayı da olan bu çocuklar için, Türkçe öğrenmek ve din bilgisi almak önemlidir.

Devşirildikten sonra beden ve zeka bakımından kabiliyet ve yeteneklerinde gelişme olan çocuklar, yüksek derecedeki bir eğitim için Enderun’a gönderilirler. Diğerleri ise, çeşitli askerî sahalara dağıtılırdı. Endurun’a alınan devşirme çocuklar, çetin bir hayatın yaşandığı bu saray okulun’da, Osmanlı kültürü ve İslâmiyet konusunda yetkin ve donanımlı hocalar tarafından yetiştirilirlerdi.

Enderun’da Eğitim
Enderun, 15. yüzyılda Osmanlı’da medrese dışındaki en ciddi resmî eğitim müessesesidir. Mülkî ve askerî yöneticilerin yetiştirildiği bu okul, Osmanlı bürokrasi için bir kaynaktır. Bu özelliğiyle Enderun, Osmanlı ideoloji ve zihniyetinin öğretilip geliştirildiği bir merkez niteliğini taşımaktadır.

I. Murad’ın Edirne’yi almasından hemen sonra 1363’te kurduğu, I. Murat, Fatih ve II. Bayezıd’in geliştirip mükemmel bir saray üniversitesi haline getirdiği Enderun, 1833’te II. Mahmut tarafından kapatılmıştır. Enderun’da, I. Murat zamanındaki din derslerine, II. Murat şiir, mûsiki, hukuk, mantık, felsefe, coğrafya ve astronomi; Fatih, hat, tezhip ve resim; II. Bayezid de silahşörlük ve okçuluk gibi askerî spor derslerini ilave ettiler.

Bu saray mektebinin teşekkülündeki ana gaye: “Osmanlı Devleti’ne yetenekli kumandan yetiştirmek ve devamlı büyüyen ülkenin farklı din, dil ve kültürlere mensup kitlelerini idare edecek sağlam yönetici kadroları temin etmekti.”

Yüksek seviyede idareci yetiştiren Enderun’a katılmak için, ırk veya kan bağı önemli değildir. Buranın en önemli vasfı olan kültür ve disiplin, temel ilkeler olarak kabul edilmiş ve kadrolar bu anlayış çerçevesinde oluşturulmuştur.

Enderun’daki eğitim sistemi, Büyük ve Küçük Odalar, Doğancı Koğuşu, Seferli Koğuşu, Kiler Koğuşu, Hazine Koğuşu ve Has Oda olmak üzere yedi kademeli bir usûl üzerine bina edilmişti.
Enderun’un ilk iki kademesindeki Küçük ve Büyük Odalara, acemi oğlanları mektebinden başarı gösterenler alınırdı. Bu gençlere İslâm dini ile kültürü, Türkçe, Arapça ve Farsça dersleri verilir; güreş, atlama, koşu, ok çekme gibi sporlar öğretilirdi. Bu odalarda okuyan on beş yaşlarındaki gençler, “dolama” denilen bir çeşit cübbe giydikleri için “dolamalı” ismiyle anılırlardı. Disiplin içerisinde gençleri yetiştirmek için lalalar bulunurdu. 1675 yılında, bu odalar kaldırılmıştır.

Enderun’un üçüncü kademesi olan Doğancı Koğuşu, kırk kadar gencin talim ve eğitiminin yapıldığı bir koğuş olup, IV. Mehmet döneminde varlığı sona ermiştir.

Enderun’daki Seferli Koğuşu, 1635’te IV. Murat tarafından oluşturulmuştur. Önceleri Enderun mensuplarının çamaşırlarının yıkanıp düzenlenmesi vazifelerini yerine getirirken, daha sonraları bu koğuştakilerin çalışmaları, sanat alanına yönlendirilmiştir. Buradaki gençlere, musikîşinas, hânende, kemankeş, pehlivan ve berber gibi yetenekler kazandırılmıştır. Seferli Koğuşu’nda yüz civarında genç eğitim görürdü.

Fatih döneminde teşkil edilen Kilerci Koğuşu’nun görevi, padişaha yemek servisi yapmaktı. Yine saray odaları ve mescitlerinin mumlarıyla meşgul olan kimseler, bu koğuşun mensuplarıydı.

Fatih’in kurduğu diğer bir koğuş ise, Hazine Koğuşu’ydu. Buranın idarecisi olan hazinedarbaşı ve hazinekethüdâsı, sarayın en itibarlı görevlilerinin başında gelmekteydi. Barış ve savaş zamanlarında padişahın yanında bulunan bu saray bürokratı, yaklaşık iki bin civarındaki saray sanatkârlarının başı, hazine ve padişaha ait mücevherat ve değerli eşyanın muhafazasından mesuldü. Bu koğuşun sayısı, 150 kişiye kadar ulaşmaktadır.

Aynı dönemlere ait bir başka koğuş da, Has Oda’dır. Enderun kademelerinin son halkası olan Has Oda’nın dört meşhur zabiti; has odabaşı, silâhdar, çuhadar ve rikâbdar idi. Padişahın huzuruna, yalnızca has odabaşı çıkabilmekteydi. Sayıları kırkı bulan Has Oda mensupları arasında Hırka-i Saâdet Dairesi’ni temizlemek, eşyasının bakımını yapmak, kandil gecelerinde öd ağacı yakmak, gülsuyu dökmek ve mukaddes emanetleri korumak gibi vazifeler mevcuttu. Hünkâr müezzini, sır kâtibi, sarıkçıbaşı, kahvecibaşı, başçavuş gibi padişah hizmetinde olanlar, Has Oda’daki kimselerden tercih edilirlerdi.

Enderun’da öğrenci olmak, İslâm coğrafyasının farklı bölgelerinden gelenler için büyük bir ayrıcalık olarak kabul edilmiştir. Bununla birlikte saraya yakın çevrelerden de küçük yaşta kabiliyet ve yetenekleri belirginleşmiş çocuklardan Enderun’a kabul edilmiş büyük Osmanlı bestekârları bulunmaktadır. Enderun’da önemli müzik adamlarıyla birlikte, minyatür, nakş, cilt ve hat sanatlarında üstat şahsiyetler de yetişmiştir.

Enderun’daki Hayat
Saray okulunda, gerekli bilgiler vermenin ve maharetler kazandırmanın yanında, padişah hizmetinde bulunmanın anlamı çerçevesinde mutlak bağlılık duyguları öğrencilerde geliştirilmekteydi. Odalardaki disiplin, yatma, kalkma, yemek ve istirahat saatlerinin düzenli uygulanmasıyla kendisini hissettirirdi. Bununla birlikte öğrenciler, boş konuşmalar içerisinde bulunmazlar; aynı zamanda onların dışarı ve aileleriyle ilişkileri sınırlı kalmazdı. Saraydan ayrılıncaya kadar Enderunlular, deyim yerindeyse bir tekke hayatı yaşarlar, kadın yüzü görmezlerdi. Onların yanında gece gündüz hâl-hareketleri gözetleyen ve disiplini sağlayan hadımlar bulunurdu.

Odalardaki erkek çocuklar onar kişilik gruplara ayrılmış olup, her grup yetişkin bir oğlan lala unvanıyla orada bulunanların disiplinini sağlamakla mesuldü. Nitekim oğlanlar, birbirlerine laladaş olarak hitap ederlerdi.

Enderun’daki hayat sabah ezanıyla başlar, gerekiyorsa hamama gidilir. Sabah namazı mutlaka kılınırdı. Yemek sofrasındaki aşırı davranışlar, tekdir veya ele kepçe vurmak şeklinde karşılık bulurdu. Kaba ve kötü konuşmalar, edepsiz hareketler ve sıkı giyim kurallarına aykırı tutum ve davranışlar cezalandırılırdı.

Edep, terbiye ve disiplinin öne çıktığı Enderun’da, bu unsurlar belirli ve önemli amaçları gerçekleştirmeye yönelik olarak belirginleşmiştir. Bununla dindar, kibar ve düzgün konuşan, edebiyata âşina, namuslu, nefsine hâkim, şeref ve onurlu centilmen Osmanlı devlet adamı yetiştirmek hedeflenmiştir.

Sistemin En Önemli Özelliği: Disiplin
Medreselerdeki eğitimle farklı yöntemler uygulanmasına karşın Enderun’daki eğitim, belirlenen hedeflere ulaşma bakımından daha başarılı kabul edilir. Zira son dönemlerde medreselere alınan öğrencilerde, ilim erbabının çocuklarına yönelik olarak ortaya çıkan ayrıcalıklı hususlar, Enderun’undaki disiplini, başarı ve yeteneği yücelten hususlara mağlup olmaktadır. Nitekim bu vasfıyla Enderun, imparatorluğun en başarılı kadîm bir kurumu olarak varlığını yüzyıllarca sürdürmüştür. Yüksek seviyede verilen eğitimiyle Enderun, çok sayıdaki Batılı gözlemci ve elçi için büyük takdir ve övgüye konu olmuştur.

Enderunlular kendi aralarındaki sosyal ilişkilerde, asla saygı, edep ve disiplinli olma hallerinden uzak tavır içerisinde bulunmazlar. İkili ilişkilerde öğrenciler birbiriyle “siz” hitabıyla konuşurlar; koğuş zabitleriyle, koğuşun başlarıyla büyük bir saygı ve nezaket içerisinde bulunurlardı.

Disiplin, Enderun için, sistemin en önemli parçasından birisidir. Öğrencinin okula devam ettiği müddetçe her hareketini kontrol etmesi, yani ölçülü olması gerekir. Kusur ve suçlar karşısında, falaka, uykusuz bırakma, yemeği kesme gibi sert cezalar bulunurdu. Böyle bir eğitim sonucunda, oğlanlara sabırlı, meşakkatlere dayanıklı, saygılı, alçak gönüllü gibi erdemler kazandırılırdı. Gençlerin yeteneklerine göre her türlü makama ulaşabileceklerini bilmeleri, onların kurallara olan bağlılıklarını ve çalışma azimlerini güçlendirirdi.

Pirinç ve etin en temel gıda maddeleri olduğu Enderun’da, öğrencilerin aşırı yemek yemelerine fırsat verilmediği gibi, gıdasız kalmamaları için her türlü itina gösterilirdi.

Kan ve Irk Bağı Yerine Liyakat
Enderunlu bir öğrenci olmanın imtiyazına, ırkî ve ırsî bağlar gölge düşürmez. Buradaki her genç bilir ki, eğitimde liyakat esastır; başka türlü hiçbir ayrıcalık terfilerde söz konusu değildir. İmparatorluğun dışındaki yabancılar için hep bir merak ve araştırma konusu olan Enderun, Osmanlı yönetim felsefesinin temellerini kavramak açısından bunu hak etmektedir. Nitekim bu özelliği, eğitim tarihinde Enderun’un özgün bir eğitim müessesesi olduğunu göstermektedir.

Enderun Öğrencisi
İmparatorluğun en uzak ve mahrumiyet içindeki bölgelerinden gelip de Enderun’da ciddi bir eğitim sonucunda üstün bir sınıf mensubu olan öğrenciler, çevrelerine tesir eden bir devlet imajı haline dönüşmüşlerdir. Resmi törenlerdeki katılımcıları, heybetli fizikleri ve kıyafetleri ile hayran bırakan Enderunlular, kılıç alayı ve Cuma selamlığı gibi merasimlerde hazır bulunurlardı.

Osmanlı sarayının yapısı, Enderun (iç) ve Bîrun (taşra) olarak iki kısımda teşekkül etmiştir. Sarayda, Enderunlular, bir takım imtiyazlara sahip idiler. Örneğin sefer zamanlarında, Enderun mensupları, padişahla beraber olurlar; kendilerine at ve silah verilirdi. Ayrıca Enderunda, padişahın şahsî hizmetlerine de yer verilmiştir. Bu anlamda Enderun, hem padişahın özel hayatının geçtiği bir mekân hem de bir okuldur.

Mesleklere Vasıflı İnsan Yetiştiren Okul
Yöneticilik ve askerlikten güzel sanatlara kadar çeşitli eğitimlerin yüksek bir düzeyde verildiği Enderun’da bir de hastane bulunmaktadır.

Bununla Birlikte Ali Ufkî Bey gibi önemli müzisyenlerin çıktığı Enderun, rekorlarıyla tarihe geçen sporcuları, edebiyat ve felsefe sahasında önemli düşünürleri ve Osmanlı’nın en az üç asrında etkili olan mareşalleri, bünyesinden çıkarmıştır.

Enderun’da yetişen gençlerin, Osmanlı İmparatorluğu’nun idarî, siyasî ve diplomatik faaliyetlerine şahit olmaları, onların bilgi, görgü ve tecrübelerini arttırıcı bir unsur olarak kabul ediliyordu. Zira Topkapı Sarayı, yüzyıllarca bu icraatların merkezi olmuştur.

Hâsılı, Enderun, imparatorluğun yönetici elit kadrolarını yetiştiren ve hayata hazırlayan bir mektep görevini üstlenmiştir.

Enderun’un Bozulması ve Kaldırılması
17. yüzyılda, Enderun’dan yıllar önce icazet alan devletin idari mensuplarının, kendi çocuklarını saray okuluna dahil etmeye çalışmaları, liyakat ve disipline dayalı sistemde boşlukların oluşmasına sebep oldu. Ayrıca bu hususa, eğitim sisteminin kendini zamanın ihtiyaçlarına ve gerçeklerine karşı yenileyememesi de eklenince, Enderun’un eğitim kalitesi iyice geriledi. Devlet kurumlarının zayıflamasına paralel olarak Enderun da güç kaybetmesine rağmen, 19. yüzyıla kadar varlığını sürdürdü. Sonraları, Batı tarzındaki eğitim okullarıyla birlikte Enderun, nitelikli bir Osmanlı müessesesi olarak zamanını tamamladı.

Şu halde, Enderun, tarihimizde erdemi ve yüksek değerleri bilen, uygulayan ve uygulatan ideal bir yönetici modelini inşâ etmiştir. Zamanımızın erdemli, birikimli, tecrübeli, ufku geniş, toplumuyla barışık vasıflı idarecilerini yetiştirmek için yeni Enderun’lara olan ihtiyaç, her daim hissedilmektedir.

Kaynakça
Adnan Adıvar, Osmanlı Türklerinde İlim, V. baskı, İstanbul 1991,
İ. Baykal, Enderun Mektebi Tarihi, 1953.
Ekmeleddin İhsanoğlu, “Osmanlı Eğitim ve Bilim Müesseseleri”, Osmanlı Medeniyeti Tarihi, ed: E. İhsanoğlu, İstanbul 1999, I.
Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600), çev: Ruşen Sezer, IV. baskı, İstanbul 2004.
Mehmet İpşirli, “Enderun” mad. TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1995, XI.
İlber Ortaylı, Osmanlı Yeniden Keşfetmek, XV. baskı, İstanbul 20006.
Cinuçen Tanrıkorur, “Osmanlı Mûsikîsi”, Osmanlı Medeniyeti Tarihi, ed: E. İhsanoğlu, İstanbul 1999, II.

Türk-Çin Dostluk Hattında Toprak Bütünlüğü ve Uygurların Esenliği İçin

2009-07-15T12:14:00.005+03:00

Mehmet Öğütçü, Londra
Eski Diplomat - Enerji Uzmanı

Uygurların yaşadığı insanlık dramı Türkiye’yi zor bir ikilem karşısında bıraktı: Bir yandan soydaşlarının obur yandan geleceğin yeni supergucu ile yeni yeni ısınmaya başlayan ilişkilerinin akıbeti.

Cin'in toprak butunlugu, ic istikrar ve guvenlik konularindaki hassasiyeti, gerekirse bunlarin zedelenmesi durumunda en sert onlemlere basvurma iradesi hem Tayvan'a yonelik "iki sistem tek ulke" politikasi, hem de demokrasi yanlisi ogrencilere Tiananmen olaylari sirasinda uyguladigi sert muamele ile kafalara kazindi. Cin Halk Kurtulus Ordusu ve Komunist Partisi'nin bu konulardaki hosgorusunun sifir duzeyde oldugu tartısmasız bir gerçek.

Dolayisiyla, Cin'in Sincan-Uygur Ozerk Yonetim Bolgesi'ne bakisini, etnik gerilimi nasil karsiladigini ve son yasanilan drami bu gozlukten tahlil etmek, bu temel tesbitlere uygun sonuclar cikartmak ve çıkış you aramak gerekiyor.

***
Urumci'de yerlerde yatan onlarca cesedi gorunce bundan tam 20 yil once Baren baskaldirisi sirasinda bolgede benzeri bir muameleye ugrayan yuzlerce Uygur gozumun onunde yeniden canlandi. Ardindan gelen tutuklamalar, iskenceler, kaybolan ve bir daha haber alinamayan yuzlerce, cogu masum, genc insan. Simdi de farkli olmayan bir senaryoyu yasayacagiz gibi gorunuyor.

Zira son yillarda neredeyse paranoya olcusünde ayrilikci Uygurlardan korku Cin’in her yanina sinmiş durumda. Basin yoluyla da Uygurlar, Rusya’nin Cecenleri gibi sunuluyorlar. Bush'un retorigine siginarak suclu sucsuz bircok Uygura "terorist", "Al Kaida yetismesi" payesi yapistirildi. Pekin Olimpiyatlarini intihar saldirilariyla kana bulayacaklari gerekcesiyle gecen yaz da bolge halki yeniden yogun baski altina alinmisti. Yani, bolge ve insanlari zaten her an patlamaya hazir bir bomba gibiydi.

***
Tarihi bakimdan "Doğu Türkistan” olarak bilinen, Cincesi “yeni kazanilmis topraklar” anlamina gelen Sincan-Uygur Ozerk Yonetim Bolgesi 1949 yılından beri “ozerk” statude Çin yonetimi altinda. Cin'in toprak bakimindan en buyuk, nufus bakimindan nisbeten en kucuk eyaleti. Binlerce yildir bu bolgenin sakinleri olan Uygurlar ve diger Turkik gruplar, kendi "atavatan"larinda son yirmi yıldır Cinlilerin nufus yigma politikasi nedeniyle azinliga donusmek uzereler. En buyuk sorun da aslinda buradan kaynaklaniyor.

Ozellikle Sichuan'dan milyonlarca insani Cinliler buraya kaydirip demografik dengeyi bozdular. Uygur kenti Urumci simdi yuzde 70 Cinli nufus barindiriyor. Yuzde 95'i Uygur olan Kasgar'da da suratle nufus kaydirilmasi operasyonu yuruyor. Altay Ili, Hami, Turfan da cok gecmeden ayni akibete ugrayabilir. Genc Uygurlar asimile politikasinin bir parcasi olarak ulkenin ic bolgelerine gonderiliyorlar.

Bu bolge zengin kaynaklara ev sahipligi yapiyor. Cin'in petrol ve dogal gaz kaynaklarinin ucte birinin uzerinde oturuyor Uygurlar. Turkmenistan ve Kazakistan’dan boruhatlari ile gelecek petrol ve dogal gaz da bu bolgenin kaynaklari ile birlesip esas uretim merkezleri olan kiyidaki dogu eyaletlerine gonderilecek.

Altin ve baska degerli mineral madenleri var. "Turfan'da sebze ve meyva" Cin'in bircok bolgesinin gereksinimi saglayacak olcude bol. Buna karsilik, burasi ulkenin en yoksul bolgeleri arasinda. Genclerin cogu issiz. Yeni yaratilan istihdam imkanlari da baska bolgelerden gocen Cinlilere veriliyor.

Jeopolitik olarak da hassas bir cografya; zira hem Rusya, hem Orta Asya hem de Pakistan ve Afganistan ile sinir paylasiyor. Sinirda Halk Kurtulus Ordusu’nun muazzam askeri karargahlari var. Nukleer denemeler hep bu bolgede yapiliyor.

Bolgenin adi ”Ozerk Yonetim” bolgesi olarak gecse de ipler Cin Komunist Partisi ve Hukumeti’nin elinde. Ozerklik fiiliyatta yok ortada. Gostermelik bir Uygur Vali var partiden gelme; gerisi hep Cinli. Folklorik olarak Uygur muzigi ve dansina izin veriyorlar.

Uygur dili de kullaniliyor bolge medyasinda, universitelerinde; ama dis dunya ile baglarini kopartmak icin bu insanlarin alfabesi birkac kez degistirilmis. Simdi Uygurcayi Arapca yazip bizim anlayabilecegimiz Turkce ile konusuyorlar. Meramlarini ne Cinlilere anlatabiliyorlar, ne Araplara ne de hala Kiril alfabesi ile yazan sinirin ote yakasindaki Orta Asyali "tokan"larina.

Dahasi, Cin’in bu ulkelerdeki muazzam ekonomik mevcudiyeti nedeniyle Orta Asyali Turkik akrabalari da etkisiz hale getirilmiş durumdalar.

Dunya’nin yeni super ekonomik gucu olma yolundaki Cin zenginlestikce bu bolgede kalkiniyor, disari aciliyor. Yurtdisinda hatiri sayilir bir Uygur diasporasi olustu. Cogu Turkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Orta Asya'da ama okumuslari ABD'de ve orada himaye gordukleri soyleniyor. Cin'in ”yumusak karni” olduklari, Tibetlilerden daha keskin ve siddete dayali muhalefet yapabilecekleri dusuncesiyle olsa gerek.

***

Uygurlarin Cinlilere karsi nefret duygulari yogun. Hic karismiyorlar Cinlilerle. Hatta, onlarla evlenen olursa toplumdan tecrit ediliyor. Tek cocuk politikasi ve erkek cocugunun tercih edilerek kizlarin istenmemesi nedeniyle ciddi bir kadin-erkek dengesizligi var Cin nufusunda. Erkekler aleyhine. ”Kadin arz acigi” Cinliler acisindan enerji, su ve gida arz guvenliginden daha onemli hale geliyor.

Iste boyle bir ortamda binlerce Uygur genc kizin calismak uzere Cin’in ic bolgelerine gonderilmeleri ve son olarak Guangzhou'daki bir oyuncak fabrikasinda tacize ugramalari, onlari korumaya calisan ve olan biteni protesto eden Uygur genclerinden ikisinin oldurulmesi, yuzlercesinin yaralanmasi, buna karsilik Cin polisinin suclulari ortbas etmesi etnik gerilimi tetikledi, daha da tirmandirdi.

Protesto gösterileri bolgenin baskenti Urumci’ye de sicradi. 10.000'in üstünde Uygur genci Çin polisi ve askeri ile çatışmaya girdi. Taskinliklar yapti. Urumçi'ye taşınan Çinlilerin iş yerlerini yıkan Uygur gençler bazi devlet dairelerini de ele geçirdiler. Polisin engel olamayıp etkisiz kaldigi olaylarda Çin Ordusu devreye girip sert sekilde mudahale etti. Sonuc ortada. 1989 Haziran’indaki Tiananmen katliamindan farkli olmayan yontemlerle kalabalik dagitilirken kesin rakami tartismali yuzlerce Uygur olduruldu.
****
Son catismanin Cumhurbaskani Sayin Abdullah Gul'un “cok basarili” gectigi soylenen seyahatinden hemen altı gün sonra patlak vermis olmasi buyuk talihsizlik. Urumci’de Uygurlarin iki ulke arasinda ”canli bir kopru” olacagi mesajini vermisti.

“Turkiye ve Cin Halk Cumhuriyeti arasindaki en onemli gundem maddesi nedir” diye soracak olursaniz Pekin bakimindan bunun tek yaniti var: Uygur ayrilikcilarin Turkiye’deki faaliyetlerine son verilmesi. Bolgedeki aktif ayrilikcilarin onemli uslerinden birisinin Turkiye'de oldugunu dusunuyor Cinliler. Bunlari izlemek icin cok sayida Cinli istihbarat elemaninin Turkiye’de faaliyet gosterdigi biliniyor.

Uygur muhalif hareketin belkemigini kirmak ve ayrilikcilarin Cin’e iadesi dahil degisik amaclar guden bir guvenlik isbirligi anlasmasi bile imzalattilar zamaninda icinde Uygurlarin en yaman savunucusu MHP’nin de oldugu koalisyon hukumetine. Hatta ellerinde koz olsun dusuncesiyle bir zamanlar Pekin’in PKK ile dirsek temasini korudugu da bildiriliyordu.

Turkiye, tarihi kökeni ve özellikleri farklı da olsa, ayrilikci bir hareketin yarattigi toplumsal ve ekonomik yikintiyi yasayan bir ulke olarak baska bir ulkedeki ayrilikci hareketi desteklemez. Bundan hicbir menfaati de yoktur. Tam aksine Pekin ile onumuzdeki 50 yila uzanan bir stratejik ortakligin temel taslarini dosemeye calisiyor.

Bolgeye ilginin nedeni basit: Singapur ya da Malezya’daki denizasiri Cinliler Pekin icin ne anlam ifade ediyorsa Cin’deki Uygurlar da bizim icin ayni anlami tasiyorlar. Ayni dili, etnik kokeni, mutfagi, muzigi paylastigimiz insanlar. Onlarin yasadiklari ulkede baris icinde, mureffeh sekilde, uluslararasi sinirlara ve ulke yasalarina riayet ederek yasamalari, katliamlarla kirilmamalari Turkiye’nin menfaatine.

***
Bugun icimiz derinden sizladi cunku olenlerin cogu gencler ve kadinlardi. Icimiz sizladi cunku bu olaylar muhtemelen durmayacak, Kasgar'a, Hami'ye, Turfan'a, Altay Ili'ye sicrayacak, sonra da gecmiste oldugu gibi Cin'in sert ve acimasiz tepkisiyle kanla bastirilacak. Sonrasinda da yasin yaninda kurunun da yanacagi binlerce gozalti, iskence, kayip insanlar....

Icimiz sizladi cunku tum dunya adeta “dut yutmus bulbul gibi” sustu. Verilen tepki yasanan insanlik drami ile orantisizdi. Uluslararasi camia, iki tarafi da itidale davet etti. Oysa taraflardan birisi orantisiz guc kullanan Cin Halk Kurtulus Ordusu, digeri ise aralarinda ayrilikci tahrikciler olsa da cogunlukla masum protestocu Uygurlar...

Icimiz sizladi cunku bizim Disisleri de önce “ne sis yansin ne kebap” cinsinden renksiz kokusuz ve de Cumhurbaskani’nin seyahatinin "kazanimlari" ni heba etmemek dusuncesine dayali bir aciklama ile yetindi. Derken tonu biraz daha sertlesen ve kisitli olcude uluslararasi camiayi da harekete gecirecegi intibai veren bir aciklama geldi. Sonra da “soykırım” suçlaması ve bu dramı BM Güvenlik Konseyi’ne taşıma tehditi. Hatta Çin mallarının boykotu.

Oysa, olaylar daha devam ederken yapici bir yaklasimla ve Pekin ile iliskilerimizi bozar korkusuna saplanmadan Çin Cumhurbaşkanı Hu Jintao’yu bolgedeki polis ve askerleri, ve de galeyana gelmis gocmen Cinlileri insaf olculerine davet etmek, bunun icin yoğun, samimi cabalar baslatmak beklenirdi bizden. İki ülke arasında güven ortamını yaratmak neredeyse 30 yılımızı aldı. Bir kalemde silip atmanın maliyeti hem bizim hem de Uygurlar için oldukça ağır.

Bölgeye ilgimizin Turkculuk ve irkcilikla bağlantısı yok. Hem bolgedeki Uygurlar arasinda hem de Turkiye’de menfaatlerini korumakla yukumlu oldugumuz cok sayida Turk vatandasi var. Bizimle ayni turkuyu soyleyen, ayni ninnilerle uyutulan, benzeri efsaneleri okuyan, ayni yemekleri tadan, hatta Orta Asyalilardan bile daha fazla bizden bu insanlara gostermemiz gereken dogal ilgi de cabasi. Cok konustugumuz “omurgali dis politika” da bunu gerektiriyor.

Hic tuccarlarimizin korkmasina gerek yok; zira 17 milyar dolarlik dis ticaretimizin 16 milyar dolari Cinlilerin lehine acik veriyor. Cin’in Turkiye’deki dogrudan yatirimlari 60 milyon dolari bile bulmuyor. Dogabilecek bir ihtilafta ekonomik kayip daha ziyade Asya'nin dogu ucundaki ortagimiza ait olur. Ki, bunu hic temenni etmiyoruz.

Uygur ayrilikcilar ve haklı insan hakları şikayetinin daha buyuk resim icinde 1.3 milyar’lik yeni guc odagi Cin ile iliskilerimizi uzun vadede zedelememesi, tam aksine bolge insanlarinin yasadiklari dramin hafifletilmesinde ve onlar ile Pekin ile arasinda kopmuş olan diyalog kanallarının yeniden kurulmasında, guvenilir kopru olusturulmasinda Ankara’nin kolaylastirici ama “gorunmez” bir rol oynamasi buyuk onem tasiyor.

Ilk elde, basın yoluyla ya da parti toplantılarında ağır suçlama alışkanlığını sona erdirerek, olaylardan 10 gün sonra Çinli meslektaşı ile uzun bir telefon görüşmesi yaptığı anlaşılan Dışişleri Bakanı Davutoğlu’nun Pekin’e çalışma ziyareti yaparak hükümetin mesajlarını taşıması isabetli olacaktır. Cinlilerin de guvenecegi kucuk bir ortak akil adamlar grubu toplayıp durum tesbiti yaptirmakta ve ilişkilerin önünü açmada, bölgedeki huzursuzluk ve haksızlıkların nasış giderilebileceği konusuna eğilmekte yarar var. Bu çalışmaların hiçbir şekilde Çin’in içişlerine müdahale olarak algılanmaması için özel çaba gerekiyor.

Cin de aslinda tam bir cikmazda bu konuda. Uygur azınlık artık birarada yaşama iradesinin zayıfladığını söylemeye başladı.Bunların alışılageldik kanla bastırılması yöntemi “21inci yüzyılın süpergücü”ne yakışmayacaktır. Kapalı kapılar ardında diplomasiye en fazla ihtiyaç duyulan bir dönemdeyiz. Pekin, uygun sekilde uzatilacak, ayrilikciliga ve içişlerine müdahaleye taviz vermeyecek dost bir yardimci eli geri cevirmeyebilir.