NAARDEN 1940 - EVACUATION / EVACUATIE

2005-02-01T10:19:00.000-08:00

EVACUATION / EVACUATIE

In World War II, Germany invaded on 10 May 1940 the Netherlands without
warning, crushed Dutch resistance and wantonly Rotterdam. The queen
Wilhelmina and her government fled abroad. Near Amsterdam is the Walled
Town Naarden. On 14 May 1940 take place the evacuation of the
inhabitants of Naarden.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog viel het Duitse leger op 10 mei 1940
zonder waarschuwing Nederland binnen, brak de weerstand van het
Nederlandse leger en vernielde Rotterdam. Koningin Wilhelmina en de
regering vluchtte. Oostelijk van Amsterdam ligt de vestingstad Naarden.
Op 14 mei1940 moesten de inwoners van Naarden evacueren.
_______________________________________________________

DE EVACUATIE VAN DE VESTING NAARDEN IN MEI 1940
door F.J.J. de Gooijer

Tijdens de Tweede Wereldoorlog wisselden de meest afschuwelijke
gebeurtenissen elkaar af. Daarom raakten minder dramatische zaken en
ook voorvallen met een goede afloop snel in het vergeetboek. Dit
verhaal gaat over de evacuatie van de Vesting. Achteraf leek dit op
een tragikomische operette. Niemand zette tot dusver duidelijk het
hoe en waarom van de evacuatie uiteen. Hierdoor ontstonden schampere
verhalen, legenden en allerlei misverstanden.
Het is algemeen bekend dat de Nederlandse legerleiding tot de jaren
veertig geloofde dat de Hollandse Waterlinie een waterdicht
verdedigingsfront was. Deze visie was minder belachelijk dan vaak
wordt voorgesteld. Zelfs de geallieerde overmacht moest aan het eind
van de oorlog een half jaar werkloos achter de Nederlandse rivieren
blijven. De Waterlinie liep van de IJsselmeerkust bij Naarden tot
aan Rotterdam. Het noodlot van de vesting Naarden was dat zij niet
achter, maar voor het geïnundeerde gebied lag. Verder vormde de
verouderde Vesting juist een zwakke plek in het verdedigingssysteem.
Voor de Duitsers zou ze als uitvalsbasis kunnen dienen.

Het evacuatiedraaiboek
In 1939 had de overheid evacuatieplannen gemaakt. Ze waren bedoeld
voor de bewoners in en rondom het geïnundeerde gebied. Deze mensen
moesten in geval van oorlog in veiligheid worden gebracht in de
'Vesting Holland' (het gebied achter de Waterlinie). Er werden dikke
draaiboeken gemaakt om deze operatie zo vlot mogelijk te kunnen
uitvoeren.
Na de oorlog werd de evacuatie geëvalueerd. De overheid gaf toen een
lijvig rapport uit met de titel 'Evacuaties in Nederland 1939-1940'.
Over de werkelijke toedracht van de evacuatie van de Vestingbewoners
werd in het rapport niet gerept. Wel vermeldde men hoe de evacuatie,
volgens het vooroorlogse plan, had moeten verlopen.
Aanvankelijk wilde men de meeste inwoners van de gemeenten Naarden,
Bussum en Huizen evacueren. In tegenstelling tot Muiderberg, dat
midden in het geïnundeerde gebied lag, zou dit niet direct bij het
begin van de oorlog gebeuren. Men dacht 30 treinen nodig te hebben
om ongeveer 29.000 Naarders en Bussummers naar Schagen en
Heerhugowaard te brengen. Deze plannen werden in een later stadium
gewijzigd en in een nieuw draaiboek uitgewerkt. De commandant van de
brigade C (groep Naarden - Vesting Holland) drong toen aan op een
algemene evacuatie van alle wijken. In de oorspronkelijke plannen
dacht men namelijk een dichtbevolkte arbeiderswijk in Bussum niet te
evacueren. De wijk zou in 'veilig gebied' liggen. Na het bijstellen
van de plannen kwam men in de knoei met het aantal opvangplaatsen in
de zogenaamde vluchtoorden. Als oplossing koos men ervoor de
gemeente Huizen met zijn 6900 inwoners niet te laten vertrekken.
Volgens een eerder plan zouden de Huizers per boot over het
IJsselmeer via Volendam naar Waterland worden gebracht.
Pas op 4 mei kwam de commandant van het 'Oostfront van de
Waterlinie' er achter dat Naarden niet 8500 maar 9500 inwoners had.
Drie dagen later had men dit nieuwe gegeven reeds opgenomen in het
vervoer - en evacuatieschema.
Uit Naarden zouden 8900 personen worden afgevoerd. De rest van de
inwoners, 600 personen, bleven achter om allerlei diensten draaiende
te houden. Via station Naarden-Bussum zouden 9 treinen naar
Bloemendaal (3), Overveen (1), Aardenhout (1), Vogelenzang (1),
Hoorn (2) en Blokker (1) vertrekken. In Bloemendaal zouden 6000, in
Hoorn 1900 en in Blokker 1000 Naarders worden ondergebracht.
Aan het einde van 1939 was het leger begonnen om weilanden in de
omgeving van Naarden onder water te zetten. In de 'Buitendijken'
tussen Naarden en Muiderberg werd IJsselmeerwater ingelaten. De
weilanden kwamen 'dras' te staan. In het Merwedekanaal werd het
water opgezet tot 0,20 m boven NAP. Zo was de toestand van 10 tot 12
mei 1940. Voor die tijd had men reeds het vee uit Muiderberg
afgevoerd naar plekken achter de Waterlinie. Het vee van de Gooise
boeren was begin mei, zoals ieder jaar, naar de Meenten gebracht
waar - ook tijdens alle oorlogsdagen - de koeien gemolken werden.

Belevenissen van een zevenjarig jongetje
Als zevenjarig jongetje beleefde ik deze meidagen intens. In mijn
herinnering is mij het volgende bijgebleven.
Vesting Naarden, tien mei 1940. Het is een dag met prachtig weer.
Mijn vriendjes en ik spelen op het erf van onze boerderij. Veel
buurjongens zijn komen opdagen met hun zelfgemaakte karren. Onze
club heeft nog nooit zoveel karren bij elkaar gehad. Oude
kinderwagenonderstellen met twee plankjes erop getimmerd. Bij de
luxe exemplaren kun je zelfs de voorwielen sturen met een stuk touw.
We spelen na wat om ons heen gebeurt. Naarden is een
garnizoensplaatsje waar regelmatig militaire voertuigen rijden. Op
ons maakt dit grote indruk. We apen de soldaten na, vormen een
transport en rijden achter elkaar. Dan komt ma naar buiten: "Jongens
al naar huis!" Het spel is afgelopen.
Thuis worden de ruiten in de achterkamer beplakt met bruine stroken
plakband. Dat is tegen vallende glassplinters bij explosies. Het
zijn voorzorgen op advies van de Luchtbeschermingsdienst. Voor ons
raam met de kleine sponningen is dat 'overbodige luxe'. De radio
staat voortdurend aan. Steeds hoor je een monotone stem:
"Luchtwachtdienst, luchtwachtdienst ... parachutisten boven Haarlem
... luchtwachtdienst ..."
Het is Pinksteren en de zon schijnt door het raam naar binnen. we
liggen op de grond in de kamer. Buiten klinkt vliegtuiggeronk. Ik
meen zelfs een luchtgevecht gezien te hebben.
Derde Pinksterdag, 14 mei. Grote paniek, we moeten weg, de
boerderij verlaten, vesting Naarden verlaten! Mannen van de
Luchtbeschermingsdienst gaan de huizen langs. Ze bevelen iedereen zo
snel mogelijk het hoognodige mee te nemen en het huis te verlaten.
Wij laden van alles en nog wat op de motorbakfiets van mijn vader.
Deze is normaal in gebruik bij het melkventen, maar dient nu als
vluchtvoertuig. Bovenop liggen beddengoed en slopen met inhoud. Op
dit alles troon ik.
Mijn vader zet alle flessen melk, pap en yoghurt buiten op 't erf.
"Dat is voor de Nederlandse soldaten", zegt hij. Een probleem vormen
de huisdieren. De honden en katten redden zich wel, maar de geiten
en konijnen? Onze geit wordt in de hooischuur losgelaten met een
teil water om te drinken. Hooi is er genoeg. Er komen nog meer
geiten bij. Alle overige dieren worden losgelaten. Veel mensen
brengen hun konijnen naar de vestingwallen, er zullen er niet veel
van terugkomen. Het vee, koeien en paarden, loopt op de Meent.
Als alles geregeld is, meldt iedereen zich bij het blokhoofd van
zijn straat. Wij verlaten onze boerderij en sluiten ons aan bij de
stoet vluchtelingen. Via de Sint Annastraat gaat het richting de
Westwalstraat. Bij de opgang naar de Kippenbrug ligt een gevulde
sloop of dichtgeknoopt laken. Het is een hele baal, ernaast staat
huilend 'juffrouw' Colijn. We rijden naar 'de Doorbraak'. Mijn
oudere zussen lopen naast onze wagen met hun fietsen aan de hand.
een waakt angstvallig over het 'cententasje' aan haar stuur. Het is
gevuld met 'wisselgeld', een kluit van hoofdzakelijk rooie centen.
We verlaten de Vesting over de nieuwe Doorbraak. Ik herinner me nog
de opening en aanleg. Als ik opkijk naar de wallen, zie ik daarop
soldaten liggen met geweren. Voor mij zijn het goede bekenden en het
grote voorbeeld. Vaak hing ik rond bij de Promers en maakte een
praatje met ze als ze uit de ramen hingen. Verschillenden ervan,
vooral het keukenpersoneel, kende ik persoonlijk. Samen met mijn
vader reed ik vaak via de hoofdpoort naar de keuken van de
Promerskazerne. Mijn vader leverde daar melk en pap. Nog kort
tevoren rende ik naar huis om sigaren te halen voor een paar van
deze soldaten. Mijn vader gaf ze prompt. Nu liggen deze soldaten op
de wallen en kijken de wegtrekkende burgers na. Mijn wereld stort
ineen. Ik huil en vraag of we nooit meer terugkomen. De
vestingbewoners zijn vluchtelingen geworden.
Ver zijn we niet gekomen, maar voor mij was dat wel het geval. In de
'buitenwijken' van Naarden worden de mensen ondergebracht
(geconcentreerd rond het 'afvoerspoorwegstation' Naarden-Bussum) Ons
gezin vindt onderdak bij aardige mensen in de Van der Helstlaan. De
dochter des huizes is bij de U.V.V. (Unie van Vrouwelijke
Vrijwilligsters) 's Avonds slapen we in een heel groot bed in een
mooie grote slaapkamer. Achter het huis is een terras en een
vijvertje. Mijn oudste broer is in de wolken en wil er wel blijven
wonen. Ik vraag me steeds af of we ooit weer teruggaan. Toch is het
wel een avontuur. Het is 's avonds druk op straat, of beter gezegd
'in de laan'. Bij het verkennen van de buurt komen we bekenden tegen
en samen bezichtigen we de omliggende lanen. Het is voor mij de
eerste keer dat ik hier kom. De grote rechthoekige vijvers tussen de
villa's blijven later in mijn gedachten verbonden met deze dagen.
Mijn vader gaat in de namiddag en 's morgens melken op de Meent.
Sommige mensen zijn alweer terug in de Vesting, anderen hebben de
Vesting niet verlaten.
Het Nederlandse leger heeft gecapituleerd. Ook wij gaan naar huis.
Thuis blijkt van de voorraad melkproducten slechts een flesje room
te ontbreken. Later op de dag wordt dit betaald door een 'juffrouw',
die eerder thuisgekomen was dan wij. Een vroege vorm van
zelfbediening. Vooral een tijdsbeeld waarin nog geen sprake was van
normvervaging. Gewoon respect voor mijn en dijn. De 'Nieuwe Orde'
die volgde, maakte ook daar een eind aan.
__________________

Opmerkingen:
Vesting Naarden vormde ooit de meest noord-oostelijke punt van de
Hollandsche Waterlinie. Samen met Fort Ronduit, dat aan de
Zuiderzeekust was gelegen, sloot de vesting de hoog gelegen Gooise
zandgrond af voor een oprukkende vijand. Naarden lag tussen de
Zuiderzee en het ontoegankelijke Naardermeer. Begin jaren dertig was
de vesting als verdedigingswerk opgeheven. Vanaf die tijd begon men
huizen te bouwen rondom de vesting en in het voormalige schootsveld.
Vesting Naarden bleef wel een garnizoensstadje. Er waren
verschillende kazernes, zoals de Promers- en Weeshuiskazerne.
De vesting Naarden had oorspronkelijk maar twee stadspoorten, de
Utrechtse Poort en de Amsterdamse Poort. De huidige autoweg A1 liep
door de hoofdstraat. Pas omstreeks 1930 werd de A1 om de vesting
heen gelegd. In 1939 kwam er een nieuwe verbindingsweg naar Bussum.
Deze weg staat in Naarden bekend als de DOORBRAAK.

__________________
'DE OMROEPER', OKTOBER 1994, JRG.7, NR. 4 - F.J.J. de Gooijer.

______________________________________________________
BRONNEN:

DAGBOEK VAN EEN NAARDER 1940 - 1945
bewerking : Drs. Mies Langelaar - uitgave: Stadsarchief
Naarden 1995
Vrijdag 10 Mei 1940
's Morgens half vier schrok ik wakker door het rinkelen
van de ramen. Ik bemerkte dat er iets te doen was. Even
later loeide de sirene. Naar buiten gaande vernam ik dat
de Duitsers een inval in ons land hadden ondernomen. In
Naarden was het betrekkelijk rustig. Later op de dag,
mij bij het Gemeentehuis bevindende, ontwaarde ik daar
nogal wat drukte. Men had met behulp van soldaten enige
arrestaties verricht van NSB-ers. Niet alleen de
arrestatie van die lieden [veroorzaakte opschudding]
doch ook wat er daarbij in beslag was genomen. Zo zag ik
uit een vrachtauto ongeveer 30 ordners halen, benevens 4
dozen met kaarten, naar mijn berekening 4000 stuks. Ik
heb er van in handen gehad en zij vermeldden adressen in
Rotterdam. Volgens zeggen van een der soldaten was deze
voorraad in beslag genomen aan de Rijksweg bij de "Den
Oudenlaar". Dezelfde dag zijn er 22 NSB-ers gevangen
genomen en naar Amsterdam vervoerd, waaronder ook
vrouwen. De Kerkeraad van de Ned. Herv. Kerk te Naarden
heeft 's morgens al direct alle boeken en het archief in
de gemeentekluis geborgen. 's Middags werden de
schilderijen van het gemeentehuis in kratten gepakt ter
opberging.

Zaterdag 11 Mei 1940
De schilderijen van het Pater Wijnterfonds werden
ingepakt, naar het Kraijenbosch op Valkeveen gebracht en
in een garage opgeborgen.

Zondag 12 Mei 1940
In de Grote Kerk waren zondag alle kronen en verder alle
antiquiteiten ook al opgeborgen. Een indrukwekkende
kerkdienst werd geleid door Ds Dorgerlo, waarbij in het
begin en het einde van de godsdienstoefening het
Wilhelmus staande werd gezongen. Na de middag, ongeveer
1 uur, ging de mare door Naarden dat er parachutisten op
de Meent waren gedaald, ook zouden er op het IJsselmeer
rubberbootjes ronddrijven. Woonwagenbewoners maakten de
veehouder L. Krijnen attent op deze daling, waarna
onmiddellijk kennis werd gegeven aan de politie.
Soldaten, waaronder met machinegeweren, rukten aanstonts
uit om te verkennen. Even later stond er een persoon op
de sluis, hoek Nieuwe Haven, welke vroeg of er ook
parachutisten waren gedaald. Direct was er de
hulppolitie bij, welke dit heerschap naar het
politiebureau transporteerden. Volgens zeggen had hij
een zakboekje bij zich als zijnde onder dienst. De
hulppolitie heeft hem op het bureau ingesloten. Toen ik
later op de straat ging werden alle personen door de
politie van de straat verwijderd. De soldaten lopen met
het geweer in de hand langs de huizen. Ieder op straat
wordt aangehouden. Het is koud schraal weer. Steeds
horen wij schieten. Later op de avond hoorde ik dat er
in de buitenwijken 8 Duitsers ingerekend waren en naar
Amsterdam waren opgebracht. Ook vernam ik dat er op de
Zwarte weg 4 parachutisten waren doodgeschoten. In het
Rembrandpark is overal huiszoeking gedaan, men zegt dat
er parachutisten waren gezien. Ook in de Juliana van
Stolberglaan is huiszoeking gedaan. Theo Koopmanschap is
darbij tegenwoordig geweest. Zondag van half 10 tot 1
uur wachtdienst bij de vrijwillige brandweer. Tegen half
1 werden twee auto's vol geladen met NSB-ers, men zegt
52 personen. Om 1 uur in de nacht werden waarschijnlijk
lichtkogels afgeschoten in westelijke richting. Volgens
zeggen liggen er Engelse soldaten in de Palmkazerne. Er
wordt verder verteld dat achter de gasfabriek gisteren 3
als Engelse toeristen (dames) geklede Duitse
parachutisten gedaald zijn. Volgens zeggen zouden zij
direct 2 Hollandse soldaten hebben doodgeschoten, waarop
alle drie zijn gedood.

Maandag 13 Mei 1940 - Tweede Pinksterdag
Men zegt dat te Huizen 12000 koeien op het zogenaamde
Harde verblijven; deze zouden uit de Grebbelinie komen.
Vanmorgen werden alle koeien oftewel vee naar Ouderkerk
vervoerd. Men zegt dat de Horstermeer al onder water
staat. Ook wordt gezegd dat de Binnendijkse- en
Keverdijkse polders onder water worden gezet. Heden
middag 1 uur moesten alle werklieden die nog geen dienst
hadden bij het gemeentehuis komen alwaar zij een
schrijven van de Opperbevelhebber in ontvangst namen,
waarin stond dat zij ieder ogenblik konden worden
opgeroepen en aan die oproep ook moesten voldoen. Ook
stonden er 4 auto's; een, de grote wagen van
Karsemeijer, moest met 4 man naar Valkeveen,
waarschijnlijk hout laden. Met deze auto, zo hoorde ik
later, zijn lege vaten van de Chemische Fabriek vervoerd
naar de Meent bij Valkeveen, om het vlakke terrein
onbruikbaar te maken bij pogingen om te landen met
vliegtuigen.
Een auto van de gebroeders Vuijst moest naar het
ravelijn aan de Burgemeester van Wettumweg om
boomstronken te laden. Een auto van Oud Bussem was al
geladen met boomstukken. Een groot gedeelte van de
werklieden moest naar de draaibrug bij de Westbeer.
Anderen werden naar verschillende plaatsen vervoerd. Het
personen welke naar de draaibrug gingen moesten op de
Meent werken om gaten te graven ten einde het landen van
vliegtuigen te beletten. Ook werden er grote
hoeveelheden balen turfmolm en struiken of stompen
neergeworpen. Zondag en ook heden tweede Pinksterdag
zijn timmerlieden druk bezig om schuilplaatsen te
timmeren.
Ook moeten op het IJsselmeer verschillende vliegboten
gedaald zijn. Er varen vele Duitse Rijnaken op het
IJsselmmer.
Maandagavond 9.45 uur, de regering heeft zich naar
elders begeven. Herhaling van dit bericht om half 11.

Dinsdag 14 mei 1940
Er wordt beweerd dat de zender te Huizen deze nacht
onklaar is gemaakt. Ook gaat het gerucht dat in
Hilversum verschillende gebouwen, ook de AVRO studio,
beschadigd zijn. Deze zender is om half 2 in de lucht
gevlogen, het moet een ontzettende knal gegeven hebben.
Heden 3 uur na middags werd huis aan huis een biljet
bezorgd voor evacuatie. Ieder moet met mondvoorraad
voorzien zich begeven naar de Westwal. Velen zie ik hier
al voorbij gaan gepakt met dekens en diversen, tot nu
toe weinig zenuwachtigheid bemerkt. Enige namen hun
honden mede. Mijn overburen, de een een kruidenier, de
ander bakker, kwamen nog eens terug, de een om een
kinderledikantje met bed, de ander om nog wat meel en
keukengerei en de radio mede te nemen. Soldaten met het
geweer in de hand kwamen eens een kijkje nemen: bij de
kruidenier liepen zij een flink stuk worst op en bij de
bakker een flinke doos met gebak. Toen werd het weer
stil. Voor mijzelf achtte ik het beter mij niet op
straat te vertonen. Echter doet alles vreemd aan. af en
toe een auto, motorrijwiel of fiets, doch het was en
bleef stil. In de tuin zongen de merels, in de vertye
liet een koekoek zich horen, de bijen zoemden. 't Is
vredig zomer-weer, men kan niet geloven dat er oorlog
is. En toch is er de harde werkelijkheid, want in de
verte hoorde ik zwaar geschut. In het zuidwesten leek
wel brand te zijn. Later bleek dat de oliereservoirs van
de Bataafse Petroleum-maatschappij te Amsterdam in brand
stonden.
Alle bezitters van boten en vaartuigen kregen opdracht
dat zij deze moesten laten zinken. Voor vele was dit een
moeite van jewelste : het laten zinken ging nog wel,
doch om nu zo'n schuit weer boven te krijgen viel nog
niet mede.
Om 7.15 uur na middags kwam een proclamatie door de
radio behelzende de mededeling dat Rotterdam was
beschoten en dat Utrecht in brand zou worden geschoten.
En de Opperbevelhebber had, om erger te voorkomen, de
troepen gelast alle tegenweer te staken. Aan het leger
werd ter kennis gebracht dat de orde door hen moest
Worden gehandhaafd, totdat de geregelde Duitse troepen de
leiding in handen hebben genomen.
De provincie Zeeland is nog niet bezet, de strijd wordt
daar ook voortgezet. Om 9.10 uur na middags kwam een
Duits bericht dat Den Helder om 8.30 is gebombardeerd.
Om half 10 kwam dat bericht weer door, waarbij werd
gesproken dat ondanks het feit dat de wapens waren
neergelegd Den Helder om 8.30 uur uit de lucht was
gebombardeerd. De Opperbevelhebber van Land- en
zeemacht, generaal Winkelman, zal hedenavond (dinsdag)
een toespraak per radio uitzenden.

Woensdag 15 mei 1940
Alle geëvacueerde personen zijn weer terug in Naarden.
Ver zijn ze niet weggeweest. Allen kregen in de
buitenwijken onderdak en zijn goed verzorgd. Natuurlijk
hoorde men wel eens grappige staaltjes vertellen. Mijn
vrouw en ik zijn thuisgebleven. Brouwer de bakker is ook
thuisgebleven, misschien nog wel anderen ook. Ik vernam
nog dat er bij De Graaf, Marktstraat was ingebroken:
sigaren en sigaretten waren de buit. Bij A. de Bruijn,
bakker in de Jan Massenstraat moet chocolade ontvreemd
zijn.
Alle werken staan stil. Vernam ik nog dat bij slager
Doorenspleet een partij worst en een nieuw slagersmes
was gestolen. Het mes heeft hij in de kazerne gevonden,
doch de hartigheid was nergens te vinden. Men beweert
dat de te Naarden liggende soldaten in drie dagen geen
warm eten hadden gehad.
Heden moest alles weer worden verduisterd. Ter
tegemoetkoming worden de klokken 1.40 uur vooruit gezet,
dus nog iets langer dan de oude zomertijd. Hedenmiddag
ongeveer half zes kwamen veel vrachtauto's en kanonnen
benevens een aantal soldaten Naarden binnen. Direct
gingen velen naar de kazerne om te zien of de hunnen er
ook bij waren. Men zegt dat van deze soldaten er vier
zijn gedood in de oorlog. Bevestiging heb ik echter niet
kunnen krijgen. Hedenochtend zijn er verschillende
auto's met zieken en gewonden door Naarden gekomen.
Donderdag 16 mei 1940
Van enkele personen hoorde ik dat zij minder netjes
ontvangen zijn. Onder andere van iemand welke door de
bewoner naar een kamertje werd gebracht 't welk door
deze gastvrije persoon van buiten werd afgesloten.
Andere mensen kwamen op de Oud Blaricummerweg op nr. 30.
De bewoner wilde ze niet binnenlaten. Later konden zij
op een bovenkamer, welke niet gemeubileerd was, hun
bivak opslaan, maar kregen niets te eten of te drinken,
ofschoon er genoeg in huis was. Ook heden zijn weer
verschillende militairen, waaronder van de motorbrigade,
aangekomen. 's Avonds kon men ze zien wandelen met hun
meisjes, vrouwen, zusters, broers of ouders. Tegen 10
uur, als het licht opgaat, moet men eerst voor
verduisteringsmateriaal zorgen. Er is bericht gekomen
dat men weer later op straatmag vertoeven. Ook dat de
cafés weer open mogen blijven en alcoholische dranken
mogen weer verstrekt worden, ook aan burgers. Zeer veel
werkelozen lieten zich inschrijven bij de arbeidsbeurs.
De bussen van de Gooise Stoomtram zijn steeds vol met
reizigers.
Enige Duitse soldaten kwamen op het Promersplein om de
daar geparkeerde militaire auto's te inspecteren. Twee
wagens hebben zij meegenomen, de overige gebruikten
teveel benzine.

__________________________________________________________________
Evacuatie vesting Naarden 14 mei 1940
Bussumsche Courant - Donderdag 16 mei 1940
EVACUATIE - LIEF EN LEED
NAARDEN
In de vesting ziet alles er weer als normaal
uit, de burgerij is weergekeerd, en het leven
gaat zijn gewonen gang. Gisteravond is een
gedeelte van de Motorartillerie, dat bij het
afkondigen van de mobilisatie vertrokken was, in
de Weeshuiskazene weergekeerd. Het was
Dinsdagmiddag een hele consternatie, toen de
Vestingbewoners plotseling geëvacueerd moesten
worden, en met pak en zak vertrekken om in de
buitenwijken van Naarden onderkomen te zoeken.
Tusschen vier en zes uur trok een tragische
stoet over de Beatrixbrug, sjouwende menschen,
kinderen, bepakte fietsen, enkele wagens en
auto's, maar in de buitenwijken stonden de
huizen gastvrij open en iedereen vond een
plaats. Verlaten van burgers, doch geheel bezet
met Nederlandsche militairen, bleef het oude
Naarden achter, men vreesde voor het lot van de
Vesting. Doch slechts enkele uren na het
evacuatiebevel kwam het bericht, dat Nederland
de wapens had neergelegd, en een zucht van
verlichting ontsnapte vele Vestingbewoners, die
alle hoop mochten koesteren, have en goed weer
ongeschonden terug te zien.
En inderdaad is dit het geval geweest. Wel
gingen dien zelfden avond nog wilde geruchten
omtrent het afbranden van huizen (in het
schootsveld), doch bij informatie bleek, dat de
militairen slechts enkele schuurtjes aan de
buitenkant van de vesting vernield hadden, om
beter uitzicht te hebben. Woensdagmorgen (15
Mei) keerde de geheele bevolking dankbaar naar
huis terug en vonden, na korte afwezigheid,
alles keurig terug. De winkels werden weer
geopend, het leven hernam zijn gewonen gang.
Weldra stonden de ramen weer open en speelden de
kinderen langs de straat. Men "buurte" nog een
beetje, vertelde elkaar zijn wedervaren, maar
daarmee was alles voorbij.
Motorartillerie keert terug
Al spoedig deed het gerucht de ronde, dat de
soldaten van het 34ste Reg. Infanterie, die
veertien dagen geleden de kazerne verlieten,
terug zouden keeren. Dit bleek echter niet het
geval te zijn, want het was een deel van de 9e
Reg. Motorartillerie , dat onder commando van
Majoor Vrieswijk, na maandenlange afwezigheid
terug keerde in de vesting. Lang wachtten de
burgers op de straat om de incomste mede te
maken. Ongeveer tweehonderd man, van wie slechts
twee lichtgewond, arriveerden tenslotte. Voor
velen beteekende dit een gelukkig weerzien, en
menige traan van dankbaarheid vloeide. Immers
kwamen de mansschappen terug van de Grebbeberg,
waar zij midden in het vuur gelegen hadden.
Inmiddels is men in Naarden vol belangstelling
voor het lot van het 34ste Reg. Infanterie, dat
twee weken geleden naar de omgeving van
Rotterdam is overgebracht.
In spanning wacht men de berichten af. Wel doen
enkele geruchten de ronde, doch het is, juist in
deze dagen van spanning, ten hoogste zaak, aan
geruchten geen aandacht te schenken, noch te
verspreiden.
_____________________
Bussumsche Courant - Dinsdag 21 mei 1940
NAARDEN
Een drukke Zondag
De Duitse bezetting is aangekomen
NAARDEN . - In den afgeloopen Zondag is het in
de vesting Naarden, waar zich na den oorlog tal
van soldaten van verschillende wapens verzameld
hebben, bijzonder druk geweest.
Ouders, vrouwen en verloofden, die wisten, dat
hij, naar wien aller gedachten uitging, zich
ophield in de vestingstad, kwamen reeds vroeg in
den ochtend naar Naarden om hem te begroeten en
begrijpelijkerwijze speelde zich hierbij
hartroerende toneeltjes af. Tranen van vreugde
werden gestort bij het eerste weerzien !
Zoowel in de straten van Naarden als bij de
kazerne Weeshuis was het bijzonder druk. Hier
groepten de soldaten samen in afwachting of zij
bezoek zouden krijgen.
Vele familieleden kwamen met den trein, anderen
met de fiets en hoe gelukkig waren zij, wanneer
zij hun man of jongen weervonden ...
Allengs zag men hen wandelen in de vredige, door
zonlicht overgoten natuur. Soldaten met het kind
op den arm en daarnaast de gelukkige moeder! Ook
op de Rijksweg zag men vele wielrijders. Velen
hadden lange afstanden afgelegd en kwamen soms
geheel uit Overijssel en Drente op zoek naar
verwanten.
Duitsche bezetting gearriveerd
Zaterdagmorgen is in onze gemeente een Duitse
bezetting gearriveerd. De commandant der troepen
vervoegde zich op het stadhuis bij den
burgemeester, waarna de officieren hun bureau
vestigden in hotel "Bosch van Bredius", terwijl
de onderofficieren en manschappen, zestig in
getal, intrek namen in het landgoed "De Beek",
dat sedert kort verlaten is door de bewoners,
die naar Ned. Oost-Indie vertrokken zijn. Op het
terrein tegenover "Jan Tabak" werden de
veldkeukens geplaatst, terwijl aan de Oude Haven
in de stad een autocolonne is geplaatst. Deze
troepen zullen binnen enkele dagen vertrekken en
door nieuwe worden vervangen.
_________________________
Bussumsche Courant - Donderdag 23 Mei 1940
Is Naarden nu vesting of is zij het niet?
Het gebeurde op den laatsten oorlogsdag stemt
tot nadenken.
Maak van de wallen een ideaal wandelpark
Toen op den ochtend van den eersten Vrijdag in
Juni 1926 in Naarden de inhoud bekend werd van
het Koninklijk besluit van 28 Mei 1926, Stbld.
no 156, waarbij o.m. de vesting Naarden met het
Ronduit, de werken aan de Karnemelksloot en de
vijf batterijen ten zuiden van Naarden als
vestingwerken werden opgeheven, was er een grote
vreugde in de stad Naarden. Het gemeentebestuur
had al zooveel jaren gestreden voor de opheffing
van de knellende bepalingen der Kringenwet van
1853, zoodat het geen verwondering behoefde te
wekken dat de stad in feesttooi werd gezet.
Burgemeester Van Wettum sprak op den avond van
deze jubeldag o.m. de volgende woorden: " In de
snelle ontwikkeling van 't Gooi gedurende de
laatste 25 jaren heeft Naarden slechts een
gering aandeel gehad, geperst als zij zat in het
benauwde enge keurslijf van Vesting- en
Kringenwet. Doch nu zijn hare kluisters
gevallen; alom binnen haar grondgebied zal van
steen mogen gebouwd worden, de waarde der
gronden zal stijgen en het is te verwachten dat
de aanwas der bevolking nu ongehinderd, in
sterke mate zal toenemen."
De Naardensche burgervader heeft - dat bewijzen
de cijfers wel - inderdaad gelijk gekregen. Van
1 Januari 1928 af tot en met 31 December 1939
werden in de gemeente Naarden in totaal 1406
huizen voltooid. Verschillende uitgestrekte
buitenwijken verrezen in den loop der jaren en
Naarden greep de kans om een belangrijk aandeel
te nemen in de ontwikkeling van 't Gooi.
Er is na de opheffing van Naarden als vesting
een heele pennenstrijd gevoerd over de vraag wat
er nu met de wallen zou gebeuren. De een meende
dat alles nu maar bij het oude moest blijven,
een ander wilde "het keurslijf" verwijderen en
de vestingwallen slechten, terwijl een derde in
de wallen een ideale gelegenheid voor villabouw
zag. Veel is er - gelukkig - tot nu toe niet
gewijzigd, vooral ook omdat de vestingwerken in
het bezit van het departement van defensie
bleven en voor elke verandering zijn toestemming
vereischt werd. Zoo kreeg de gemeente
toestemming den Burgemeester Van Wettumweg door
de wallen heen te slaan en dat is de enige
belangrijke wijziging welke in de laatste
veertien jaren is aangebracht.
Wie echter mocht denken dat de vesting als
verdedigingswerk volkomen heeft afgedaan, is in
den laatsten tijd wel tot andere gedachten
gebracht. Onder den drang der omstandigheden is
men er toe overgegaan overal mitrailleersnesten
op de wallen aan te brengen en helaas heeft al
die graverij geen goed gedaan aan het
architectonische schoon der wallen. Maar bepaald
een ontgoocheling was 't, toen op dien
gedenkwaardigen Dinsdag 14 Mei j.l. plotseling
de stad ontruimd moest worden,. De geheele
bevolking werd naar de buitenwijken geëvacueerd,
het gemeentebestuur sloot het raadhuis en zocht
eveneens zijn heil elders in de gemeente en toen
alle burgers de vesting verlaten hadden, liet de
commandant de bruggen ophalen. De vesting was
gereed om den naderende vijand te ontvangen ...
Gelukkig voor de buitenwijkers kwam 't zoover
niet. Enkele uren later legde het Nederlandsche
leger de wapens neer, de vestingbruggen werden
omlaag gelaten en de bewoners van 't stadje
konden hun huizen weer betrekken. Maar wat zou
er gebeurd zijn als de strijd had voortgeduurd
en de commandant had aan zijn voornemen, om de
vesting met hand en tand te verdedigen, gevolg
gegeven?
Wij zullen op die vraag maar niet dieper ingaan,
doch wel wenschen wij op het gebeurde den nadruk
te leggen. De gevaren zijn nu achter den rug,
menschelijkerwijs gesproken behoeven wij tot in
lengte van dagen een herhaling niet te vreezen,
maar toch is 't goed als t.z.t. het
gemeentebestuur van Naarden debetreffende
instanties eens wijst op het Kon. besluit van 28
Mei 1926, Stbld. no. 156
Naarden is geen vesting meer en laat men nu
trachten te bereiken dat in de naaste toekomst
de wallen aan de gemeente worden overgedragen
met het doel er onder voorlichting van bekwame
vakmenschen een ideaal wandelpark van te maken.
Dan zal Naarden een attractie bezitten zooals
wellicht in heel ons land niet is te vinden.
_____________________
Bussumsche Courant - Donderdag 23 Mei 1940
DAGBOEK van een BUSSUMMER
MEERMALEN zijn in de laatste dagen van
oorlogsspanning onze gedachten teruggegaan naar
dien Zaterdag in October, toen onder leiding van
een volijverigen kapitein uit het Naardensche
garnizoen de soldaten in de buitenwijken van
Naarden met kwast en verfpot rondgingen om
honderden huizen, boomen, schuren, ja zelfs het
in aanbouw zijnde Protestante ziekenhuis van een
kruis te voorzien, ten teeken dat bij naderend
oorlogsonheil al deze perceelen onmiddellijk
moesten worden opgeblazen. Deze daad, die later
is gebleken volmaakt onnooodig te zijn geweest,
bracht er zoo den schrik in onder de bewoners,
dat velen zich haasten hals over kop naar
veiliger streken te verhuizen. Naarden werd
berucht: wie ging zich nu vestigen in een plaats
waar je elk oogenblik de kans beliep dat je
woning opgeblazen werd? De oorlog brak uit en
wat bleek nu? Dat men nergens in het land zoo
veilig zat als in het Gooi, dat niet evacueerde
en dat van eenige vijandelijke daad niets heeft
gemerkt. Ongeschonden is onze mooie streek uit
de oorlog te voorschijn getreden en als de
heeren makelaars nog naar een slagzin zoeken
voor hun advertenties in de groote bladen, dan
zouden wij hen in overweging willen geven dezen
te gebruiken: "Vestig u in 't Gooi. Nergens zit
u zo rustig en veilig als hier". Dat die rust ,
zelfs tot in het holst van den nacht, weleens
verstoord wordt door zwaar ronkende motoren van
een vlak over het huis scherend vliegtuig - och,
dat nemen we er graag op den koop toe bij. Dat
went wel op den duur. De heer Ovidus, van wien
wij in den aanvang een spreuk aanhaalden, heeft
eens gezegd: "Wat u hindert, wen u er aan, en
het zal u niet langer hinderen". Waarmee wel is
bewezen, dat er twee duizend jaar geleden ook
zaken waren waren die de mensen konden hinderen.
__________________
Evacuatie is vlot verloopen
Het oordeel van den leider in Noord-Holland
Een evenement was 't voor de bevolking van de
dorpen in het midden en het oosten des lands,
die naar andere deelen van ons land moesten
evacueeren. Het "Hb'd" heeft den leider van de
evacuatie in Noord-Holland, den heer H. de
Bordes, gevraagd hoe een en ander verloopen is
en de heer De Bordes antwoordde: Van alle kanten
krijgen wij te hooren , dat alles vlot is
verloopen en dat beide partijen, gasten en
gastheeren, tevreden zijn over den gang van
zaken.
Er waren, zoo bleek verder uit dit onderhoud,
voorbereidingen getroffen voor het opnemen van
165.000 a 175.000 personen in de onderscheidene
evacuatie-oorden in Noord-Holland. Naar deze
oorden zouden inwoners van een aantal dorpen in
Utrecht en in het Gooi, die met het oog op de
oorlogvoering een gevaarlijke ligging hadden -
dicht bij een stelling of temidden van
ondergeloopen land - overgebracht worden.
De evacuatie van deze dorpen is gedeeltelijk
uitgevoerd. De inwoners van Bussum,
's-Graveland, Naarden, Huizen, Laren, Blaricum
en Weesp zijn thuis gebleven, evenals die van
Hilversum waarvoor ergens in Zuid-Holland
vluchtoorden waren aangewezen. Indien den oorlog
langer had geduurd zouden ook deze plaatsen zijn
ontruimd. Dat dit nog niet was geschied is geen
gebrek in de organisatie, maar een gevolg van
het feit, dat voor die gebieden de urgentie nog
niet in voldoende mate aanwezig was toen het
vuren werd gestaakt.
Hoeveel burgers in het geheele land hun dorpen
hebben moeten verlaten valt nog niet te
overzien; de gebeurtenissen hebben elkander te
snel opgevolgd en liggen nog te dicht achter
ons. Daar de telegraaf- en telefoonverbindingen
nog niet naar alle zijden hersteld zijn is
evenmin een duidelijk overzicht te verkrijgen
hoeveel personen er thans reeds weer in hun
eigen woningen vertoeven. Hun aantal echter
wordt met den dag grooter.
En uit incidenteele berichten en brieven, die er
binnenkomen, blijkt wel dat verreweg de meeste
dorpen volkomen intact en bewoonbaar zijn
gebleven. In een gemeente bleek het nog niet
mogelijk de bewoners onmiddellijk weer toe tye
l;aten, daar er in de straten en velden nog
teveel wapens en munitie verspreid liggen, die
eerst opgeruimd moeten worden.
De overheden en de overheidsdiensten verleenen
alle medewerking voor een snelle terugkeer naar
de eigen woonplaatsen. De Spoorwegen stellen
treinen ter beschikking voor lange afstanden,
bijvoorbeeld voor de Amersfoorters, die in
Alkmaar vertoeven; de autobussen met
geevacueerden beschikken over voldoende benzine.
Ook particulieren verleenen, overal waar dat
mogelijk is, alle medewerking. Zelfs de vloot
van de Zuiderzeevisschers is ingeschakeld voor
het vervoer van de terugkeerende bevolking. Nog
nimmer hebben de botters zulk een taak vervuld.
Nogmaals, alles verloopt vlot. En heel veel, dat
vernield gewaand werd, blijkt nog volkomen gaaf
te zijn, zoo besloot de heer De Bordes zijn
mededeelingen aan het "Hbld".
__________________________________________________________________
BRONNEN:

EVACUATIES IN NEDERLAND 1939 - 1940
door J.Koolhaas-Revers - Staatsdrukkerij- en uitgeversbedrijf
- 's-Gravenhage 1950
(reden evacuatie: Bussum lag in de vuurlinie van de Nieuwe
Hollandsche Waterlinie - het doel van de evacuatie was de
bevolking onder te brengen in veilige gebieden)
Blz. 87
Zoals aangegeven, zouden van de gemeente Bussum 23.000
inwoners worden afgevoerd naar Bloemendaal en omgeving en van
Naarden 6000 personen naar dit zelfde vluchtoord gaan, terwijl
beide gemeenten resp. 29.000 en 8.500 ingezetenen telden.
De commandant van de brigade C (groep Naarden- Vesting
Holland) Richtte zich inzake deze aangelegenheid tot de
commandant van het Oostfront (van de Waterlinie) met de
melding, dat met aftrek van klasse A - aldus van beide
bevolkingen een klein deel zou achterblijven onder voor deze
lieden onaanvaardbare omstandigheden, hetgeen voor de
handhaving van de orde en een behoorlijk verloop van de
evacuatie ernstige moeilijkheden zou kunnen opleveren
...........
De burgemeester van Bussum voerde bovendien aan, dat de
bestudering van de kaart van de gemeente (Bussum)
noodzakelijkerwijs tot de conclusie moest leiden dat het
zuidoostelijk deel van de bebouwde kom - alsdan nog het minst
onveilig gelegen - het meest in aanmerking zou komen om te
worden ontruimd. En dat betrof juist een dicht bebouwde wijk
met overwegend arbeidersbevolking.
-----------------------------------------------------------------
VERSLAG MOTORARTILLERIE TIJDENS MEIDAGEN 1940
http://www.grebbeberg.nl/bibliotheek/data/art00075.html

GOOIERS WEB SITE
EVACUATIE VERSLAG BUSSUMSCHE COURANT
PROMERSKAZERNE
GOOILAND & ERFGOOIERS
__________________________________
F.J.J. de Gooijer
http://gooijer.nl.jouwpagina.nl

Voor afbeeldingen en foto's, zie:
http://gooiland.vijftigplusser.nl

EVACUATION NAARDEN 1940

NAARDEN 1940 - EVACUATION / EVACUATIE