Selfmade Radio

Gjyshi i Boit

2009-07-08T12:48:00.012+02:00

ENVER HOXHA - Boi, vajza që e marrosi.

Ky titull hap faqen e parë të një prej shtojcave të së përditshmes së Tiranës, Panorama, atë të “Unë gruaja”. Artikulli që e shoqëron na informon, se babai i Boit (Boi është shkurtimi i emrit Valbona), Sokoli, është kujdesur të nxjerrë në dritën e diellit ditarin intim të babait të tij, Enver Hoxha, ditar, ose një pjesë ditari, që i kushtohet raportit të tij me mbesën Valbona. Bëhet fjalë për një ditar të mbajtur për rreth 6 vjet, e që fillon nga lindja e Boit. Nga shtojca e Panorames, “Unë gruaja”, mësojmë për një Enver Hoxhë të emocionuar nga lindja e mbesës, për një Enver Hoxhë sentimental e zemërdredhur pas cdo shqetësimi të Boit, për një Enver Hoxhë tërësisht të dedikuar pas Valbonës; me një fjalë, një gjysh i shkëlqyer. Bëhet fjalë për Enver Hoxhën, të cilit sot i thërrasim diktatori, e që, po t’i besojmë edhe këtij ditari, duket se ka pasur vetëm një dashuri absolute, atë për Valbonën.

Valbona Hoxha nuk është mbesa e vetme e Enver Hoxhës. Botimet e tij, lexime të detyruara për brezin tim, nganjëherë ngjyroseshin edhe me foto private të familjes Hoxha, një familje e madhe, me plot nipa e mbesa. Por ishte Boi, pikërisht Boi, ajo që i ngjiti më shumë Enver Hoxhës.

Marrëzia e Enver Hoxhës për Valbonën ka qenë e ditur për brezin tim, ka qenë një temë diskutimi. Ishte pikërisht ky dedikim i vecantë i Enver Hoxhës, qe tek në vinte nëpërmjet thashethemeve, që na bëri të mos e harronim Valbonën sic harruam mbesat e nipat e tjerë; që na bënte ta ndiqnim me sy sa herë ajo shfaqej në bulevard të dielave, ta gjurmonim sa herë e dallonim rrugëve të Tiranes, t’i komentonim të gjitha fazat e rritjes së saj. Ndoshta, projektonim te Valbona dëshirën tonë për të qenë ajo, ndoshta teksa ishim aq afër saj na krijohej ideja se ishim afër atij, ndoshta projektonim tek ajo ëndërrën për të patur një gjysh kaq të vecantë si ai, per të qenë kaq me fat si ajo, kaq e përkedhelur si ajo.

Tre të njohurat e mia, A., O., dhe G., moshatare të Boit, nuk patën kurrë fatin të kishin një gjysh që i përkëdhelte, që marrosej pas tyre. Gjyshët e tyre gjyshi i Valbonës i kishte futur në burg, ku ndoshta edhe vdiqën duke endërruar herë pas here një shëtitje të pafajshme me mbesat dhe nipat e tyre. Gjyshët e tyre, ata që e mbijetuan, kur dolën nga burgu, mbesat i gjetën gra. Gjyshët e tyre, kur dolën nga burgu, i gjetën mbesat si njerëz të huaj: koha e gjatë e ndarjes nuk ua kishte mundësuar kultivimin e raportit gjysh-mbesë. Tre moshataret e Boit, edhe pse ishin vetëm mbesa, i morën me një makinë të madhe e i cuan në fund të botës. Tre moshataret e Boit nuk e kanë njohur kurrë se cdo të thotë dashuri pa kufi: në fundin e botës ato i priste përcmimi total.

Dikur, në atë kohë, jo vetëm fundi i botës, por të gjithë i përcmonim këta njerëz që Enver Hoxha i fuste në burg e ua syrgjynoste familjet. Të paktën, shumica prej nesh. Ata që nuk i përcmonin hapur, i injoronin. Këta ishin armiqtë, e kur nuk i shihnim si armiq, i shihnim si humbësit e mëdhenj; si njerëz të paaftë për ta ruajtur veten nga ky fat; si njerëz që e kishin fajin vetë. Dhe, për të hequr shijen e keqe të këtij konfrontimi, kryesisht virtual, ne kishim gjithmonë Boin. Boi po rritej e po bëhej një gocë e bukur. Bëmë Mama të të ngjaj. Bëmë Baba të të ngjaj. Bëmë Gjysh të të ngjaj. Të gjitha ishin të aplikueshme për Boin.

Enver Hoxha ka vdekur. Për të larë paksa ndërgjegjen, të gjithë, kolektivce, i hodhëm dikur një grusht baltë. Shkrimtarë të rinj po profilohen duke shkruar për diktatorin. Politikanët, gjithashtu, e përdorin nganjëherë hijen e tij për të na trembur. Por, Boi, mbesa e Enverit, është akoma midis nesh. Ajo është rritur. Eshtë e bukur. E shëndetshme. Eshtë martuar. Ka fëmije. Në vazhdojmë ta pergjojmë kur ecën rrugëve të Tiranës, ta admirojmë si dikur Mbesën e Enverit, ta komentojmë për bukurinë dhe trupin, për ligjet e trashëgimisë. E, nëse qëllon që për një moment ta harrojmë, tabloidet e Tiranës na mbajnë në kontakt me të rejat nga Boi, si psh, sa herë në javë shkon Boi në palestër për të ruajtur bukurinë e trupit të saj.

Tre të njohurat e mia nuk jetojne në Tirane. Nuk jetojnë fare në Shqiperi. I kanë kthyer shpinën këtij vendi që u ka shkatërruar, as më pak dhe as më shumë, vetë jetën. Nuk e njohin njëra-tjetrën, dhe historitë i kanë të ndryshme. Por i bashkon dicka. I bashkon drama e njeriut që është lindur dhe rritur i përcmuar. Dramë që nuk ka psikofarmak që t’ua lehtësojë, dramë që nuk ka psikoanalist t’ua shërojë; dramë që u ka vrarë dicka fare-fare fundamentale të shpirtit të njeriut, dicka në tabanin e asaj që e bën njeriun njeri, dicka që ka të bëjë me vetëvlerësimin e njeriut, me perceptimin e dashurisë, të respektit; me dhënien dhe marrjen e dashurise dhe respektit. Drama që nuk ua kanë lejuar të ndertojnë dhe sot e kësaj dite një jetë, një jetë që do t’i mbronte nga drama hije që nuk do u shqitet më kurrë derisa të vdesin.

Sa vajza të tilla, mbesa potenciale, të gjyshërve potenciale, janë shkatërruar nga gjyshi i Valbonës? Nuk e patën fatin të merrnin dashurinë që ajo mori? Unë nuk e di, askush nuk e di; askujt nuk i intereson. Në mënyre ndoshta të pavetëdijshme, ne këto vajza, baballarët e tyre, gjyshërit e tyre, vazhdojmë t’i përcmojmë e injorojmë; sepse përcmimi dhe injorimi janë shumë thellë brenda nesh. Tek jetët e tyre të shkatërruara ne sot gjejmë një alibi për t’i përfolur përsëri, për t’i mbajtur larg, për t’i izoluar; sepse interesimi për to/ta dhe jetën e tyre do të na rikujtonte se ne jemi bashkëfajtorë në shkatërrimin e këtyre jetëve, do të na bënte të vetëdijshëm për përmasat e dramës, do të na bënte të merreshim sinqerisht me përgjigjen (që kaq shumë i shmangemi) e pyetjes: Cilët jemi përtej maskës? Cfarë kemi bërë?

Midis opsionit për të kuptuar e ndjerë dramën e tjetrit, dramë ku edhe ne anonimet nuk jemi pa faj, dhe shijimit të estetikës së trupit elegant të Valbona Hoxhës, ne kemi zgjedhur këtë të fundit. Panorama i ngre pak më lart shijet e saj. Ajo nuk e vë veten vetëm në shërbim të reklamimit të palestrave ku bën stërvitje Boi, sic bëjnë tabloidët e tjerë dhe thashethemet; ajo shkon më larg. Gazeta elitare Panorama përpiqet t'i japi trupit të stërvitur mirë të Boit edhe pak shpirt. Por, mbi të gjitha, ajo përpiqet t'i japë edhe vetë Enver Hoxhës shpirt: Enver Hoxha nuk na paskërka qenë vetëm diktator, ai na paskërka qenë edhe një njeri me zemër të ndjeshme, një gjysh i mrekullueshëm.

Enver Hoxha paskërka qenë më largpamës nga c'e kishim kujtuar. Duke folur në terma ekonomike, Enver Hoxha, duke zgjedhur Valbonën si debulesë të zemrës së tij, duke celebruar dashurinë e tij për mbesën në publik; duke krijuar mitin e Boit, ka bërë edhe investimin më të mirë të jetës së tij. Sepse, është pikërisht nëpërmjet këtij investimi, Boit, që elita shqiptare e risjell Enver Hoxhën përsëri në mes nesh, këtë here të revizionuar në formën e një miti të ri, njerëzor; në mitin e gjyshit të Boit.

PS: Ky artikull nuk eshte analize e mirefillte per Enver Hoxhen: eshte nje reaksion i shkaktuar nga nje situate konkrete dhe absurde qe ndodh ne nje vend ku per 18 vjet me radhe nuk e ka vrare ndergjegja njeri te analizoje seriozisht as komunizmin dhe as Enver Hoxhen, nuk e ka vrare ndergjegja njeri t'u kerkoje te falur viktimave te komunizmit, familjeve te tyre dhe aq jeteve te shkaterruara; ku i ashtequajturi Nuremberg Shqiptar nuk mundi t'i vertetonte asgje kriminale, as udheheqesit dhe as elites politike, nje gjyq ku krimi me i madh i komunizmit u gjykua kafja e papaguar. E, pra, ne nje vend si ky, ku elitat refuzojne te flasin per kete sistem (pervecse kur vijne zgjedhjet), ku akoma nuk jane demshperblyer te burgosurit politike, elitat kerkojne te na mallengjejne me ditare private te Enver Hoxhes, me mbesa ekskluzive dhe dashuri marrezie. Ky artikull i dedikohej A, O dhe G. dhe gjithe atyre mbesave qe ky njeri qe po na kerkohet nga elitat ta relativojme kur as nuk e kemi denuar, ju ka vrare jeten.

Goditja ose skena te nje martese

2009-06-26T18:24:00.000+02:00

E goditi mu në mes të shpatullave; u ngrit si rrufe, goditi, u shtri prapë dhe ja futi me gjumë. Ajo u ul ndenjur në anën e saj të krevatit, me gjumin të prishur, me dorën mbi dhimbjen në mes të shpatullave dhe me vështrimin tek ai.
Ai. Pacifisti më i madh i botës. Që nuk vriste asnjë merimangë. Asnjë silberfisch. Asnjë bubuzhel. Ai që i kapte me butësi qëniet e vogla, cfarëdotëishin, dhe i nxirrte me kujdes jashtë nga dritarja per të qetësuar frikërat e saj. Pikërisht ai, u ngrit si një hije në errësirën e natës dhe e goditi. Me anën e pellëmbës së djathtë. Mu në mes të shpatullave. Po të kishte qenë thikë do ta kishte ndarë në dysh në mënyrë simetrike.

Sa vjet kishin së bashku? 10 vjetë bashkëjetesë, 7 martesë. Martesa është e destinuar të dështojë, i thoshte ishi i saj, që cinizmin e ëmbëlsonte me aventura të shkurtra e të zjarrta dashurore.
Martesa është burg, si mund të jesh e lumtur në një burg?
Eshtë burgu që kam zgjedhur vetë, që e kemi zgjedhur vetë. Jemi të lumtur.
Ti e beson këtë që thua?
Po, ajo e besonte.

Nga c’ëndërr vinte kjo goditje? A ishte ëndërr? Cfarë ishte atëherë? Agresione të akumuluara? Frustrime seksuale të pashprehura? Kriza e vitit të shtatë? A thua kishte ardhur? Ai e kishte puthur përpara se të flinin, si gjithmonë. I kishte thënë tëduashumë, si gjithmonë. I kishte thithur erën e flokëve, si gjithmonë. I ishte mbështjellë rreth trupit, si gjithmonë. Me sy gati përgjume i kishte pëshpëritur jamnjeriumëilumturibotës, si githmonë. Jo, nuk kishte vënë re asgjë të vecantë.

Kur doli dielli ai hapi sytë e u shtriq. E pa atje në anë të krevatit dhe iu afrua. E puthi. Mirëmëngjes, do një kafe?, dhe vazhdoi më tutje. Ajo e ndoqi nga pas. U ul në tavolinë dhe priti kafenë. E rrufiti paksa. Mori frymë thellë.

Përse më godite?
Të kam goditur?
Në mes të shpatullave.
Godita dikë që nuk të linte rehat. Në ëndërr.
Më godite mua.
Ke qëlluar në krahun e gabuar. Të vrava shumë?
Dhimbja ngeli për një kohë të gjate.
Më fal. Nuk të godita ty. Ai i cmenduri nuk po të linte rehat.
Qëkur ke filluar të godasësh për mua? Mbas kaq vitesh?
Ishte një psikopat. Po të ndiqte. Ti erdhe në krahët e mi. Unë të mbeshtolla. I thashë të largohet por ai filloi të të terhiqte me force. Unë i bërtita. Ai nuk dëgjoi. Nuk më ngeli vetëm ta godisja. E godita. Atë.
Kush ishte ai? Ishi?
Nuk e di. Një i cmendur. Pse ishi?
Sepse folëm për të para se të flinim.
S’e besoj.
Ai vazhdoi ritualet e mëngjesit. Pa orën. Ika, u bëra vone. E puthi.
Ajo piu kafenë deri në fund.

Origjinaliteti është mëkat

2009-06-25T14:12:00.000+02:00

Nga Aleksander Kaczorowski
Gazeta Wyborcza

Karriera ndërkombëtare e Ismail Kadaresë është një ilustrim i shkëlqyer i vërejtjeve të Milan Kunderës mbi letërsinë e të ashtuquajturve „kombe të vegjël”.
Pikësëpari, përdor kundrejt tyre një trajtim preferencial, që me kalimin e kohës, kthehet kundër vetë të interesuarve. „Një shkrimtar jo i keq, si shqiptar që është”, - dëgjojmë, dhe me këtë kuptojmë se një shkrimtar shqiptar nuk mund të jetë interesant, përveçse, për shkak të vendit të lindjes, koniukturës politike aktuale, apo biografisë dramatike.
Së dyti, botuesit parapëlqejnë librat, me stil të thjeshtë, (sepse është e vështirë të gjenden përkthyes të mirë, të gjuhëve të rralla), dhe me formë jo origjinale, që të jetë më e lehtë skalitja e slloganit „Kafka shqiptar”, ose „Becket-i kroat”. Është e qartë, që askush nuk i trajton këto sllogane seriozisht; në fund të fundit, nga shkrimtarët e vendeve të vogla, kërkohet vetëm që të jenë zanatcinj të mirë dhe të flasin rrjedhshëm anglisht, gjermanisht, apo frengjisht.
Për arsye se – dhe kjo është arsyeja e tretë – origjinaliteti në rastin e shkrimtarit nga një vend i vogël është mëkat. Një shkrimtar mesatar, (mediokër) që krijon në gjuhën e vet ekzotike, ka shanse më të mëdha që të depërtojë (të ndihet) në Perëndim, se sa një kolegu i tij me më shumë talent. Mjafton që të përfitojë nga konvencionet dhe modelet e provuara, ashtu sikurse vepron edhe Kadare.
Kur mendoj për këtë shkrimtar, më vijnë ndër mend, autorë të tillë – sot komplet të harruar, - si Tadeush Breza (1905-1970) apo Jan Dobracinski (1910-1944). Megjithëse veprat e tyre u botuan dhe iu dhanë çmime në vitet më të këqija të PRL (Repulika Popullore e Polonisë), ata perceptoheshin në popull, sikur ishin kundër regjimit; dhe në sfondin e dhjetra „grafomanëve” të tjerë, linin përshtypjen e autorëve të shkëlqyer. Në brezin tim „Zyra” (1960) e Brezas – një novelë demaskuese e tipit „kafkian” kundër Vatikanit – bënte pjesë në repertorin e leximeve të detyrueshme shkollore; disa romane të Dobracinskit, me „gjermanët” në krye i kam lexuar me vullnet të plotë. Këta nuk ishin aspak libra të këqinj, sidomos nëse i lexoje në moshën 15 vjec, por nëse sot, dikujt do t’i shkrepej t’i prezantonte si autorë të përndjekur prej regjimit komunist, opozitarë dhe t’i propozonte për kandidatë të çmimeve letrare ndërkombëtare, do të ndjehesha, ndoshta njësoj siç ndjehm tani që kam përpara „Pallatin e ëndrrave” të Ismail Kadaresë.
Autori, i lindur në vitin 1936, ka studiuar në Universitetin e Tiranës, dhe më pas në Institutin Gorki në Moskë. Pas prishjes së marrëdhënieve të Shqipërisë me BRSS, ai u khye në vend, ku ka punuar si gazetar dhe ka shkruar romanin debutues „Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur” (në vitin 1963, botimi në gjuhën polake i vitit 1984). Heroi i saj është një oficer italian, i cili kthehet pas shumë vitesh në Shqipëri, për të zhvarrosur eshtrat e ushtarëve të vet, të rënë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ky është romani më i njohur dhe ndoshta më i arrirë i Ismail Kadaresë. Shumë prej krijimeve të autorit është frymëzuar nga mitologjia greke (në të cilën autori madje gjen gjurmë shqiptare), si p.sh. në romanin „Përbindëshi”, (botimi polak i vitit 2000). Romane të tjerë, e gjejnë frymëzimin tek historia shqiptare, („Dosja H”, botimi polak i vitit 1994). Në gjuhën polake është përkthyer gjithashtu (nga përkthimi francez) romanin „Prilli i thyer” (botimi polak i vitit 1988) dhe „Kush e solli Doruntinën” (botimi polak i vitit 1991). Të gjithë këta romane kanë një tipar të përbashkët: mbështeten në ide të shkelqyera, por të parealizuara.
„Pallati i ëndrrave” nuk përbën përjashtim. Aksioni i librit luhet në perandorinë osmane, në një kohë të papërcaktuar; gjithsesi koha ishte e tillë, kur ende përdoreshin karrocat. Heroi nis një punë në institucionin me emrin „pallati i ëndrrave” i cili merret me mbledhjen dhe interpretimin e ëndrrave të pjestarëve të perandorisë. Ky personazh bën një karrierë të menjëhershme, por autori nuk shqetësohet edhe aq shumë, të na tregojë se përse ndodh një gjë e tillë. Nuk është e vështirë, që një gjë të tillë ta kuptojmë vetë, - ky është thjesht preteksti (në mungesë të një tjetri më të mirë) që shkrimtari të ketë mundësi ta udhëheqë lexuesin në departamentet e radhës të këtij institucioni.
Nëse dicka mund të rezultojë nga leximi i këtij libri, është ndoshta fakti se Kadare ka lexuar „Procesin” e Franc Kafkës, dhe ndoshta edhe „1984” të Xhorxh Oruellit; ajo që në fakt të habit me të vërtetë, është informacioni i dhënë në fund të librit, se autori e ka shkruar këtë libër për rreth pesë vjet të mira (1976-1981).
Ky libër nuk është as i mirë, dhe as tepër tepër i keq. Është thjesht mesatar - ashtu sikurse është e gjithë krijimtaria e ketij aturori shqiptar. Nuk do të isha munduar shumë me të, nëse shtëpia botuese nuk do ta kishte rekomanduar me fjalët : „shkrimtari shqiptar Ismail Kadare, rrëfen një botë, të cilën nuk e kishte ëndërruar as Oruelli”. E ekzagjeruar. Përveç kësaj në shtypin anglosakson mund të lexosh se romani përbën një përshkrim metaforik të regjimit totalitar të Enver Hoxhës.
Vetëm se në këtë rast duhet pyetur se çfarë mendojnë për këtë njerëzit që vërtet janë degdisur burgjeve shqiptare. Kadare ka thurrur asokohe krijime që e lëvdonin diktatorin. Sikur vetëm të përmendet poema „Pashallarët e kuq” të cilën vetë Hoxha e quajti si tepër servile dhe e ndaloi publikimin e saj. Gjë që Kadare e ka përdorur pas shumë vitesh, duke u hequr në Perëndim si një prej viktimave të regjimit, dhe duke fituar në vitin 90, azil politik në Francë.
Disa vjet më parë, e përshkroi këtë histori, eseisti shqiptar Fatos Lubonja, por ama askujt në Paris nuk i shkoi ndërmend, që për këtë arsye ta dërgonte Kadarenë mbrapsh në atdhe (sic kanë patur ndërmend të bëjnë autoritetet hollandeze me deputeten, Ayaan Hirsi Ali, së cilës i hoqën nënshtetësinë, kur vite më parë kishte gënjyer zyrtarët e imigracionit; përfundimisht somalezja, bashkëpunëtorja e regjisorit Theo Van Gogh, u largua për në Amerikë, në vitin 1994).
Jo vetëm kaq, por vitin e shkuar, Ismail Kadare, mori çmimin e dhënë për herë të parë Man Booker International. Një juri prej tre anëtarësh, vendosi se Kadare e meriton më shumë këtë çmim se Gabriel Garcia Marquez, Philip Roth, Milan Kundera, Gunter Grass, apo Stanislav Lem. Epo, ashtu siç thonë në New York, life is not just – jeta nuk është e drejtë. Prandaj, nuk do të habitesha edhe sikur Ismail Kadare të merrte edhe çmimin Nobel.

*Autori është zëvendës-redaktor i përgjithshëm i të përjavshmes "Forum" dhe bën kritikun e librave për gazetën më të madhe polake Gazeta Wyborzca. Kjo është kritika qe ka dalë pas botimit kete vit ne Poloni të Pallati i Endrrave

Unë, miku dhe von Humbold

2009-06-12T19:16:00.005+02:00

Në orën 8.15 të mëngjesit, bari i Piazzës është shumë i qetë. Ulem afër shatërvanit, porosis një kafe, zë vend mirë përballë diellit dhe hap librin aty ku e kam ndërprerë leximin dje. Personazhi i librit, Alexander von Humbold është nisur të hulumtojë botën, ta njohë e masë atë. Tani ai gjendet pikërisht në kanalin që lidh Orikonon me Amazonat, dhe ashtu si unë, është ulur pranë ujit, përballë diellit.
Unë jam duke pritur për mikun tim që është kthyer nga zbulimi i tij i Shqipërisë dje vonë dhe duhet të jetë tani rrugës duke ardhur në takim.
Von Humbolt është duke menduar për qenin e zhdukur papritmas, të cilin nuk do ta takojë më kurrë por veçse në kujtime dhe ëndërra. Nuk e kishte dashur atë qen - bashkëjetesa me të kishte qenë një bela e pashmangshme – por tani që ai ishte zhdukur papritur, ndiente një brejtje ndërgjegje nga e cila shkëputej vetëm kur i duhej të vriste mushkonjat. Ishin me tufa, mushkonjat në këtë pjesë të botës. Agresive, shumë agresive. Kur i hidhte një sy fytyrës së masakruar të Lapland, shoqëruesit të tij, i hiqej edhe iluzioni më i vogël se ajo e tija kishte fat më të mirë.
Kur von Humbold fillon të vrasë mushkonja, unë përfitoj nga rasti dhe gjerb pak nga kafeja që po ftohet në tavolinë.

Miku im nuk duket gjëkundi. Kanë kaluar 15 minuta nga orari i takimit.
Je me pushime, ke luajtur mendsh që ikën që pa gdhire?, më pyesin të shtëpise. Ti kujton se ai tjetri do vijë në kohën e caktuar në takim? A e di që mund të mos vijë edhe fare?
I hedh një sy telefonit. Në Shqipëri gjithmonë i ndezur, në Zürich shumicën e kohës i mbyllur. Përse mban telefon kur nuk e përdor? – më pyesin prindërit pas çdo telefonate Tiranë-Zürich pa përgjigje. Unë dyshoj se, më shumë se sa mospërgjigjet e mia, prindërit i shqetëson mospërfillja ime ndaj telefonit, indiferencë që iu kujton se sa të varur janë ata vetë nga ai. Si shumica e fqinjëve dhe miqve të tyre, telefoni, ashtu si edhe televizori, është shndërruar në një varësi.
Asgjë në telefon. Bari ka filluar të mbushet. Shitesi i gazetave sillet rreth tavolinave.
Jo, faleminderit, i them, kthej për disa sekonda fytyrën nga dielli, dhe iu rikthehem halleve të von Humbold. Filloj e mendoj me të.
Ku të ishte zhdukur qeni një natë më parë në mënyrë aq misterioze? Pa zhurmë, sikur ta kishte përpirë dheu? As von Humbold, as unë nuk iu besojmë legjendave që qarkullojnë në këtë anë të botës, dhe duhet thënë se, në këto vise të harruara, irracionaliteti është ulur këmbëkryq. Shoqëruesit vendas përpiqen me këmbë e me duar të na bindin se duhet t’iu besojmë legjendave. Bile edhe Lapland nuk është më i sigurt, ndoshta nuk do ishte keq t’i merrnim seriozisht historitë, thotë ai duke kruajtur fytyrën e përgjakur. Jo. Legjendat nuk mund t’i matësh, as t’i rindërtosh. Thjesht mund të matësh frikën e njerëzve që i krijojnë ato, këtë po."

Një mizë vjen vërdallë kokës time. Është miza e parë që takoj. Është fillim maji, pak nga pak, mizat do fillojnë të shtohen e do bëhen të bezdisura. Por prapë, mizat nuk janë mushkonja.
Ora 9.00. Kafja e mbetur është ftohur. Asnjë gjurmë miku. Pi kafen me fund. Bari është mbushur plot e përplot. E lë von Humbold të bëjë pak pushim dhe filloj të këqyr njerëzit e barit. Janë të gjithë të rinj. Studente dhe studentë. Gjerbin kafe. Flasin, qeshin ose heshtin me njëri-tjetrin. Vajzat të stiluara, me këpucë apo sandale me taka të larta. Çunat me xhinse të lara boje. Vetvetiu i krahasoj me studentët e mi. Në këtë orë janë ose nëpër salla leksionesh dhe praktikash ose duke nxituar për në to; ose të ulur diku, duke studiuar, ose duke nxituar për diku, për t’u ulur dhe për t’ë studiuar. Jo, pa taka. Studentet nuk kanë shumë kohë, nuk e kanë luksin t’i bëjnë gjërat ngadalë, pa stres. Në të vërtetë, jo vetëm studentet, gati askush nuk ka kohë. Ju hedh edhe një vështrim të rinjve. Mendoj, Dolce Vita!
Ku je?, pyes mikun me SMS.
Duke ardhur.
Ndjej irritim tek vë re kohën që kam pritur. Irritohem më shumë kur kujtoj se prindërit kishin të drejtë, edhe këtë herë. Filloj të vras mendjen se ç’pjesë të jetës së miqve dhe familjarëve të mi që vazhdojnë të jetojnë në Shqipëri zë koha e pritjes. Filloj të mendoj se çfarë nevojash mund të plotësoheshin në ate kohë që njeriu ia flijon pritjes së tjetrit. Gjatë kësaj kohe mund të kisha takuar M., dhe kafen do e kisha pirë me të. Mund të kisha kaluar nga agjensia turistike për të prenotuar udhëtimin e ardhshëm. Mund të kisha kaluar nga B. për të marrë porosinë.
Unë jam me pushime dhe kam kohë. Perpiqem të qetësoj veten. Hap librin. Sido që të jetë, ne do ecim më tutje, thotë von Humbold. Mirë, them unë dhe e mbyll librin. Irritimi e ka mbytur kureshtjen.
Një kafe, të lutem, porosis unë. Hedh sytë përreth, asnjë fytyrë e njohur. Edhe sa do më duhet të pres? Irritohem më shumë. Mendoj të iki.
Ku je? ndërpret rrjedhën e irritimit mesazhi i mikut.
Duke pritur.
Kur shoh mikun në rrugicën që të sjell në bar, ora shënon 9.15. Qesh e dorëzuar. I gjej von Humbold një vend në çantë, ia bëj me dorë mikut, rehatohem përballë diellit dhe filloj gjerb kafenë e dytë, të nxehtë.
Sa mirë që nuk ika, mendoj. Nuk do kishim gjetur më vend të lirë në barin e stërmbushur. Sa mirë që erdhi, mendoj. Kushedi kur do ishim takuar herës tjetër, përveçse në kujtime dhe ëndërra.
Nëse do të kishte një herë tjetër.
Man wisse nie, thotë von Humbold.

Çfare deshironi te shihni?

2009-06-11T12:54:00.002+02:00

Kur kam marrë në dorë, për herë të parë, përmbledhjen e novelave "Çfarë dëshironi të shihni ?" të Raymond Carver, njërit prej novelistëve më të mëdhenj (ndoshta më i madhi, së bashku me J.D. Salinger) amerikanë të fundshekullit të XX-të, nuk kam mundur të mos lëshohem në një melankoli të thellë, gjendje kjo e përftuar pak nga pak ndërsa faqet kalonin, e ndërsa shihja se jeta, nën penën e Carver, është sa e bukur aq dhe e trishtë. Bëhet fjalë për pesë novelat e fundit të Carver, botuar pas vdekjes nga bashkëshortja e tij, Tess Gallagher, ajo vetë poete dhe njeri i letrave, pesë novela që kanë qenë gjendur rastësisht gjatë hulumtimeve nëpër letrat e tij të shumta, të lëna lart e poshtë.
Raymond Carver, lindur më 1938 në shtetin Oregon të SHBA-ës, ka kaluar një fëmijëri të vështirë mes një babai sharrtar dhe një nëne herë shitëse e herë shërbyese. I martuar tetëmbëdhjetë vjeç me një vajzë të re gjashtëmbëdhjetë vjeçe tashmë shtatzanë, ai bëhet dy herë baba në moshën njëzet vjeç. Në një gjendje të vështirë financiare, ai detyrohet të bëjë gjithfarë punësh si roje, shitës apo punëtor sharre. E shoqja e tij, shërbyese, sekretare dhe më vonë mësuese.
Pas shpërnguljes së tyre në Kaliforni, Carver fillon të interesohet ndaj shkrimit dhe vazhdon studimet në universitetin shtetëror të Chico, pastaj në universitetin Humboldt në Kaliforni dhe së fundi në universitetin e Iowa. Novelat e tij të para fillojnë të botohen në revista të ndryshme. Pas lulëzimit të karrierës së tij si shkrimtar, ai jep mësim në universitete të ndryshme dhe veçanërisht në universitetin e Sirakuzës, si profesor i anglishtes. Kësaj periudhe i përkasin dhe shkrimet e shumta kritike mbi botimet e reja të asaj kohe.
Gjithsesi, gjatë tërë këtyre viteve ku ai përpiqet të punojë majtas-djathtas dhe njëkohësisht të shkruajë, ai fillon të pijë në atë masë sa ai shprehet vetë që alkoli ishte bërë një problem në jetën e tij, ngaqë pjesën më të madhe të kohës e kalon para një gote. Megjithatë, arrin të shkëputet nga kthetrat e alkolit falë Shoqatës së Alkolikëve Anonimë.
Pasi ndahet më 1982 nga bashkëshortja e tij, Maryann, ai vendoset përfundimisht me Tess Gallagher, poete, me të cilën ishte njohur më 1979 në një konferencë shkrimtarësh në Dallas. Martohen më 1988, por vetëm dy muaj më pas, Raymond Carver shuhet nga një kancer mushkërish, në moshën 50 vjeçare. Sapo kishte hyrë në Akademinë Amerikane të Letërsisë dhe Arteve.

Pesë novelat e paraqitura në këtë vëllim janë pesë copëza jete njerëzish të thjeshtë. Braktisja, zhgënjimi, alkoli janë temat e zakonshme të Carver që i gjejmë gjithandej në veprën e tij. Në pothuaj të gjitha tregimet dhe novelat e tij, ne do të gjejmë një personazh me një gotë uiski apo Burbon në dorë. Nëse dikush ju pyet që pse ju pëlqen kaq shumë Carver, ka shumë gjasë që ju nuk do të mund ta shprehni me fjalë : thjesht e doni dhe kaq. E doni sepse shkrimi i tij është ai lloj shkrimi që fryn brenda jush një atmosferë, një gjendje mahnitjeje dhe keqardhjeje. Ndërsa lexojmë rreshtin e fundit të novelës, përshtypja e lënë është ajo e një urie të pangopur, e një pritjeje që nuk do të vijë kurrë. Aq mirë sa mund të kthejmë faqen për të parë nëse nuk vazhdon përsëri. Por jo, novelat e Carver kanë atë magjinë e të thënit shumë gjëra me vetëm fare pak fjalë. Me një shkrim të përkorë, minimalist madje, ai arrin të japë një gjendje shpirtërore që rrallë mund të gjendet tek ndonjë autor tjetër.

Për çfarë flasin historitë e këtij vëllimi ? Po ja, në « Më thirr nëse ke nevojë për mua », kemi një çift, burrë e grua, ku të dy kanë nga një histori mënjanë dhe nuk e fshehin këtë. Aventura e tyre po merr fund. Dhe ata kanë menduar të kalojnë ca ditë diku veçan, para se të ndahen, pasi kanë përcjellë të birin tek gjyshja, të birin që i ka nuhatur të gjitha dhe që shpreson ende mos prindërit e tij do të vihen përsëri bashkë. Por ndërsa malli ka pushtuar mendjet e tyre, malli i ndarjes, ja që gjatë natës ca kuaj të bardhë kanë pushtuar kopshtin e tyre. Një bukuri, një mrekulli, një shenjë ndoshta ?...
Në novelën « Endrra », kemi një familje amerikanësh mesatarë, me përballë tyre një shtëpi të thjeshtë ku jeton një nënë e re me dy fëmijët e saj, braktisur nga i shoqi. E shoqja e çiftit sheh vazhdimisht ëndrra, të çuditshme, aq të çuditshme sa ajo dëshiron t’i mbajë shënim. Gjithçka ecën qetë-qetë deri një natë kur shtëpia e nënës së re përballë…

E kështu, pa dashur të shuaj kureshtjen e lexuesve, pesë novelat e këtij vëllimi shquhen për nga rrezatimi i veçantë dhe nga gjurma që ato lënë në shpirtin tonë. Mbylljet e novelave të Carver nuk kanë asgjë të veçantë, asgjë të fryrë, por ato janë kaq mjeshtërisht të ndërprera sa ne rrimë, për një kohë të gjatë pas leximit, duke shqyrtuar e rishqyrtuar shijen e lënë në gojë : keqardhje, trishtim, dorëheqje, thjeshtësi. Për t’u përmendur, është vetë shkrimtari i madh japonez, Haruki Murakami, ai që siguron përkthimin e novelave të Carver në japonisht. Madje, nëse mund të shtoj këtu, vetë novelat e Murakamit kanë një shije Carver. Kjo është të thuash se bukuria e lë gjurmën e vet në shpirtin tonë, edhe pa e vënë re.
_______________

Raymond Carver, Çfarë dëshironi të shihni ?, Tirana Times, 2009
Vëllimi gjendet në të gjitha libraritë e Tiranës.

Urim Nerguti

Kakofoni Elektorale

2009-06-03T23:12:00.008+02:00

Kenga e G99

Rekombinim

Second sentence

2009-05-16T15:45:00.006+02:00

" Ridenimi" i Fatos Lubonjes eshte, per mua, nje nga librat me te mire, ne mos me i miri, i shkruar pas viteve '90. Dhe, ndoshta, i vetmi liber qe merret seriozisht me epoken e diktatures. Me duhet te pohoj qe fillimin e pata jo te lehte. Per shkak te menyres se te treguarit paksa jokonvencionale, te rrefyerit dokumentarik. Por, ne fund te librit kete veshtiresi te fillimit e kisha harruar fare. Bile, besoj, qe kjo menyre e te rrefyerit e shpeton librin nga te qenurit pretencioz, fallco. Kjo menyre e te rrefyerit, e thjeshte, pa metafora te komplikuara, te ben te perqendrohesh tek ngjarjet e librit dhe personazhet e tij. Ne qender te romanit eshte vete autori, qe me syte e eksperiences se tij pershkruan kohen e tij ne burg dhe, sic te sygjeron titulli, ridenimin e tij. Por, ajo qe e ben autorin shume te respektueshem eshte fakti qe ai nuk perpiqet t'i ngreje lapidarin vetevetes. Heronjte e librit, papritur, kane emra te tjere nga ai i autorit. Gjithe vemendja e tij perqendrohet tek shpjegimi i nje diktature nepermjet eksperiencave te ndryshme te te burgosurve politike, shkaqeve qe i sollen ata ne burg, jeten e tyre atje, rruget e ndryshme qe marrin jete te ndryshme ne kushtet e burgut. Ironia e realitetit qe sjell libri eshte qe heronjte e tij jane komuniste te bindur. Vdesin ne emer te tij. Nuk dua t'ua shuaj kuriozitetin. Por nuk mund te rri pa thene qe: ky eshte nje nga ata libra qe te bejne te mendosh per integritetin tend moral, per menyren se si e ke ndertuar jeten tende, per menyren se si ke jetuar ne ate epoke. Per dite e dite me radhe. Ky eshte nje liber i madh, qe duhet te futet ne programin e shkolles shqiptare. Nje liber qe nuk duhet te injorohet ashtu sic. Nje liber qe nuk duhet lene ne heshtje ashtu sic. Respekt!

Kete recension te shkurter e kam shkruar ne 7 gusht 2007. Gati dy vjet me pas, mesoj se libri eshte perkthyer ne anglisht. Nuk e di nese libri ka arritur raftet e dyqaneve, por ne amazon.com ai eshte lehtesisht i gjendshem. Me poshte komentet per librin nga botuesi dhe shkrimtare.

Second sentence

Prison camps in Communist Albania were as brutal and claustrophobic as Stalin’s gulags, with the additional and unique horror that Albanian prisoners could be charged and re-sentenced while already in prison. In this raw and moving memoir, the prize-winning writer Fatos Lubonja brilliantly evokes life for prisoners of the state as they struggled to cope with the physical and psychological deprivations of imprisonment. Second Sentence opens in 1978 with a vivid description of the author’s experiences as a forced laborer in a copper mine in Northern Albania. In the tense camp atmosphere, Lubonja discovers that two of his co-prisoners have written a letter to the Party criticizing "the foremost leader," Enver Hoxha. Shortly afterwards they are spirited away under mysterious circumstances. Lubonja does not make the connection until he is himself re-arrested in the camp with seven others and sent to stand trial as part of an alleged counter-revolutionary organization. With heart-breaking honesty, Lubonja describes the long months of interrogation and solitary confinement as he awaits his second sentence. This is an extraordinary portrait of the impenetrable world of Communist Albania and an unforgettable memoir of friendship and betrayal.

''Second Sentence' reports from Albania, from the communist era. As ever the grimness of the tale is made endurable by the courage and wit of the prisoners. What wonderful people the communist regimes everywhere persecuted, or murdered. It is as if what they wanted to extinguish was simply excellence.' --Doris Lessing

'Fatos Lubonja reveals the dark heart of Stalinist Albania in an unparalleled account of prison life and human dignity in a political system that knew no mercy. 'Second Sentence' offers a rare glimpse into the workings of the Enver Hoxha dictatorship. It is a moving story of resistance and survival that only Lubonja could tell.' --Robert Elsie

Fatos Lubonja is an Albanian writer who spent a total of 17 years in prisons and forced labour camps during Enver Hoxha's regime. He is the author of a number of books which have been translated into Italian, German, English and Polish. Among other prizes he received the Alberto Moravia Prize for International Literature in 2002 and the Herder Prize for Literature in 2004.

Zoti Flaubert, Jam une

2009-04-16T09:55:00.004+02:00

nga Orhan Pamuk

Përkthyer me shkurtime nga Urim Nerguti

Në pjesën e fundit të udhëtimit të tij në Orient, Flaubert, pasi ka vizituar Egjiptin, Palestinën, Libanin dhe Sirinë, mbërriti në Stamboll në tetor 1850, i shoqëruar nga miku i tij Maxime Du Camp. Dy miqtë kishin udhëtuar tashmë së bashku, duke shkruar përvojat e tyre, dhe e kishin ndjerë veten mjaft mirë. Du Camp ishte një mik i vërtetë, me prejardhje nga një familje e mirë, paksa snob, por i besueshëm dhe i dashuruar pas letërsisë dhe arteve. […] Gjatë udhëtimit të tyre […] Flaubert ishte më i zënë me problemet e veta, me të ardhmen dhe hallet e tij. Si hall, bëhet fjalë sidomos për vuajtjet që ia shkaktonte sifilizi, marrë në Bejrut. […] Përveç sifilizit, vetë udhëtimi, që zgjaste prej më shumë se një viti, e kishte çuar Flaubertin në buzë të rraskapitjes. Flokët i binin, dhëmbët gjithashtu ; ai dëshironte tani të kthehej në shtëpinë e vet, tek nëna e tij, dhe tek jeta e tij në Rouen.

[…] Dhe Flaubert i shkruan nënës së vet këto fjalë që vetë unë ia përsërisja vetes me zë të ulët, duke u përpjekur t’i besoj, ndërsa ende nuk i kisha kapur të tridhjetat : « Aq më bën për botën, për të ardhmen, për thashethemet, për një organizëm çfarëdo, madje dhe për famën letrare, që dikur më ka bërë të kaloj netë të tëra pa gjumë duke e ëndërruar. » […]

Në fund të viteve 1970, ndërsa jetoja vetëm me nënën time në Stamboll dhe mundohesha të botoj romanin tim të parë, të sapo përfunduar, më kujtohet të jem përpjekur të gjej hotel Justiniano, në Galata, ku Flaubert ndenji dhe shkroi këto fjalë më 1850. Përpiqesha ta merrja për model, njëlloj siç ai vetë kishte bërë me « njerëzit e tij të mëdhenj ». Sepse nëse një prej parimeve të etikës letrare moderniste që Flaubert formulon në këtë letër të famshme, me një qetësi pothuaj instinktive, është nevoja për t’u mbajtur mënjanë jetës borgjeze dhe mashtrimeve të saj, tjetri parim është njëjësimi me autorët e mëdhenj, të cilët kanë ditur ta zbatojnë këtë parim pothuaj të shenjtë me sinqeritet.

Shkrimtari duhet të mbahet mënjanë jetës, t’iu ikë të gjitha institucioneve, shtetit, tërë jetës së tij të rëndomtë familjare, ta vështrojë arritjen dhe lavdinë letrare me dyshim. Ja parimet absolute të misionit të këtij kleriku të ri shekullar, dhe të tërë moralit letrar modernist. […] Shkrimtari i ri që përgatitet për një jetë letrare të vështirë dhe kërkuese duhet të ketë një besim të çiltër në këtë parim të shenjtë modernist dhe të dijë, nëse suksesi vonohet (dhe nganjëherë nuk arrin kurrë), të mos dorëzohet dhe të lëshojë krahët, por të ecë përpara, duke u kënaqur me pak, mbi udhën që ka zgjedhur, me besimin tek shkrimi.

Unë ngulmoj në mendimin se ky moral modernist shkrimi është një vlerë në të cilën të gjithë shkrimtarët […] kanë besuar, dhe se ata duhet ta nderojnë nëse duan të mbahen në këmbë përballë kthimit të letërsisë në tregti. Përveç suksesit të vetë veprave të tij, një nga arritjet e mëdha të Flaubertit është se ai ka mundur të jetojë në përputhje me këtë moral që ai e ka zgjedhur për veten e tij që në moshën njëzet e nëntë vjeç.

Kur i lexoja këto letra, në vitet 1970, mendoja edhe unë, njëlloj si Flaubert, që do të ishte e mundur të mbahesha mënjanë jetës, sukseseve të lehta, shoqërisë dhe të fuqishmëve. Nga ky këndvështrim, Flaubert ishte për mua një shenjtor, po aq sa dhe një vetmitar : ç’është e vërteta, i pari ndër të gjithë ata vetmitarë të letërsisë moderne që iu kanë kthyer shpinën jetës dhe sukseseve sipërfaqësore. Joyce, Proust, Kafka, Pessoa, Walter Benjamin dhe Borges bëjnë pjesë në zanafillën time. Lidhja ime pas këtyre autorëve e merr burimin e vet sa në mospranimin nga ata të suksesit të lehtë, aq dhe në krijimet e tyre letrare dhe në horizontet e reja që ata kanë shpallur duke kërkuar ta vënë botën në fjalë. Dhe unë mendoj gjithmonë se, në vendet jo-perëndimore në veçanti, ku kultura moderne e romanit dhe e letërsisë, dhe zakoni i të lexuarit, nuk janë të rrënjosur, shkrimtarët duhet të marrin shembull, për të qëndruar dhe zgjatur në kohë, mbi ekzistenca si ajo e Flaubert dhe të njëjësohen me këto modele të shenjta.

Por këto kërkesa përmbajnë gjithashtu ca rreziqe, mbi të cilat do të doja të flas tani, tridhjetë vjet më pas. Para së gjithash, mënyra me të cilën ne e jetojmë lidhjen që na bashkon me shkrimtarët vetmitarë arrin lehtësisht t’iu bashkohet, në kulturat tradicionale të vendeve jo-perëndimore, formave dhe shprehjeve të admirimit, të nderimit dhe të adhurimit që iu kushtohen shenjtorëve dhe vetmitarëve të mirëfilltë. Kështu ka qenë jetuar dhe sjellë në Turqi modernizmi letrar. Njëlloj siç disa prej këtyre shkrimtarëve lexonin historinë vetjake të Kafkas, unë lexoja jetën e Flaubert, dhjetë vjet më pas, njëlloj sikur të ishte një jetë shenjtori në traditën e madhe sufi.

[…] Një nga pasojat e paparashikuara të kësaj etike moderniste të letërsisë, dhe të këtij tipi përkushtimi, është shtytja për t’i vlerësuar shkrimtarët në varësi të jetës së tyre, dhe jo të librave të tyre. Të gjithë lexuesit kanë një dëshirë të fshehtë dhe të përbashkët : që autori të cilin ata e admirojnë të ketë një jetë pa sukses, fatkeqe, dhe të shqetësuar. […] Në vitet 1960 dhe 1970, në Turqi, sa më shumë që poetët shkruanin poema të kuptueshme dhe të vlerësuara nga të gjithë, aq më pak ishin të respektuar. […]

Rrugët e vendeve të vogla të rangut të dytë, ku letërsia nuk shitet, ku gazetat dhe televizionet nuk iu lënë asnjë vend njerëzve të letrave, janë të mbushura përplot me poetë dhe shkrimtarë të pacënuar në etikën e tyre moderniste të cilët lëvdohen nga fakti që librat e tyre nuk shiten dhe nuk përmenden nëpër gazeta. […] Problemi themelor që unë shoh në përqafimin e kësaj etike letrare, dhe suksesi që ajo takon gjithandej, qysh nga shprehja e saj nga Flaubert, midis njohësve, në Stamboll apo në qendra të tjera letrare jashtë Perëndimit, është që edhe njëqind vjet më pas, letërsia vazhdonte të ishte e shikuar si e destinuar vetëm për ca të zgjedhur.

Mjaft shkrimtarë, në një çast të jetës së tyre, kanë dëshiruar njëlloj si unë, « të jenë Flaubert ». […] Mirëpo, për mendimin tim, midis shkrimtarëve që dëshirojnë « të jenë Flaubert », ekzistojnë dy prirje kryesore, dhe unë do ta përmbledh, duke e thjeshtuar, këtë dallim i cili nxjerr në pah dy veçori themelore të artit të romanit.

Kategoria e parë e flaubertianëve janë admiruesit e zemërimit të veçantë dhe të zërit të nxehur që e veçorizon Flaubertin. Dua të flas për këtë zemërim, herë ironik, herë të tepruar, që zgjuarsia e tij e bënte të gjëmonte kundër banalitetit, rëndomësisë së jetës borgjeze, sipërfaqësisë dhe marrëzisë së saj. […] Kjo ironi, e gjithëpranishme në letërshkëmbimin e tij, merr për shenjë marrëzinë njerëzore dhe sidomos atë borgjeze, dhe e nxjerr forcën e saj nga zgjuarsia e Flaubert, por dhe nga talenti i tij tejet i veçantë prej parodisti. […] Në shekullin e XX-të, admiruesit e Flaubert, sidomos shkrimtarët e rinj, i kanë dhënë një rëndësi të madhe imitimit të kësaj ironie, përvetësimit të këtij toni shpirtëror, shfaqjes së kësaj maske cinike.

Kur lexojmë Lolita të Nabokov, prapa thumbave të drejtuar ndaj ca tipareve të dukshme të American way of life, ndihet një ndjeshmëri flaubertiani. […] Por nëse kjo ironi është e vetmja forcë e këtij romani, përciptësia dhe cinizmi kanë bërë shpejt që të kthehen në përçmim, në përbuzje kundrejt jetës së njerëzve mesatarë, jo fort të kënduar, apo që kultura e të cilëve është e ndryshme, që zakonet e të cilëve shquhen nga të tonat dhe vuajnë nga krahasimi. Është me vend pra që të merren parasysh këto çështje, të cilat futen tek etika, për të kuptuar mënyrën me të cilën modernizmi europian është pritur në vendet jo-perëndimore.

Megjithatë, edhe pse në zemërim dhe tërë ironi, Flaubert nuk ishte një autor përçmues. Ai ka shpikur një gjuhë e cila e lejon atë të vëzhgojë nga më afër, në brendësi të romanit, personazhet e tij, këto qenie aq të ndryshme nga ai. […] Për t’iu qasur nga më pranë mendimeve të personazheve të tij, dhe botës së tyre të brendshme, Flaubert kishte zhvilluar një teknikë dhe një zë rrëfimor të veçantë.

Ky zë, kjo teknikë rrëfimi, që qe imituar më pas, fillimisht në Francë, pastaj në mbarë botën, dhe që specialistët e Flaubert dinë ta vlerësojnë më mirë se lexuesit e tij, është quajtur « stil i tërthortë i lirë ». Kjo mënyrë, që ai nuk e shpiki vetë por e zhvilloi më tej, qëndron në mosndarjen e mendimeve të personazheve nga mjedisi dhe ngjarjet rrethuese që janë familjare për ta. […] Ky « stil i tërthortë i lirë » […] ka pasur një ndikim të madh në mjaft vende jo-perëndimore si Turqia, ku arti i romanit dhe gjuha rrëfimore moderne janë zhvilluar, zbatuar dhe vlerësuar vetëm pas epokës së Flaubert.

[…] Flauberti që unë dua dhe admiroj, ai me të cilin njëjësohem, është ky shkrimtar i dytë, ky autor i madh që ka ditur të shpikë udhë të reja për të mbërritur, në kornizat dhe dekoret e gjera të romanit, por nganjëherë dhe në pak fjalë, deri në zemër të personazheve të tij. Dhe vetëm një shkrimtar i aftë për këtë kuptim, për këtë dashuri të thellë kundrejt personazheve të cilën e kërkon arti i romanit, mund të shpallte : « Zonja Bovary, jam unë ! »

Por Flauberti ironik dhe cingërritës për të cilin fola pak më lart nuk është kurrë aq larg Flaubertit sentimental. Dhe për një lexues që e do Flaubertin, nuk është aspak e vështirë për ta përfytyruar atë si dy gjysma të së njëjtës zemër. Dhe sa për mua, unë kam dashur gjithmonë, njëlloj si dhe mjaft shkrimtarë të tjerë, të njëjësohem njëkohësisht me shkrimtarin në zemërim, tejet të nxehur kundër njerëzimit, dhe me atë që, duke ushqyer një dashuri të tillë për të ngjashmit e tij, i kupton më mirë se kushdo. Në atë pikë që sa herë e rilexoj, e dëgjoj veten duke thënë : « Zoti Flaubert, jam unë ! »

Fjala e mbajtur nga Orhan Pamuk, me 17 mars 2009, ne Konferencen organizuar me rastin e dhenies se titullit "Doctorat Honoris Causa" ne Universitetin e Rouen, ne France.

Në emër të popullit

2009-04-14T10:14:00.009+02:00

1. Gazeta Le Monde, 26 Prill 1985

Zoti Drejtor,

Nuk mund të mos jua shkruaj këtë letër pasi lexova në gazetën “Le Monde” artikujt e botuar ditët e fundit me rastin e vdekjes së udhëheqësit të popullit shqiptar, Enver Hoxhës.
Është pa dyshim e drejta e gazetarëve tuaj të kenë mendimin e tyre mbi rendin shoqëror të një vendi, për idetë që ai mbron dhe për politikën e tij. Por është krejtësisht e padenjë që të fyhet një popull në çastet e zisë e të dhimbjes së tij, siç ndodh në artikujt e gazetës suaj. Populli shqiptar është një popull me histori të gjatë e të vështirë, prandaj ai e di më mirë përse hidhërohet, si ta shprehë hidhërimin dhe për kë duhet të mbajë zi.
Emri i Enver Hxhës është i lidhur pazgjidhshmërisht me themelet, me historinë dhe me ndërtimin e Shqipërisë së re. Ja çfarë e përcakton madhështinë e figurës së tij, dhe, për pasojë, se sa i madh është hidhërimi.
Për mua si dhe për kolegët e mi, ishte me të vërtetë e habitshme që gazeta “Le Mond”, duke mos u mjaftuar me disinformimet e këtyre shkrimeve abuzive, nuk mungoi t’i japë vend në këtë rast deklaratës së një krimineli të tillë, si birit të ish – mbretit Zog, të kësaj fantazme qesharake që kërkon të rikthejë në Shqipëri fronin monarkik, atë fron që Franca juaj e rrëzoi dy shekuj më parë, gjë për të cilën është me të vërtetë krenare. Vetëm keqdashësit mund t’i dëshirojnë Shqipërisë kthim mbrapsht të historisë së saj.
Do t’ju isha mirënjohës po ta botonit këtë letër, në qoftë se kini mundësi. Ju lutem, zoti drejtor, sigurinë e konsideratës sime më të lartë.

Ismail Kadare

2. Një pasdite me shokun Enver Hoxha, 1988

Tani që udhëheqësi ynë nuk është midis nesh, kujtimet për të marrin një përmasë e vlerë të veçantë. Ato janë pjesë e veprës së tij monumentale, por një pjesë sui generis, që nuk përfshihet në librat, fjalimet, ditaret, porositë e letrat e tij, por është e shpërndarë në qindra, në mijëra nje¬rëz. E megjithëse e tillë, kjo pjesë e veprës, këto kujtime që ai ka lënë, biseda, fjalë, gjeste, pamje, gjendje shpirtërore, janë një pasuri e tërë që ndihmojnë për të plotësuar e ndriçuar anë të tëra të personalitetit të tij si udhëheqës, burrë shteti, mendimtar marksist, filozof, shkrimtar dhe njeri.
Kujtimet për të nuk kanë nevojë për zbukurime, ato kanë nevojë vetëm për saktësi, sepse duke qenë të sakta ato e kanë vetvetiu brenda edhe bukurinë dhe thellësinë dhe pe¬shën e vërtetë. Prandaj ata që kanë pasur fatin të kenë kuj¬time me të, janë të ndërgjegjshëm se ç'thesare të çmuara mbajnë në duar, thesare, pasurinë e të cilave duhet t'ua zbu¬lojnë të gjithëve.

Në verë të vitit 1961 klima letrare në vendin tonë ishte sa e gjallë edhe e komplikuar. Të angazhuar në luftën e madhe që bënte populli e Partia për përballimin e bllokadës së re revizioniste, që porsa kishte filluar, forcat krijuese ishin. në një aktivitet të plotë. Ishte e natyrshme që në këto kushte, kur kërkoheshin rrugë të reja zhvillimi për ta bërë letërsinë tonë edhe më shumë të lidhur me problemet e kohës, të ki¬shte mjaft debate e polemika, disa herë të mprehta.
Klima letrare u komplikua nga disa keqkuptime që lin¬dën gjatë debateve lidhur me traditën dhe novatorizmin në letërsinë shqipe të realizmit socialist. Polemika, e cila shpërtheu edhe në shtypin letrar, kishte rrezik të çonte drejt ndar¬jes artificiale të shkrimtarëve në të rinj e në të vjetër, gjë tepër e dëmshme, sidomos në kushtet ku po ndodhej vendi ynë, kur më tepër se kurrë kërkohej forcimi i unitetit.
Në një atmosferë të tillë, në korrik të vitit 1961 në Tiranë u organizua një mbledhje e madhe e gjithë forcave krijuese. Mbledhja do të ishte vendimtare për t'i dhënë zgjidhje apo një zhvillim të mbarë debatit që po vlonte prej kohësh. Por mbledhja merrte një rëndësi edhe më të madhe, sepse në të asistonte shoku Enver Hoxha.
Mbledhja u bë në një nga sallat e Universitetit të Tiranës. Në një pjesë të materialeve të saj u pasqyruan ato keqkup¬time e teprime që ishin shfaqur gjatë polemikës së deri atëhershme. Duhet thënë se për ne, shkrimtarët e rinj, gjendja ishte jo pak e vështirë. Nga disa autoritete të kritikës e të le¬tërsisë u bënë shkrime disa herë të pamerituara ndaj nesh. Kishte rrezik të thellohej ndarja artificiale në “të rinj” e “të vjetër” dhe zhvillimi i letërsisë sonë të ngadalësohej prej koncepteve konservatore.
Shoku Enver, i cili asistoi në të gjitha seancat, dëgjonte me vëmendje diskutimin e secilit.
Në një nga pushimet, një shok, që ishte në presidium më tha:
- Përse nuk flet askush prej jush? Me sa kuptova unë nga biseda e tij në pushim, shoku Enver dëshiron t'ju dëgjojë edhe ju të rinjve.
Këto fjalë sikur më hoqën në çast një farë mpirje që më kishte zënë gjatë kësaj mbledhjeje. Nxora një letër dhe fi¬llova të përgatitem me shpejtësi.
Në seancën e pasdites kërkova fjalën. Isha i pari që po flisja nga “të rinjtë” dhe merret me mend që auditori priste me interes se si do t'u përgjigjeshim ne shumë kritikave që u , bënë.
Në kohën që zura vend për të folur përpara mikrofonit, shoku Enver, i cili me siguri e kishte kuptuar tronditjen shpir¬tërore të shkrimtarëve të rinj në këtë mbledhje, tha:
- Ja, tani t'ju dëgjojmë edhe juve. Jeni të rinj, por jeni të pjekur.
Fjalët e tij ma dhjetëfishuan guximin dhe unë jo vetëm e lexova diskutimin me zë të vendosur, por aty për aty, i nxitur nga inkurajimi i tij, shtova mjaft fraza që nuk i kisha, të shkruara.
Pas meje folën edhe të tjerë. Shoku Enver vazhdonte të dëgjonte me vëmendje çdo diskutim. Tani ai dhe gjithë mble¬dhja kishin dëgjuar të dy palët polemizuese. Duhet thënë se teprime e keqkuptime kishte nga të dy anët, edhe nga ne “ të rinjtë ”, por, megjithatë, nuk mund të thuhej se të dy palët kishin të drejtë ose të dy palët kishin gabim. Dikush kishte në thelb të drejtë e dikush jo.
Ishte pikërisht ky thelb që kapi në mënyrë të shkëlqyer shoku Enver në fjalimin e tij që pritej me padurim. Ai i bëri një zbërthim të thellë marksist-leninist problemit, foli për raportin dialektik midis traditës dhe novatorizmit, shpjegoi se shkrimtarët e rinj s'ka si të kenë interesa të tjera nga ato të popullit e të Partisë, se ata janë të lidhur me vendin e me kohën, dhe se ndarja në “ të rinj ” e “ të vjetër ” nuk i shërben askujt.
Fjala e shokut Enver pati një efekt të jashtëzakonshëm në gjithë jetën letraro-artistike. U shpërndanë menjëherë keqkup¬timet që kishin lindur gjatë debatit, u lanë mënjanë etiketat e kota që i kishin vënë njëri-tjetrit, u kuptuan se shumë probleme të ngritura në valën e polemikës ishin fiktive dhe se gjithë shkrimtarët, të rinj e të vjetër në moshë, punonin për një qëllim.
E çliruar kështu, në sajë të ndërhyrjes së Udhëheqësit prej një tensioni të kotë e të dëmshëm, letërsia jonë njohu menjëherë një zhvillim të ri e të vrullshëm, në kundërshtim me profecitë e zymta të hrushovianëve që prisnin shkatërrimin e saj. Takimi dhe fjalimi i shokut Enver me shkrimtarët e artistët në korrik të vitit 1961, hyri kështu në historinë e letërsisë shqipe. Mund të thuhet me bindje se gjithë brezi i shkrimtarëve të viteve ‘60 ia detyron lancimin e tij këtij fjalimi.

Kam pasur fatin ta takoj disa herë shokun Enver, në raste të ndryshme, në ditëlindje, në pushime mbledhjesh solemne apo midis dy seancash të Kuvendit Popullor. Megjithëse të shkurtra, ato më kanë mbetur të pashlyera në kujtesë, por veçanërisht i tillë më ka mbetur takimi i gjatë me të në vitin, 1971, në shtëpinë e tij.
Në një ditë marsi, bashkë me time shoqe dhe vajzën e vogël, u ndodhëm atje për vizitë. Na priti shoqja Nexhmije, me vajzën. Shoku Enver nuk ndodhej në shtëpi dhe ne nuk e dinim në do të kishim fat ta takonim apo jo.
Ishim duke biseduar gjallërisht, kur u hap një nga dyert e sallonit dhe në të, i gjatë dhe i qeshur, u duk shoku Enver. Meqenëse unë isha përballë derës, e pashë i pari kur hyri dhe, u ngrita menjëherë në këmbë, duke i habitur për një grimë bashkëbiseduesit, të cilët me siguri kanë thënë me vete: “ç'pati ky”? .
Pastaj të gjithë kthyen kokat andej nga kishte hyrë shoku Enver.
- Të vij dhe unë? - tha ai duke qeshur. - S'besoj se ju prish muhabetin.
Megjithëse disa herë gjatë kohës që po bisedonim dhe sa herë që më dukej se dëgjoja zhurmën e ndonjë makine, për¬fytyroja se si mund të vinte, asnjëherë nuk mund të përfytyroja një ardhje më të natyrshme, të gëzueshme e njerëzore.
Ai u ul midis nesh, duke krijuar aty për aty një atmosferë jashtëzakonisht të përzemërt. Na pyeti me radhë për shënde¬tin, e mori në prehër vajzën tonë 6 vjeçe dhe i tha, duke përdorur një fjalë të vjetër gjirokastrite:
- Ngalasëm ti, të të ngalas edhe unë (përqafomë ti, të të përqafoj edhe unë).
Shoku Enver më pyeti se ç'kisha në dorë kohët e fundit dhe unë i thashë se kisha në shtyp një roman për Gjirokastrën me titull “Kronikë në gur”.
- Do ta lexoj me kënaqësi, - tha ai. - Gjirokastra është pasionante dhe këtë e themi jo se jemi andej, - shtoi, duke vështruar me një buzëqeshje, ngacmuese të tjerët, - por se kështu është vërtet. Apo jo? Por në mos gaboj, ti ke botuar një tregim me këtë subjekt.
-Po - iu përgjigja. – “Qyteti i Jugut”, por mendova ta zgjeroj e ta shndërroj në një roman.
-Mirë ke bërë. - Ai heshti një grimë, pastaj vazhdoi: ¬-Kam edhe unë nja njëqind e ca faqe shënime për Gjirokastrën.-Ta dija që po bëje një roman, mund të t'i jepja t'i shfrytëzoje, se unë s'besoj se do të kem kohë ta shkruaj atë libër (Ishte fjala me sa duket për librin “Vitet e vegjëlisë”, që e mbaroi dhe e botoi disa vite më vonë).
S'dija me ç'fjalë ta falenderoja për besimin si dhe për fisnikërinë e këtyre fjalëve, sepse duhej të ishin tepër të rralla rastet në botë kur një autor të dhuronte aq bujarisht librin e tij të pabotuar për ta shfrytëzuar dikush tjetër.
Kur shoku Enver më pyeti me se po merresha aktualisht iu përgjigja se po shkruaja diçka për prishjen me sovjetikët.,
Në të vërtetë kisha filluar punën për romanin “Dimri i madh”, por në përgjigjen time, në vend të fjalës “roman” thashë “diçka” dhe këtë e bëra pa menduar, si një mbrojtje instiktive nga që ende s'isha i sigurt se do ta përballoja temën e madhe së cilës i kisha hyrë.
Për fat, apo ndoshta nga që unë i thashë fjalët nëpër dhëmbë, shokut Enver nuk i tërhoqi vemendjen ky detaj.
- Hm, sovjetikët, - tha ai. E ke lexuar në azhanse ç'ka thënë ditët e fundit Radio-Moska për ty? - dhe qeshi me të madhe.
Unë e kisha lexuar dhe ishte vërtet për të qeshur. Midis marrëzive të tjera, Radio-Moska në një nga emisionet e saj kishte thënë se gjithë shkrimtarët seriozë shqiptarë e kishin bojkotuar letërsinë dhe nuk shkruanin më në shenjë mallëngjimi dhe proteste për prishjen me sovjetikët. Për të mbush boshllëkun e krijuar, vazhdonte Radio-Moska shteti shqiptar kishte nxitur ca pseudoshkrimtarë të rinj si një farë I. Kadare me shokë, që të shkruanin e të botonin veprat e tyre që ishin aq skematike e pa kurrfarë vlere artistike, sa që u ngjanin kryeartikujve të gazetave.
Nuk më kishte shkuar mendja se kjo mendjelehtësi e Radio-Moskës do të më bënte një shërbim të madh e të pa pritur: hapjen prej shokut Enver të bisedës se çfarë kish ndodhur në Moskë dhjetë vjet më parë.
Pas të qeshurës, ai u mvrenjt dhe tundi kokën ngadalë, si të thërriste një kujtim jo të këndshëm.
Pastaj ndërsa pinte kafenë, filloi të fliste me një ton ndryshëm nga ai që kishte folur gjer atëherë, të rëndë e menduar. Ai foli për udhëtimin e tij në Moskë atë dimër pa harruar dhe për disa nga takimet e tij me “hrushovianët” duke bërë krahasimin e tyre me takimin e parë me Stalinin. Pastaj tregoi një episod me Kosiginin në darkën e Kremlinit në prag të mbledhjes dhe kalimthi diçka për vilën ku ish rezidenca e delegacionit tonë, për “vizitat” e mysafirëve të natës, Mikojanit, Torezit e të tjerë.
Do të dëshiroja që ai të fliste me orë të tëra për këtë, po për fat të keq ëndrra ime për të dëgjuar sa më tepër hollësi nga ngjarja monumentale, personazh qendror i së cilës ishte ai vetë, qe e shkurtër. Shoku Enver hapi një bisedë tjetër, dhe unë s'pata guxim ta pyesja për Moskën.
Më vonë, gjatë procesit të punës për romanin unë shfrytëzova gjallërisht arkivat, u njoha me dokumentet e Partisë, me procesverbalet e Mbledhjes së Moskës, si dhe me dëshmitë e ndryshme të personelit, sidomos të fjalimit të shokut Enver, të porosive, shënimeve të tij në marxhinalet e faqeve, të kurbua¬ra lart ose poshtë për arsye të ngushticës së vendit, të cilat u ngjanin degëve të lisave që i lëkund stuhia. Dhe vërtet në të gjitha ato fjalë, replika, rreshta e shënime ndihej fuqishëm stuhia e kohës.
E megjithatë duhet ta them se biseda e rastësishme e sho¬kut Enver më dha mua si shkrimtar diçka të pazëvendësueshme ¬nga asgjë tjetër për romanin që po shkruaja. Krejt atmo¬sfera e pjesës së dytë të veprës me nëntitullin “Mysafirë në kështjellë”, vizioni i përgjithshëm i saj, ngjyrat, simfonizmi, tragjizmi dhe pesha e saj, e kanë zanafillën e tyre te ajo bisedë e udhëheqësit. Në bisedën e tij kishte një kolorit të jashtëzakonshëm: me një frazë apo një nënvizim ai jepte rrë¬zëllimin e llampadarëve të festës mbi darkën e Kremlinit, apo detajet tinzare mbi fytyrën e Mikojanit, qetësinë monumentale darkës me Stalinin apo komicitetin e figurës së Hrushovit. Dhe mbi të gjitha biseda e tij, sado e rastit të ishte, ngër¬thente fuqishëm gjithë dimensionet e dramës.
Më vonë, kur puna për romanin po avanconte, disa shokë të mi shkrimtarë më sugjeruan të kërkoja mundësinë për një takim me shokun Enver, por unë nuk guxova ta bëj këtë; kisha gjithmonë druajtjen se mos nuk e mbaja dot premtimin për të realizuar një vepër që të ishte e denjë për ngjarjen e madhe, kisha dhe një arsye tjetër, edhe më të rëndësishme. Unë kisha punuar në shtypin letrar dhe e dija se shoku Enver e kishte ndaluar në mënyrë të prerë të shkruhej për figurën e tij. Në qoftë se unë do të arrija të realizoja një takim me të për veprën që po shkruaja, ç'do të ndodhte sikur ai, gjatë bisedës, të merrte vesh se unë e kisha atë personazh qendror historik në romanin tim? Ai do ta ndalonte një gjë të tillë dhe kjo do të ishte një katastrofë për romanin tim.
Po le të kthehem te takimi me shokun Enver.
Pas bisedës për Moskën, ra fjala për fuqinë shpirtërore të popullit tonë dhe për lashtësinë e tij. Më pyeti nëse e kisha lexuar një libër të francezit Zaharia Majani për etruskët dhe gjuhën shqipe, dhe kur unë i thashë se e kisha dëgjuar, por nuk e kisha lexuar më tha se do të ma jepte. Dërgoi dikë ta merrte, duke i thënë:
- E kam lënë sipër oxhakut.
Biseda u bë prapë e lirë dhe e gëzueshme dhe në një çast u kthye përsëri te Gjirokastra, te Sokaku i të marrëve, qe ishte ndoshta rruga e vetme në botë me këtë emër dhe që ne e njihnim aq mirë, si edhe te plakat e mençura, në kundërshtim me emrin e sokakut, të shtëpive gjirokastrite.
- Vetëm nga tregimet e tyre për mënyrën e ndriçimit të shtëpive, për futjen e vajgurit apo evoluimin e llampave mund të nxjerrësh përfundime interesante të karakterit social- ekonomik, - tha shoku Enver.
I habitur dëgjova të fliste për to, në një mënyrë që nuk e kisha lexuar asgjëkundi.
(Pasi u ktheva në shtëpi dhe shënova në një fletore gjithçka që dëgjova prej tij për ngjarjen e Moskës, në një flete të veçantë shënova “Projekt për një novelë. Në formë kronike. Vajguri, kripa, jetët, vdekjet, gjyqet, ekonomia, breznitë”. Ishte bërthama e novelës që shkrova më vonë “Breznia e Han¬konatëve”, e cila ishte veçanërisht e dashur për mua, veç të tjerash, edhe për historinë e gjenezës së saj).
Kishim ardhur për një vizitë të shkurtër pasdite dhe ora po shkonte 8.30. Megjithëse kishim dëshirë të madhe të rrinim ende, ne morëm leje të largoheshim. Para se të iknim shoku Enver na dhuroi gjithashtu librin e Zaharia Majanit “La fin du mistère etrusque”.
Ishim në këmbë në çastin që do të ndaheshim kur ai i tha shoqes Nexhmije:
- Shko në bibliotekë dhe zgjidh diçka tjetër.
Shoqja Nexhmije u kthye pas pak me veprat komplete të Balzakut në frëngjisht.
- O, e mbushe me Balzak! - bëri shaka shoku Enver.
Ishte shakaja e hollë e njeriut të informuar në mënyrën më të plotë për diskutimet që bëheshin kudo në botë lidhur me ra¬portin midis letërsisë realiste të shekullit XIX dhe asaj ba¬shkëkohore, diskutime në të cilat Balzaku ishte në qendër të kundërvënieve dhe që nuk kishin kaluar pa një farë jehone edhe te ne.
Duke e falënderuar për librat e dhuruar, unë i thashë shokut Enver se pavarësisht se isha shkrimtar bashkëkohor, e pëlqeja shumë Balzakun.
- Po si do t'i ngrini gjithë këto libra? - tha shoku Enver kur po ndaheshim. Ai iu drejtua shoqes Nexhmije: -¬Shiko për një makinë për t'i çuar mysafirët gjer në shtëpi.
Këto ishin çastet e fundit nga ky kujtim i paharruar.

Ismail Kadare

(Nxjerrë nga libri “Kujtime për Enverin” 1988)

3. Reflektim

Sot eshte 11 prill. 24 vjet me pare vdiq Enver Hoxha. Eshte nje dite pervjetori, per ca ashtu, dhe per ca keshtu. 24 vjet pas vdekjes se Enver Hoxhes, dhe 19 vjet pas renies se Diktatures, ne, pjellat e atij sistemi, e gjejme veten duke celebruar "The survival of the fittest". Dikur, the survival of the fittest, Kadareja shembulli par excellence, beri te mundur qe duke u lene te perdorej, te perdorte vete sistemin per te rritur "fittnesin" e tij. Ne te vertete, nuk ishte vetem Kadareja por e gjithe elita shqiptare - elita qe vete sistemi e seleksionoi per te tille, i dha forme, e perdori dhe e la ta perdorte.

E vertete, Kadare, nuk ishte disident. "Une nuk jam disident. Une nuk isha idiot te vija jeten time dhe ate te familjes sime ne rrezik" – tha Kadare, në 24 shkurt, në Kaufleute Zürich. Ishte ftuar per promovimin e librit të tij të fundit, per të cilin nuk tha asnje fjale. Pas leximit rutine të një pjese të zgjedhur, vijoi një monolog 1 oresh ku Kadare denoncoi diktaturen, ku u irritua perseri qe Enver Hoxha, të cilit i kushtoi jo pak rreshta, të cilin ua shiti publikut per heroin e radhes (takimi me komandantin, sa mbreselenes), e mbante veten per intelektual. E tmerrshme. Sigurisht, Kadareja nuk ishte idiot, në fakt, asnjeri nga ne: si pjese e biologjise, homo sapiens sapiensi, u pershtatet, adoptohet kushteve rrethanore dhe perpiqet te beje me te miren per te mbijetuar vete, per te riprodhuar, per te siguruar mbijetesen e pasardhesve. Kjo eshte me se e kuptueshme. Pikerisht, se mungonin idiotet, se idiotet u kastruan, se idiotet nuk ishin model, se homoja ishte me e fuqishme se sapiensi, ne perjetuam, ndertuam ate sistem qe pastaj polli keta bij; edhe mua, edhe ty.

Ne ishim te gjithe bashkefajtore dhe bashkevuajtes. Por, te gjithe jemi vene ne gare per te qene bashkevuajtes: te gjithe! Krimineli i djeshem, spiuni, elita qe u perdor dhe perdori - qe heshti, te rinjte e enverit. Te gjithe sot tregojme dhe denoncojme diktaturen, jemi ne kerkim te metafores me te forte, te ekzotikes me terheqese. Pak a shume si ne garen e xhungles nga ku therrasim: I am a superstar, get me out. The survival of the fittest. Askush nuk do te kete te beje me "bashkefajtorin" - kjo eshte thjesht alibia per te folur ne publik, per t'u rreshtuar prane bashkevuajtesit tjeter.

Si bij te ketij sistemi ne nuk bejme asgje me shume se celebrojme modelet qe na formuan: the survival of the fittest. Eshte ky model qe mbizoteron sot ne shqiperi akoma, eshte akoma modeli qe ju mesohet te rinjve. Ashtu si dikur, i riu i sotem eshte pa zgjedhje, ashtu si dikur i riu i sotem preferon homon sesa sapiensin, ashtu si dikur, per te qene survival of the fittest, i riu behet pjese e pushtetit, perdoret dhe e perdor.

Kemi nevoje per idiotet, per ata qe e bejne homon sapiens, per ata qe cojne mendimin perpara, per ata qe nuk duan të jene thjesht „The survival of the fittest“, per ata qe avantazhin e homos sapiens sapiensit per të menduar, nuk e abuzojne duke e vene në funskion të fittesit të tij personal. Kemi nevoje per idealiste, per njerez të principeve, per njerez qe udhehiqen nga morali: per njerez me shtylle vertebrore. Kur ky model të ravijozohet si alternative në Shqiperi, ndoshta mund t’ja lejojme vetes vanitetin per t’u perhumbur mbas estetikes se fjales dhe per t’u harruar.

Per sa kohe qe në nuk jemi aty, le të vazhdojme të bejme ate qe jemi duke bere – le te flasim per historite me zhurmues. Kjo leter, reale apo jo, eshte një episod (nga ata qe nuk e kerkon kush), thjesht një episod i trashegimise qe mbartim mbi vete- Le të qeshim, ashtu sic qeshim e argetohemi me episodet e deritanishme. Kjo eshte anektoda e radhes. Une jam bashkevuajtesi i radhes, rrefuesi i radhes i historive me zhurmues.

Duke pritur per idiotet.

Selfmade Radio

Arsimi përtej fasadës së premtimeve elektorale

2009-03-28T20:03:00.013+01:00

Shpenzimet publike për arsimin në katër vitet e fundit kanë shënuar rritje: nga 2.8% të GDP në 2005 ato arrijnë 3.55% në 2009. Edhe pse 3.55% e GDP përfaqëson investimin më të lartë në 18 vitet e tranzicionit, ajo ngelet përsëri më e vogel se investimet në arsim në vitin 1989: në këtë periudhë, që përket me fundin e diktaturës, investimet në arsim ishin 4% të GDP. Në mendimin e përgjithshëm, arsimi konsiderohet një nga sektorët me zhvillimet dhe progresin e të cilit është pazgjidhshmërisht e lidhur vetë e ardhmja e vendit. Por, përgjatë 18 viteve të fundit, investimet minimale dhe mungesa e vullnetit politik për të konsideruar arsimin edhe përtej retorikës elektorale si një prioritet e kanë shndërruar arsimin në një nga sektorët më të neglizhuar dhe më problematikë.

Arsimi ballafaqohet sot me një mori problemesh. Megjithë përpjekjet për të zbutur mungesën e infrastrukturës, vendi ka nevojë urgjente për shkolla të reja, për rekonstruktime të shkollave ekzistuese dhe për një infrastrukture minimale mësimëdhënieje. Raste të fëmijëve që mësojnë nëpër klube apo stalla bagëtish të improvizuara si klasa shkolle, sic është rasti në disa fshatra të Fierit, janë raportuar dhe raportohen vazhdimisht.

Shkollës shqiptare i mungojnë akoma programet e reja mësimore; cilësia e teksteve mësimore me të cilat punojnë mësuesit dhe nxënësit ngelet e dobët, ndërsa mjetet alternative të marrjes së informacionit jane minimale.

Përtej reformave të deklaruara, kualifikimi i pedagogëve dhe lektorëve të Universiteteve ngelet shumë problematik me pasojën, që universiteti shqiptar nuk arrin të përcjellë një nivel dijesh të kënaqshme dhe të aplikueshme. Po nxjerrim nga fakulteti pastruese dhe jo përkthyese, do të ankohej Edmond Tupja në një nga komentet e tij në gazetën Panorama. Me gjithë trajnimet e herëpashershme që ofron Instituti i Kurrikulës dhe Trajnimeve, kualifikimet e mësuesve të arsimit të detyruar dhe atij të mesëm është ende larg standardeve të kërkuara. Ndërsa përgatitja pedagogjike e mësuesit të ardhshëm ngelet ajo tradicionalja, problemin e përkeqëson edhe më tej mungesa e praktikës së kualifikimit të tyre gjatë punës.

Megjithë përpjekjet aktive për të fuqizuar sistemin profesional të arsimit, vetëm rreth 22% e nxënësve që vijojnë arsimin e mesëm e shohin atë si opsion. Raporti i shpërpjestuar aktual shkollë profesionale/përgjithshme i detyrohet edhe faktit se liberalizmi i Universiteteve nuk është shoqëruar me fushata informimi apo ndërgjegjësimi për të kuptuar se akademizmi nuk është zgjidhja e vetme.

Shkollen shqiptare, fatkeqësisht, e dominon procesi i braktisjes: 15% (burime jo zyrtare flasin për një shifer më të lartë) e nxënësve që hyjnë në sistemin e detyruar 9 vjecar nuk arrijnë ta përfundojnë atë. Tendenca e këtij fenomeni për të ardhmen parashikohet të jetë në ngjitje, vecanërisht nëse nuk merren masa të menjëhershme për parandalimin e punësimit të fëmijëve, përkrahjes sociale për familjet në nevojë dhe hapjen e shkollave të reja në zonat e largëta. Përtej braktisjes, politikat aktuale arsimore të orientuara drejt punësimit janë akoma të pamjaftueshme për të zbutur papunësinë që kërcënon të rinjtë që mbarojnë shkollën. Janë me mijëra nxënësit që mbarojnë ciklin 9 vjecar, të mesëm dhe atë universitar, që i shtohen përvit kontigjentit të të papunëve.

Bëhet e qartë se pa platforma politike të menduara mirë, pa vullnet politik, pa financimin e nevojshëm e pa gatishmërinë për të investuar me përgjegjshmëri, është shumë e vështirë të ndryshosh këtë problematike komplekse të arsimit në mënyrë të dukshme brenda një kohe të shkurtër. Në këtë kontekst, bëhet e rëndësishme të dëgjojmë e analizojmë se si e shohin zgjidhjen e problemeve të arsimit, cfarë politikash arsimore, me cfarë kostoje ofrojnë partitë politike në garën elektorale të radhës.

Premtime dhe retorikë

Një vështrim i shpejtë deklaratave mediatike evidenton, se për një pjesë të madhe të partive dhe forcave politike që marrin pjesë në garën aktuale elektorale arsimi përfaqëson një nga strategjitë elektorale me të cilat kërkohet të joshet votuesi e të fitohen zgjedhjet.

„Doktrina që e djathta në pushtet ka realizuar në sektorin e arsimit, gjendet në të njëjtën sintoni me qëndrimet e Presidentit amerikan Obama në këtë fushë“ (Jozefina Topalli, PD); „Shkolla dhe mësuesit janë vatra e dytë e familjes dhe e formimit profesional“ (Sali Berisha, PD); „Beteja për shkollën ka me qenë thelbi i betejës për integrimin tonë europian“, „Arsimi i shekullit të ri“ (Ladi Shamku-Shkreli, PS); „Me fitoren e 28 qershorit do bëhen realitet gjëra që 18 vite rresht nuk janë bërë“ (Edi Rama, PS) – janë vetëm një pjesë e retorikës që po përdoret dhe po karakterizon fushatën elektorale aktuale.

Përtej retorikës dhe sulmeve të ndërsjellta forcat politike bien, sidoqoftë, dakort se një zhvillim cilësor dhe i dukshëm i arsimit nuk mund të bëhet pa rritjen e investimeve. Nga 5% të GDP për buxhetin e arsimit që premton G99 tek 6% që premton Partia Demokratike, rritja që propozohet t’i bëhet buxhetit të arsimit është mbresëlënëse, sidomos kur krahasohet me atë që është investuar apo edhe investohet sot në arsim.

Një rritje e tillë financiare, qoftë në nivelin e 5% - akoma më shumë në atë 6% - krijon hapësirë reale për zbutjen e disa problemeve të mprehta në arsim dhe të jep shpresën se vërtetë, arsimi është më në fund jo vetëm funksion retorike, por edhe një prioritet. Po a është realisht kështu?

Le t’u hedhim një sy premtimeve mediatiko-elektorale të dy partive kandidate per të marre pushtetin, Partise Demokratike dhe Partise Socialiste: si i kanë adresuar problemet e arsimit: sa realiste janë premtimet që na bëjnë dhe, mbi të gjitha, c'pritet të përmirësohet në 4 vitet që vijnë?

Partia Demokratike: Mësuesit dhe nxënësi - fokus i politikave arsimore

Kjo është motoja mbi të cilën ka ndërtuar strategjinë e saj elektorale në arsim Partia Demokratike. Eshtë partia që vjen në keto zgjedhje nga pozitat e atij që mban pushtetin. Si e tillë, PD është në pozitën e atij që ka informacionin dhe eksperiencën: njeh situatën aktuale në arsim, di se cilat politika kanë dështuar dhe për cfarë arsyesh, cilat politika i bëjnë investimet më efikase, di se ku janë nevojat më emergjente dhe mbi të gjitha, di se cilat reforma/premtime akoma të pambaruar/paplotësuara duhet të vazhdohen në një mandat të dyte. Nëse PD fiton një mandat të dyte, ajo na premton se do të vazhdojë në mënyrë konsekuente me projektin e saj “Shqipëria në kohën dixhitale” duke bërë të mundur që të ketë kompjuter në çdo shtëpi, për çdo fëmijë. Brenda mandatit të dytë, PD premton se do të arrihet që çdo fëmijë që mbaron shkollën 9 vjeçare të vazhdojë atë të mesmen. “Një zinxhir i konvikteve është në ndërtim e sipër në të gjithë rrethet e vendit, në mënyrë që fëmijët e Shqipërisë kudo që ndodhen të mund të dalin në bulevardin e dijes.“ (Sali Berisha). PD nuk harron, gjithashtu, të premtojë se edhe në mandatin e saj të dytë do të ketë rritje të pagave të mësuesve.

Rritja e pagave per mesuesit dhe kualifikime, kompjuteri për cdo femijë, shkollë e mesme për të gjithë janë fjalë kyce që padyshim i flasin shumë elektoratit, por sa janë realiste dhe sa e zbusin problematikën e arsimit, cfare ndryshimesh cilesore të prekshme i sjellin arsimit?

Cdo fëmijë në shkollë të mesme?

Një nga premtimet e PD në pragzgjedhjet që i dhanë mandatin e pushtetit katër vite të shkuara ishte „Cdo fëmijë në shkollë 9 vjecare“. Me këtë premtim evaziv synohej jo thjesht që cdo fëmijë të shkojë në shkolle 9 vjecare por, mbi të gjitha, që cdo fëmijë ta mbarojë atë. Bëhet fjalë për atë pjesë të segmentit shkollor që, i mbështetur dhe nga legjislacioni përkatës, është i detyruar për të gjithë fëmijët.

Katër vite më pas, realiteti tregon se një nga problemet më të mëdha me të cilat ndeshet sot arsimi është braktisja e shkollës. Sic u përmend edhe më parë, 15% e nxënësve që hyjnë sot në sistemin 9 vjecar nuk e mbarojnë atë, akoma më keq, pjesa më e madhe e këtij 15% largohen pa mbaruar ciklin e ulët të këtij sistemi. Braktisja e shkollës jo vetëm që nuk u zhduk, por as u zvogëlua gjatë viteve të qeverisjes së PD, perkundrazi, ajo u rrit. Jo vetëm kaq, monitoruesit vendas dhe të huaj parashikojnë që, nëse nuk do të ndërhyhet seriozisht, kjo shifër do të rritet akoma më tej në vitet e ardhshme. Gjakmarrja, varfëria, papunësia, një shkollë me tekste të tejmbushura dhe që nuk e ka akoma nxënësin në qendër të saj, janë disa nga faktorët që e mbajnë e do ta mbajnë të gjallë fenomenin e braktisjes së shkolles.

Në këtë realitet, fakti që PD në mandatin e saj dytë premtimin e katër viteve më parë e tejshtrin nga „cdo nxënës në shkollë 9 vjecare“ në „cdo nxënës që mbaron 9 vjecaren në të mesme“, të vjen i papritur.

Në vetëvete, synimi që cdo i ri të mbarojë të mesmen është shumë i rëndësishëm dhe i mirëpritur: Të rinjtë që mbarojnë shkollën e mesme janë jo vetëm më të përgatitur për jetën por kanë edhe shanse më të mëdha në tregun e punës. Por, arsyet përse të rinjtë që mbarojnë ciklin 9 vjecar nuk vazhdojnë më tutje shkollën e mesme janë në shumicën e tyre të ngjashme me ato të 15% të fëmijëve që nuk mbarojnë ciklin 9 vjecar. Duke konsideruar kompleksitetin e madh të problematikës së braktisjes, duke konsideruar që PD dështoi në mandatin e parë ta zbuste këtë fenomen, bëhet e rëndësishme të dime se ku e mbështet besimin e madh PD se katër vite të qeverisjes së saj mjaftojnë për të zhdukur këtë fenomen edhe në ciklin e mesëm? Përtej këtij autizmi politik, përtej retorikës, asaj që u përdor katër vite më parë dhe asaj që po përdoret tani, cfarë politikash konkrete, cfarë investimesh mendon të ndërmarrë këtë herë PD për të frenuar fenomenin e braktisjes?

Cdo fëmijë një kompjuter?

„Cdo fëmijë një kompjuter“, një iniciative që është për t’u përgëzuar, që PD e trashëgon prej mandatit të parë, unë e shoh si një kontribut në futjen e mënyrave alternative të të marrurit të informacionit. Dy janë mënyrat se si mund të përdoret kompjuteri për marrje informacioni: nëpërmjet internetit dhe nëpërmjet CDve didaktive të shpërndara nga shkolla. CDtë didaktike përfaqësojnë informacione alternative të programeve shkollore kombëtare dhe suksesi i punës së nxënësit me një CD didaktike varet para së gjithash nga mësuesi: angazhimi i tij në këtë projekt, përgatitja e tij, aftësia e tij për ta ndihmuar nxënësin në filtrimin dhe përtypjen e këtij informacioni. Në kushtet kur Shqiperia nuk ka asnjë lloj eksperience të tille, pyetja është: si, në bazë të cfarë kritereve do të përzgjidhen CD didaktike për nxënësin dhe mësuesin shqiptar, në kushtet kur shkolla shqiptare akoma mbizotërohet nga programi tradicional, dhe si do të kontrollohet angazhimi i mësuesit në këtë proces?

Interneti, si burim informacioni, paraqet dy probleme madhore: së pari, mungesa e infrastrukturës që do të mundësonte aksesin në internet, të paktën për cdo shkolle dhe, së dyti, vetë informacioni. Për një segmet të konsiderueshëm të nxënësve bëhet e detyrueshme që informacioni që do të merret në internet të jetë në gjuhën shqipe. Por, një hulumtim i informacioneve në shqip në internet të tregon se ky jo vetëm që është shumë i pakët për të qënë ndihmë në procesin mësimor, por shpesh vjen nga burime të dyshimta: jo rrallë ky informacion, sidomos në fusha të tilla si historia dhe biologjia, nuk është konform vijës zyrtare që deklaron shkolla shqiptare.

Duke konsideruar këto problematika, sa dhe si mendohet se do e përmiresojë cilësinë e shkolles/dijes projekti „cdo nxënës një kompjuter“? Më tej, përse këto investime prioritare për metoda që, tek e fundit janë vetëm alternativa, kur kemi probleme të mëdha, akoma të pazgjidhura me cilësinë e teksteve mësimore dhe përgatitjen cilësore të mësuesit?

Rritja e pagave për mësuesit dhe kualifikime

Padyshim, rritja e pagave eshte një nderhyrje e domosdoshme. Po ashtu edhe kualifikimet e mësuesve. Por, le të kujtojmë se 75% e atyre që diplomohen sot për mesuesi nuk kanë asnjë shans të punësohen në arsim; pjesa më e madhe e tyre janë kontigjent papunësie. Tendenca, nëse nuk ndërhyhet, është për përkeqësim të situatës: numri i studentëve të diplomuar, si pasojë edhe e liberalizimit të Universiteteve rritet, kurse klasat vazhdojnë të jenë me mbi 35, 40 apo edhe 45 nxënës në të gjitha ciklet e sistemit arsimor.

Zgjidhja e këtij problemi shumë të madh, jo vetëm për arsimin por edhe për ekonominë shqiptare dhe me gjerë, do të kërkonte së pari zvogëlime klasash, të themi, rreth 20 nxënës për klasë që, nga ana e vet, kërkon zmadhime shkollash dhe ndërtime shkollash të reja, që nga ana e vet, kërkon investime serioze.

Punësimi i mësuesve sot, në kushtet e një tregu punësimi shumë të vogël, dominohet tërësisht nga nepotizmi, klanizmi apo militantizmi partiak. Ky fenomen e ka kompromentuar dhe e kompromenton shumë keq cilësinë e arsimit shqiptar. Në mungesë të kritereve rigorozisht cilësore apo financiare, shkolla (këtu përfshihet edhe universiteti) nuk e ndjen nevojën për të thithur mësuesin/lektorin/studiuesin e përgatitur, mësuesin e talentuar. Nga ana tjetër, në kushtet e liberalizimit të Universiteteve dhe të inflacionit të diplomave që ky liberalizim ka prodhuar, është bërë e vështirë të seleksionosh diplomën/mësuesin cilësisht të mirë. Pa një vlerësim të cilësisë së Universiteteve që i prodhojnë këto diploma, pa një politikë që në mënyre aktive mbështet cilësinë në punësim, është e vështire të përmirësosh cilësinë e shkollës.

Partia Socialiste: Arsimi i shekullit të ri

Si asnjë parti tjetër opozitare, Partia Socialiste, duke filluar nga fundi i vitit 2007 dhe sidomos përgjatë vitit 2008, ka treguar një prani konstante në shtyp nëpërmjet deklaratave që kanë denoncuar mungesën e politikave arsimore dhe vullnetit politik, keqmenaxhimin e arsimit nga partia në pushtet. Partia Socialiste ka konstatuar dhe deklaruar rregullisht problemet e mëdha të infrastrukturës, paaftësinë e shkollës për të përgatitur të rinj të përgatitur për tregun e punës, mungesën e autonomisë së shkollës, cilësinë mediokre të universitetit, financimet e mjerueshme për shkencën. Ky pozicionim aktiv mediatik i PS, tonet e ashpra kritike, të sygjerojnë se kjo parti është ballafaquar seriozisht me politikat e deritanishme arsimore dhe ka bërë një analize të thellë të arsyeve që kanë cuar në dështimin e tyre. Të sygjeron, se kjo analizë e politikave të dështuara të partisë në pushtet do të ketë qenë edhe baza mbi të cilat kjo parti ka ndërtuar një strategji të mirëmenduar arsimore, ka qënë baza mbi të cilën janë përcaktuar prioritetet e investimit në arsim. Kjo ndjesi të përforcohet edhe nga serioziteti me të cilën zonja Shamku-Shkreli flet për problemet e arsimit: “Për me u shërue nga kjo lëngatë e tranzicionit nuk kena nevojë për gjylpana në tule, por për gjylpana në mendje” – preferon ajo të citojë të nderuarin At Zef Pllumi.
Po cila është platforma politike për arsimin që kjo Parti ofron për të bërë realitet „gjëra që për 18 vite nuk janë bërë“? Unifikimi i programeve mësimore me një model evropian të përafruar, unifikimi i programet mësimore me Kosovën dhe arsimimi si armiku më i efektshëm ndaj varfërisë dhe papunësisë.

Unifikimi i programeve mësimore me një model evropian të përafruar?

Unifikimi i programeve mësimore me një model evropian të përafruar, na e perqas edhe ne realitet ëndërrën e integrimit në Evropë, integrim qe PS e trajton si objektivin e saj me te larte. Por, përtej dëshirës së mirë të PS, unifikimi i programve nuk ndodh dot. Lojtarët e skenës politike shqiptare duhet ta kishin ditur (nëse nuk e dinë), se këtu rregullat e lojës i bën dikush tjetër dhe ky dikush tjeter, Marrëveshja e Stabilizim Asociimit, na dikton që fillimisht të “përafrojmë” pastaj, kur të jemi vend kandidat të “harmonizojmë” dhe, në fund, të unifikojmë për cështje të caktuara. Vetëkuptueshëm, edhe vetë projekti i unifikimit të programeve me një model evropian të përafruar që Partia Socialiste e premton si strategji të saj, nuk është vecse një nga projektet që do të aktualizohen në arsimin shqiptar pavarësisht se cila forcë politike e merr pushtetin.

Unifikimi i programeve mësimore me Kosovën?

Unifikimi i programeve mësimore me Kosovën, përvecse simbolikes gati të vetëkuptueshme dhe që, pa dyshim, i troket direkt e në zemër elektoratit shqiptar, lë hapësirë për shumë paqartësira. Së pari, kush do t’i përshtatet kujt? Programet mësimore shqiptare atyre të Kosovës, apo ato të Kosovës këtyre shqiptareve? Nëse programet shqiptare i përshtaten atyre të Kosovës, si do të mund të realizohet unifikimi me programet e modelit evropian të përafruar kur dihet se arsimi kosovar doli copë-copë nga lufta dhe përballohet me probleme shumë të mëdha; apo kur pranohet, të paktën jozyrtarisht, se niveli i arsimit në Kosovë është më i ulët se ai i Shqipërisë? Nëse është Kosova ajo që, për hir të unifikimit, do përshtasë programet e saj me ato të Shqipërise, cili është roli i Shqipërisë në këtë proces? C’pjesë e buxhetit për arsimin do vihet në këtë prioritet?

Së dyti, përtej simbolikës së këtij akti, cfarë problemesh të arsimit do të zbuste ky unifikim, cfarë përfitimesh konkrete do të sjellë ky unifikim programesh në arsimin shqiptar dhe kosovar në katër vitet e ardhshme, përfitime që do të justifikonin këtë unifikim të qenurit prioritet? Aktualisht, edhe pa unifikim programesh, të paktën në nivelin e universitetit, ekziston levizja e lirë e pedagogëve dhe studentëve. Fatkeqësisht, po te lëmë mënjanë perspektivat e reja që hapen për tregun e librave mësimore, tregu i punës së Kosovës dhe Shqipërisë karakterizohen nga e njëjta problematikë, situatë që nuk ndihmon asnjërën palë të përdorë tjetrën për të lehtësuar papunësinë.

Arsimimi si armiku më i efektshëm ndaj varfërisë dhe papunësisë

Në këtë pikë PS vjen e ngjashme me PD por shumë më hermetike: asnjë fjalë kyce që të paktën të na ngacmojë fantazinë, asnjë informacion që të na mundësojë analizën apo dhe krahasimin me PD. Në mungesë të informacioneve konkrete, na ngelet të supozojmë se PS ka në strategjinë e saj politika që do të zbusin braktisjen e shkollës, do synojë një arsimim më të efektshëm që do ta bëjë të riun më te aftë për tregun e punës, do zgjerojë tregun e punës dhe do ta komplementojë atë me politika të orientura drejt punësimit. Apo jo?

Arsimi: Quo vadis?

E para që të bie në sy teksa lexon, analizon, krahason strategjitë arsimore që dy partitë më të mëdha i ofrojnë elektoratit në shkëmbim të votës është mospërputhja midis problemeve reale të arsimit dhe prioriteteve që kanë zgjedhur këto parti për të mikluar votuesin: PD luan kartën e teknologjisë - duke ja sjellë shqiptarit globalizmin në shtëpi, kurse PS përdor kartën emocionale të Kosovës dhe atë të integrimit Evropian - duke cuar shqiptarin tek globalizmi. Në këtë fushatë elektorale, të dyja partitë përpiqen të peshkojnë elektorat me përqindje: Partia Demokratike premton investime ne 6% te GDP, PS premton të paktën një minimum prej 5%. Të dyja lënë të nënkuptohet, se përqindjet e larta që propozojnë i zgjidhin vetëvetiu problematikat e arsimit.

Mënyra se si keto platforma politike për arsimin po i serviren elektoratit, j’u tradhëton të dyja partive dembelizëm dhe dëfton se partitë politike nuk duket ta ndjejnë se duhet të investojnë më shumë në sqarimin e strategjive arsimore: Ato serviren me paqartësi në formulime, jo realiste dhe të pambështetura në fakte. Ka një mungese totale të konsideratave kthim-investimi.

Zhvillimi i arsimit nuk është thjesht cështje investimesh; ai është, mbi të gjitha, cështje e politikave, cështje e vullnetit politik dhe e gadishmërise politike për të cuar përpara reformat në arsim. Ky parakusht bën të mundur që investimet në arsim të jenë efikase. Por është, mbi të gjitha, ky vullnet dhe kjo gadishmëri që i ka munguar politikës shqiptare gjatë 18 viteve të shkuara dhe që janë përgjegjës për këtë situatë që kemi sot në arsim.

Anashkalimi i problemeve kryesore të arsimit, përqëndrimi në prioritete dytësore, mungesa e politikave arsimore të shtruara për diskutim, të bëjnë të dyshosh se të dyja partitë politike nuk janë të sinqerta kur deklarojnë se arsimin e kanë prioritet. Kjo mungesë sinqeriteti të rrit dyshimin se arsimi, megjithë rritjen e dukshme të investimeve, do të vuajë një përzgjatje të kaosit dhe tranzicionit edhe në katër vitet e ardhshme. Pikërisht, kjo nuk duhet të ndodhë.

Autorja u eshte pafundesisht mirenjohese E.GJ., I.S., V.K. dhe E.R. per informacionet, kritikat, formulimet dhe sygjerimet me te cilat e ndihmuan dhe pasuruan kete artikull. Faleminderit.

Ceshtja Oliviera

2009-02-13T13:50:00.007+01:00

Prej dy ditesh, Zvicra eshte shnderruar ne nje qender vemendjeje. Jo per miliardat e humbura nga dy bankat e saj me te medhaja me fame nderkombetare UBS dhe Credit Swiss, dhe as nga humbjet ne po te njejten shkalle e nje firme sigurimesh, po me kaq fame sa dy bankat e siperpermendura, Swiss Re. Jo. Kete here Zvicren e ka bere qender vemendjeje Ceshtja Oliviera.

Zonja Oliviera (26 vjec), nje juriste braziliane qe punon ne Zürich prej dy vitesh, eshte sulmuar ne nje stacion periferie te qete te Zürichut nga tre burra (njeri prej te cileve ka nje shenje kryqi nazist ne qafe), te cilet e kane futur diku mes shkurresh dhe i kane gerrvishtur lekuren e barkut, kembeve dhe fytyres me nje thike. Te gervishturat nuk jane dosido; midis tyre dallohen qarte inicialet e Partise Popullore Zvicerane, SVP. Gruaja, pasi burrat e kane lene te lire e jane larguar, ka shkuar ne nje banje aty afer ku edhe ka abortuar (rezultat i dhunes se pesuar) embrionet tre muajshe te binjakeve qe mbartete ne bark. Dikur, nje burre e ka gjetur dhe ka lajmeruar policine. Kjo eshte historia e treguar nga zonja Oliviera.

Ndersa policia e Zürich-ut kerkon te hetoje ngjarjen jashte vemendjes se shtypit, babai i zonjes, nje politikan i njohur ne Brazil, ja raporton revolten e nje babai te lenduar nga tragjedia qe i ka ndoshur se bijes gazetes me te madhe brazialiane. Prej saj, ngjarja mori dhene e arriti boten. Arriti edhe Zürich-un.

Ngjarja na ka shokuar te gjitheve. Padyshim. Ky qytet i bekuar eshte simboli i qetesise dhe sigurise per cdo te dashuruar mbas tij, ku neonazistet nuk para jane te dukshem e pranishem pervecse diten e 1 Majit, kur zhvillohet perleshja tradicionale me te majtet ekstreme te Bllokut te zi.

Ndersa Brazili ka reaguar me emocione te kuptueshme, Zvicra qendron relativisht racionale.

Policia kerkon te dije me saktesi ne se humbja e femijeve ka ndodhur vertet pas sulmit apo perpara. Dhe pastaj, ajo S e shkruar mbrapsht ne bark, ne nje reflektim pasqyre, teksa eshte shkruar korrekt ne te gjithe trupin ... a thua ta kete bere agresori? Pyetje qe, edhe pse racionalisht korrekte, kane ndezur emocionet e gruas dhe familjes se saj dhe e shnderruan agresionin ne nje ceshtje globale.

Po, a eshte e mundur qe nje njeri ta inskenoje vete nje agresion te tille? Psikologet e therritur ne ndihme nga media zvicerane pohojne, se eshte e mundur dhe praktike e njohur ne rastet e grave qe kane humbur femije. Ne se zonja Oliviera i ka humbur femijet me pare, trauma e pesuar ndoshta e ka bere te kerkoje nje vemendje te tille. Alibija e neonazisteve dhe SVP te besueshme.

Po, a eshte e mundur qe nje femer te sulmohet ne nje qender te banuar mire te Zürich-ut, ku neonazistet nuk jane dukur ndonjehere? E mundshme. Ngjarja ka ndodhur menjehere pas votimit per levizjen e lire te njerezve nga Bullgaria dhe Rumania, votim pro levizjes se lire te njerezve te ketyre vendeve ne Zvicer. Nje humbje e madhe e SVP qe ishte kunder dhe eshte historikisht kunder levizjes se lire te njerezve nga vendet e lindjes dhe botes se trete, e mban qendrime armiqesore ndaj emigranteve. Oliviera, edhe pse ne dukje mund te merrej per nje vendase, ate mbremje ishte duke folur ne telefon me te emen.

Policia zvicerane refuzon te jape me shume te dhena per arsye hetimi. Brazili po ushtron presion emocional. Ndersa ne, jemi te kapur ne surprize dhe refuzojme te bejme tifozllik per hipoteza.

Ne nje gje te gjithe jemi te nje mendje: nese ngjarja eshte e vertete, fajtoret duhen denuar ne menyre shembullore. Jo vetem kaq, por si shoqeri duhet te ballafaqohemi perseri me temat e neonazisteve, armiqesise ndaj te huajve dhe te propagandes agresive kunder te huajve te perdorur nga SVP. Kjo e fundit, viktime e vetevetes, zyrtarisht eshte prononcuar sot kunder krimit: cdo njeri qe jeton ne Zvicer duhet te respektohet. Nese vertetohet se krimi ka ndodhur dhe se autoret e krimit jane anetare te SVP, ata do te perjashtohen menjehere nga partia. Mbi ta duhet te veproje ligji!

Te gjithe po presim.

Akademia e Shkencave dhe Indeksi h

2009-02-11T09:28:00.002+01:00

Artan Borici
Shekulli
Vlerësimi i veprimtarisë shkencore të punonjësve akademikë, ka qenë dhe mbetet një objekt i rëndësishëm pune për komisionet e përzgjedhjes së këtyre punonjësve në institucionet e arsimit të lartë dhe të shkencës anembanë botës.
Tradicionalisht, vlerësimi më i përhapur dhe dominues i një kërkuesi shkencor, ka qenë numri total i botimeve shkencore.

Me të drejtë lind pyetja ne së këto botime, qofshin artikuj shkencorë apo libra e monografi, lënë gjurmë në jetën shkencore të bashkësisë apo të fushës shkencore ku bën pjesë autori në fjalë. Historikisht, përjashtuar rastet gjeniale dhe talenteve të përkryera, vepra e të cilëve kalon kufijtë akademikë, ndikimi, apo siç thuhet sot, impakti i shkencëtarëve është matur me reputacionin e tyre ndërmjet të njëjtëve, apo tek njerëz me influencë në jetën shoqërore apo politike.

Masë vlerësimi i reputacionit ka qenë dhe mbetet pjesëmarrja në projekte të rëndësishme, zgjedhja në forume drejtuese akademike, etj.
Revolucioni i pandalshëm në industrinë e silikonit ka bërë të mundur zotërimin e informacionit publik prej kujtdo.

Edhe në Shqipëri, është i pamendueshëm sot komunikimi, pa postën elektronike. Shkrimi i punimeve shkencore në formë elektronike, si dhe skanimi i punimeve të vjetra, ka hapur një dritare të re në vlerësimin sasior dhe cilësor të veprimtarisë botuese të punonjësve shkencorë.

Kështu, sot është e mundur të vlerësosh reputacionin apo ndikimin e veprës së një X autori, duke matur numrin e citimeve apo të referimeve të asaj vepre prej pjesës tjetër të botës. Duke u bazuar në këtë informacion të bollshëm, fizikani Jorge E.

Hirsch, propozoi një formulë që shërben si masë e vlerësimit të impaktit të punës së një autori (http://en.wikipedia.org/wiki/Hirsch_number). Sipas tij, një shkencëtar ka indeks h, në rast se h botime prej totalit të tij të botimeve, ka së paku h citime, ndërsa pjesa e mbetur e
botimeve, ka së shumti h citime.

Ne nuk do të ndalemi në detajet e përparësive dhe mangësive të kësaj mase të vlerësimit.

Por, tendenca në rritje për të përdorur një masë të tillë vlerësimi tregon se shoqëria e informacionit bën të mundur jo vetëm një transparencë më të madhe të vendimmarrjeve në punësimin e punonjësve akademikë, por krijon edhe masa vlerësimi globale, pavarësisht sa e zhvilluar apo e prapambetur është një shoqëri apo vend i caktuar.

Në këtë mënyrë vendoset një lloj demokracie edhe në vlerësimin e punës shkencore.

Për të treguar se sa afër apo larg jemi ne si vend në këtë drejtim, nuk është e nevojshme për të bërë shumë komente. Sidoqoftë, për efekt ilustrimi, nuk është e vështirë të matësh indeksin h të punonjësve akademikë shqiptarë.

Mjafton të shkosh në faqen http://scholar.google.com dhe të shkruash emrin e mbiemrin e shkencëtarit. Rezultati i kërkimit është lista e botimeve me numrin përkatës të citimeve. Ne kemi kryer një ushtrim të tillë për anëtarët e rinj të Akademisë së Shkencave.

Meqë faqja e internetit të Akademisë, http://www.akad.edu.al/, nuk e ka listën e anëtarëve, ne iu referuam shkrimit "Akademia e Shkencave, shtatori "starti" i veprimtarisë normale", botuar në shtypin e datës 9 gusht 2008. Kështu, në bazë të një numërimi të thjeshtë, për të llogaritur indeksin h, rezultojnë këto rezultate për anëtarët e rinj:

Adnan Kastrati ka indeksin më të lartë, 52, Arben Merkoçi, 12, Albert Doja, 5, Bahri Beci, Artan Fuga, 3, Muzafer Korkuti, Apollon Baçe, Neki Frashëri, 2 , Kolec Topalli, Floran Vila, Beqir Meta, Salvatore Bushati, Jani Vangjeli, 1, ndërsa të tjerët kanë indeks 0.

Sipas Hirsch-it, një indeks h në vlerat 10-12, do të thotë se kandidati është i denjë për të marrë një pozicion të parë definitiv si punonjës akademik, ndërsa një indeks 45 ose më shumë, do të thotë i denjë për të qenë anëtar i Akademisë Amerikane të Shkencave. Ilustrimi i mësipërm tregon se Akademia e Shkencave e RSH-së është shumë larg një standardi të tillë global. Megjithatë, vërehet me kënaqësi se në pranimet e reja, ajo, ka në radhët e saj një kalibër të tillë me indeks impakti 52.

Ndër të rinjtë kemi edhe një indeks impakti 12. Nuk është e vështirë të gjesh shkencëtarë shqiptarë me indekse të tilla impakti, si brenda dhe jashtë Shqipërisë, por për shkaqe që mund të konsiderohen banale për një Akademi, siç janë keqinformimi ose mungesa e një fushate të hapur dhe transparente përzgjedhëse, ata kanë mbetur jashtë kësaj anëtarësie.
Reformimi i akademisë ka sjellë një risi në impaktin e saj ndërkombëtar, por masa e këtij impakti mbetet e ulët. Si përfundim, mund të themi se shansi që iu dha vendit për të reformuar tempullin e vet honorifik të dijes, mund të quhet i dështuar, në rastin më të keq. Në rastin më të mirë, shpëtoi shumë profesorë të nderuar prej pensionit të turpshëm prej 20 mijë lekësh!

Dije cilësore, universitet cilësor

2009-02-05T21:17:00.006+01:00

Çfare cilësie kanë tekstet që ju jepen për përdorim studentëve në universitetet shqiptare?

Gazetari Andi Tela, në debatin e organizuar nga Televizioni Klan me ministrin e arsimit Zotin Fatos Beja, tregon para kamerës një libër atlasi të studentëve të gjeografisë të Universitetit të Tiranës. Në të, emërtimet janë akoma ato të kohës së komunizmit; rasti më flagrant ai i qytetit të Kuçovës: në atlas ai figuron si Qyteti Stalin. Në një tekst tjetër, botuar në vitin 2007 nga një grup profesorësh dhe pedagogësh të Universitetit të Tiranës, i njëjti gazetar lexon një paragraf që të kujton statistikat komuniste. Studentët që i studiojnë këto tekste janë rreth 19 - 20 vjecarë, menjëfjalë, i përkasin një brezi që ka lindur në prag të ndryshimit të sistemit politik.

Zoti Beja, pas momentit të çudisë, u perpoq ta kalonte këtë episod me vërejtjen, se gabime ndodhin jo vetëm në librat që botohen në Shqipëri, por edhe në librat që botohen jashtë Shqipërisë. E vërtetë, gabime ndodhin, por rastet e evidentuara nga gazetari në fjalë i kalojnë kufijtë e një gabimi: ato janë pjesë e një dukurie. Tekste të vjetër, të dalë jashtë aktualitetit politik shqiptar, jashtë aktualitetit të teknologjisë apo dijes së sotme, gjenden në përdorim në shumë degë; si në universitete private ashtu edhe atë publik. Diku, në një universitet privat në Tiranë, studentët e arkitekturës studiojnë akoma tekste të viteve '80, ku mësojne teknologji ndërtimi të aplikuara atëbote. Një studenti shqiptar të inxhinierise, diku në një universitet zviceran, i sygjerohet nga profesori i lëndës që të harrojë cka ka mësuar në Universitetin e Tiranës në këtë lëndë sepse dija e marrë është tashmë e arkivuar.

E kuptoj zotin Beja kur, një moment më vonë, thotë që cilësia e një universiteti matet nga produkti i tij; cilësia e diplomës që prodhon. Por, elementi me i rëndesishëm që çon tek një diplomë cilësore është cilësia e dijes që jep institucioni i universitetit e, si rrjedhim, edhe cilësia e teksteve.

Por, le të shikojmë pak më tutje. Përveç dukurisë së përdorimit të teksteve të vjetra, në universitetet shqiptare kemi edhe një dukuri tjetër që ndeshet rëndom: shumë nga tekstet që blihen dhe përdoren nga studentët kanë për autorë vetë pedagogët e lëndës. Një vështrim në këto tekste të bën të qartë se në një pjesë të mirë të tyre, edhe kur nuk janë plagjatura të pastra, tekstet notojnë në plagjaturë: grafikët dhe figurat ilustruese, ashiqare të marra nga libra të huaj, nuk citohen se çfarë autoresie kanë e nga janë marrë; në to mungojnë referencat e literatures që është përdorur për të hartuar tekstin.

Lind pyetja: Kush e kontrollon cilësinë e teksteve që përdoren në universitetet shqiptare? Kush ua jep apo njeh autoritetin për të shkruar një tekst këtyre pedagogëve, profesorëve?

Eksperienca perëndimore, së cilës i referohemi rëndom, tregon se autoritetin për të qënë autor (apo njëri prej autorëve) të një teksti mësimor universitar profesorit nuk ja jep vetëm liria akademike por, mbi të gjitha, kontributi dhe vizioni i tij i shquar në një fushë të caktuar të shkencës; kontribut dhe vizion i pranuar e njohur nga komuniteti i studiesve të kësaj fushe. Eshtë ky komunitet që e integron në procesin mësimor këtë libër.

Po, edhe në perëndim profesorët e lëndeve mund të shkruajnë „nje tekst“ të tyrin; por këtu bëhet fjalë rëndom për një tekst në nivelin dhe cilesinë e dispencës, që synon reduktimin e informacionit të tekstit bazë mësimor në një skelet orientues, dhe/ose përmban njohuri shtesë nga kërkimi shkencor i profesorit që e jep këtë lëndë.

Zoti Beja, jo pa një lloj krenarie, tregoi për një iniciativë të re të institucionit të tij: Futjen në ciklin nëntëvjecar të teksteve shkollore të huaja, të perkthyera në shqip; tekste kryesisht të lëndëve ekzakte. Duam që dija bashkëkohore të arrijë edhe nxënësin shqiptar, – tha zoti Beja, – duam që të shtojmë edhe një alternativë tjetër në tregun e librit shkollor. Unë jam shumë dakort: dija bashkëkohore nga e cila Shqipëria u izolua për gati gjysëm shekulli duhet patjetër të hyjë jo vetëm në ciklin nëntëvjecar, por gjithkund: në të gjitha nivelet e sistemit arsimor shqiptar, edhe në universitete, private apo publike qofshin ato.

Një projekt i disa viteve më parë, me ndërmjetësinë e Ministrisë së Arsimit, bëri të mundur që të hapej një fond prej miliona lekësh dhe të botoheshin tekstet e sipërpërfolur të pedagogëve dhe profesorëve shqiptarë. Ndoshta ka ardhur koha që Ministria e Arsimit të ndërmjetësojë, ashtu si edhe për ciklin nëntëvjeçar, për të hapur fonde edhe për përkthimin (ose edhe thjesht blerjen) e librave cilësore të nivelit universitar. Cilado zgjidhje të preferohet, perfitimi do ishte shumë i madh jo vetëm për studentët, për cilësinë e universiteteve dhe të diplomave të tyre por, mbi të gjitha, për vetë të ardhmen e këtij vendi.

rutine

2008-12-24T21:40:00.003+01:00

Short cuts - Abraham

2008-12-12T16:32:00.003+01:00

Abrahamin e njoha në avion, rrugës së kthimit për Zürich; në krahët e Christinës, gruas që i kishte qëlluar karrigia pranë meje. Abrahami është nje bebe 8 muajshe; kurioz, me belbëzitjet e moshës, me të qeshurin gurgullues dhe, në pamje të parë, nuk dallon nga asnjë moshatar i tij. Christina është një murgeshë gjermane që shërben në një mision katolik në lindje të Zvicrës. Që prej diçka më shumë se një vit, ajo jeton në Shkodër, së bashku me murgesha të tjera që përpiqen, përveçse t’i sjellin pranë zotit, edhe t’ua lehtësojnë dhimbjet e varfërisë banorëve të Shkodrës dhe rrethinave përreth.

Në një nga këto rrethina; në një fshat të varfër; në një familje akoma më të varfër; lindi një ditë dimri fëmija i pestë. Një djalë. Për familjen asgjë për të gezuar: fati ishte treguar koprac. Një kontroll mjekësor në spitalin e Shkodrës do të evidentonte se bebja kishte lindur me shumë probleme, më të rëndat - qiellza e pambyllur dhe një zemër e formuar me difekt. Mjeku shkodran do t’ua kthente fëmijën e sapolindur prindërve të rraskapitur nga emocionet pa asnjë shpresë. Ndoshta vetëm një javë jetë, jo më shumë. Nuk mund të bëhej asgjë për këtë fëmijë; spitali nuk gëzonte asnjë lloj infrastrukture për ndërhyrjet e domosdoshme kirurgjikale që do të mund t’ia shpëtonin jetën.

Me fëmijën në krahë, prindërit do të rimerrnin udhën për në shtëpinë ku i prisnin katër fëmijë të tjerë. Të heshtur. Të trazuar. Te dëshpëruar. Edhe pse të mësuar me vuajtjet, vdekjen e tij nuk donin ta përjetonin. Nuk ishin gati edhe për një dhimbje të tillë.

Ishte errësirë, ishte shumë vonë kur dera e shtëpisë ku jetonin murgeshat trokiti atë natë dimri. Në derë, një burrë i rrudhur zgjat një bebe dhe thotë me një zë të dorëzuar: merreni këtë femije, bëni që ai të jetojë. Ne nuk mundemi.

Murgeshat e huaja, papritur e gjetën veten me një bebe në krahë. Një bebe që do ua ndryshonte jetën.

Fillimisht, fëmijës i vunë një emër, emrin e të mirit Abraham – ndoshta duke projektuar tek ky emër dëshirën dhe shpresën e tyre që ky fëmijë të jetojë dhe të bëhet, një ditë, shtyllë për familjen e tij. Pastaj, bashkarisht, zgjodhen mes tyre një nënë, Christinën, që duke i dhënë mëmësinë i jepte këtij fëmije edhe mundësinë për të dalë jashtë Shqipërisë, drejt një ndihme mjekësore me shpresëdhënëse. Pastaj, porositën ushqimet dhe shishet speciale të qumështit për të ushqyer fëmijën gjysëm të uritur; thithësja e shisheve të qumështit duhet të ishte e gjatë, e gjate deri sa të arrinte mbas qiellzën – e vetmja mënyrë që bebja të pinte normalisht; e vetmja mënyrë për të shmangur infeksionet. Pastaj, bënë një plan, si dhe ku do të kërkonin ndihmën mjekësore dhe financiare për operacionet e vështira.

Abrahami nuk vdiq pas një jave. Ai jeton; jeton i përkëdhelur në familjen e re, midis murgeshave të cilave ju zgjoi ndenjat e mëmësisë; i përkëdhelur me dashurinë e prindërve, që vijnë e vizitojnë rregullisht; i përkëdhelur paksa edhe nga fati, të paktën deri tani. Christina ka mësuar shqip dhe komunikon me të birin në gjuhën e tij. Ajo ka vendosur të jetojë në Shqipëri, kështu Abraham do ketë mundësinë te rritet në kulturën e tij, pranë prindërve dhe vëllezërve e motrave e tij.

Abrahami është bërë 8 muajsh, mosha që mjekët kanë vendosur të përshtatshme për të filluar ndërhyrjet kirurgjikale. Në krahët e Christinës, ai po fluturon drejt Zvicrës ku do ju nënshtrohet operacioneve të njëpasnjëshme: në fillim do i mbyllin qiellzën, pastaj do i rregullojnë deformimet në zemër, pastaj ... Për një pjesë të operacioneve lekët janë gjetur, për të tjerat murgeshat po kërkojnë akoma me durim. Ato jane plot shpresë. Christina pohon me kokë dhe thotë: Abraham e do jetën, ai do jetojë.

Abrahami qesh, thith qumësht nga shishja me thithën e gjatë deri mbas qiellzës, hedh sytë kuriozë nëpër avionin e përgjumur, dhe lëshon tinguj gurgullues. Një fëmijë që të bën për vete; një fëmijë që në pamje të parë nuk dallon fare nga moshatarët e tij.

Perhape lajmin!

2008-12-11T22:48:00.008+01:00

Te jemi te sinqerte: shtypi shqiptar eshte nje luks. Sepse eshte i lire. I lire te botoje cfare te doje: ese hermetike, paragjykime te shnderruara ne aksioma dhe interpretime te lira te ngjarjeve dhe realiteteve. Si psh, Shekulli ka dhene sot nje lajm shume interesant per Zvicren:

Nesër më 12 dhjetor edhe Zvicra hyn në zonën e Shengenit. Vendim ky që u mor pak kohë më parë nga Ministrat e Punëve të Brendshme të 27 shteteve anëtare, të cilat patën lajmëruar se Zvicra i plotëson standardet e domosdoshme të sigurisë që t’i bashkëngjitet zonës së udhëtimit të lirë në të cilën përfshihen 24 anëtare të BE-së.

Prej 12 dhjetorit shtetasit zvicerian mund të udhëtojnë nëpër të gjitha shtetet anëtare të Shengenit, pa vizat e zakonshme.

Shtetet nënshkruese të Marrëveshjes së Shengenit janë: Belgjika, Danimarka, Gjermania, Finlanda, Greqia, Italia, Islanda, Luksemburgu, Holanda, Portugalia, Suedia dhe Spanja, sikurse që nga 21 dhjetori i vitit 2007 edhe Estonia, Letonia, Lituania, Polonia, Çekia, Sllovakia, Hungaria, Sllovenia dhe Malta.
Informacioni, sic eshte servirur, per nje lexues qe nuk ja ka idene Zvicres, eshte grotesk. Lexuesi kupton qe, me ne fund, edhe Zvicra i plotesoi ato te flamosura kushte per t'u pranuar ne Shengen (kur mezi i ploteson kushtet Zvicra, po ne shqiptaret e shkrete). Nderkohe qe historia eshte shume tjeter. Por, une nuk po ndalem tek historia e atashimit te Zvicres ne Shengen, sepse per kete me duhet te shpjegoj se pari nje histori tjeter, dhe kjo historia tjeter kerkon shpjegimin edhe te nje historie tjeter. Jo sot.

Por po ndalem ne fjaline qe me beri te qesh dhe te shkruaj:
Prej 12 dhjetorit shtetasit zvicerian mund të udhëtojnë nëpër të gjitha shtetet anëtare të Shengenit, pa vizat e zakonshme.
C'te mendoje shqiptari i shkrete qe shkon dhe ble Shekullin dhe lexon kete fjali? Ndoshta ... "Sa me fat keta dreqer zvicerane, ua hodhen vizave, nuk do shkojne me neper ambasada". "Pse edhe keta si ne qenkerkan, me viza?" "Po, po, vetem ata te Shengenit jane pa viza!" - ky eshte kompetenti i zakonshem qe e gjen ne cdo qoshe.

E verteta eshte qe nuk ka qytetar zviceran, qytetar qe ka nje pasaporte zvicerane ne xhep (apo ne syrtar), qe t'i duhet ndonje vize - jo per Shengenin, por edhe per Evropen pertej Shengenit. Bile, zviceranit nuk i duhet fare as pasaporta per te levizur neper Evropen Perendimore (dhe me gjere): i mjafton letra e identitetit, nje gje e ngjashme me kartat bankare dhe qe mbahet ne portofol. Nuk behet fjale fare per viza, dhe as per pagime ne kufi ne shkembim te kapercimit te trarit te doganes. Zvicerani ka qene, te pakten per dy dekada, nje njeri pa kufij. Eshte shume interesant, megjithate, se si Shekulli e ka interpretuar lajmin; se si e ka adaptuar ne kontekstin e vizave.

Por, ajo qe cudit eshte fakti se, ndersa Shekulli sygjeron/shpik nje histori vizash per qytetarin zviceran, harron te pasqyroje mesazhin qe vertet do ju kishte interesuar lexuesve te Shekullit, sidomos atyre qe i kane femijet apo te afermit emigrante ne Zvicer:

Qe prej neser, emigranti me banim ne Zvicer nuk ka nevoje te kerkoje vize per te shetitur ne vendet Shengen. Te gjithe emigrantet qe jetojne ne Zvicer me lejeqendrimin B dhe C, te gjithe emigrantet nga vendet e botes se trete qe jetojne ne Zvicer dhe qe deri sot kane mbushur radhat e ambasadeve dhe konsulatave te vendeve Shengen ne Zürich, Berne apo Gjeneve; ne shi, bresher dhe bore; qe neser do mund te levizin te lire. Per kete kategori njerezish kjo do te thote nje ndryshim i rendesishem.

Perhape lajmin!

Albania – Short cuts (1)

2008-11-12T12:32:00.014+01:00

Ky është kthimi i kushedisahertë. Numrat nuk bëjnë më punë, kujtesa refuzon t’i përdorë. Avioni fillon të ulet dhe kokat automatikisht ngjiten mbas xhamave.

Erdhëm në Shqipëri? – pyet Jon.
Po! Ja, aty poshtë është, – i them, dhe mundohem të depertoj veshtrimin tek ajo cope dritarejem akoma e pambuluar nga koka e tij, për të parë sadopak peizazhin që afrohet poshtë nesh. Zërat e njerëzve janë tulatur. Ky është momenti kur flasin emocionet, feksjet e kujtimeve, përfytyrimi për atë që do ndodhë pak më vonë.

Në momentin kur avioni ndalet, gjalleria fillon përsëri me një padurim shembullor. Erdhëm! Po, po, u ulëm. Ku jeni? – mesazhe që thithen nga telefonat për t’u përcjelleë vetëm disa qindra metra më tutje.

Në prehërin tim, Era, ime bijë, fle e patrazuar. Për mua, kthimi tek kujtimet komplikohet fizikisht nga situata e vështire ku ndodhem: vetëm, një fëmijë në gjumë, një fëmijë që më mbështillet tek këmbët nga pasiguria përballë realitetit akoma të huaj, dhe një cantë të madhe për ta ngarkuar. Një dorë zgjatet pas meje dhe merr cantën.

Nuk ka problem, - thotë zotëria i panjohur me një buzëqeshje, - e ngre unë.
Im bir, nga midis këmbëve të mija, e shef me sy të mëdhenj.
Kush është ky xhaxhi, mami?
Nuk e di, - i them, teksa capitem përpara.

Dal tek dera e avionit dhe bëj ritualin e përhershëm: qëndroj, mbyll sytë dhe mbushem me frymë. Përpiqem të kap cdo prekje dielli, përpiqem të ndjej ngrohtësinë e cdo molekule ajri. Eshtë nxehtë në Tiranë dhe dielli shkëlqen fort. Tamam si në kujtimet e mia.

Autobuzi pret për ne; na merr dhe na con tek ndertesa e re e aeroportit. Kur dola herën e fundit nga Shqipëria, kisha dalë nga ndërtesa e vjetër. Më kap një ndjenjë trishtimi. Trishtimi për një kujtim që nuk do e ritakoj më në realitet: vendi im duket i huaj.

Ndërtesa e re është si një hangar i madh. E thjeshtë. Policët e kontrollit të pasaportave qëndrojnë përballë nesh, të mbrojtur në kabina xhami.

Dalloj policen grua që më kontrolloi herën e fundit dhe zë radhë përpara kabinës së saj. Jap pasaportat tona dhe teksa ajo fut të dhënat në kompjuter përpiqem të shoh se sa ka ndryshuar nga hera e kaluar.

Eshtë rreth të dyzetave dhe flokët i ka lyer të verdha. Ka një fytyrë me ngërc, të errët dhe sytë me rrathë të zinj. Nuk i rezistoj sërish kurreshtjes për të kuptuar se cfarë halle ja kanë gdhendur vrenjtësinë në fytyrë. Ndoshta është lodhja nga kjo punë e mërzitshme që nuk të le të ngresh kokën.

Gruaja shkruan me dy gishta, me goditje të shpejta dhe të forta të tastierës. Nuk i lëviz asnjë muskul në fytyrën e zbrazur nga cdo lloj shprehjeje. Mbaron punë, na zgjat pasaportat, i hedh një sy tim biri, pastaj time bije që akoma fle, dhe lejon një buzëqeshje t’ja ngrohi fytyrën për pak sekonda; tërheq buzëqeshjen mbrapsht teksa hedh sytë tek unë dhe thotë: mirëserdhet. Unë largohem e kënaqur. Rigjetja e kujtimit të shkrirjes së polices përpara fytyrës së fëmijëve, ma bën më të ngrohtë këtë ndërtesë të re dhe të ftohtë aeroporti.

Afrohem tek rripi rrotullues dhe pres për valixhet. Teksa jam duke vrarë mendjen se si të transportoj valixhet me një femijë që fle në krah; një punonjës i aeroportit më afrohet dhe, me një ton babaxhani, më thotë të pres. Vjen pas pak castesh me një karrocë. Më ndihmon të ngarkoj valixhet dhe e shtyn karrocen deri tek dera; uron gjithë të mirat dhe largohet me tutje. E ndjek me sy nga mbrapa, me sy gati të mbushur me lot, psherëtij dhe drejtohem për tek prindërit që presin pak më tutje.

I qëmtoj me kujdes dhe dal në përfundimin se janë po ata të herës së kaluar; koha midis nuk ka lënë gjurmë tek ta. Teksa shoh lotët e mamasë kur merr në krahë dhe puth mbesën e re, teksa dëgjoj babanë të thotë, po sa je rritur more Jon, kujtohem se gjurmët e saj koha midis i ka lënë tek fëmijët. Dhe më kap përsëri trishtimi. I kushedisesahertë.

Obama i aplikuar në rutinën e përditshme

2008-11-07T13:36:00.003+01:00

Një Obama për të rinjtë
Zgjidhni sot një pedagog social, karizmatik, me ngyrë për internatin tuaj, shtëpinë e të rinjve, etj.

(kërkesë për punë nga një anonim në gazetën Tages Anzeiger sot)

Si te behesh nje analist shqiptar i shquar dhe i pavdekshem: nje manualth

2008-10-14T09:12:00.015+02:00

1. Shkruaj. Shkruaj dhe shkruaj. Nje analize.

2. Mundohu qe analiza te kete nje fillim, vazhdim dhe fund. Mos harro ta lidhesh fundin me fillimin.

3. Mendo nje metafore. Te bukur. Te forte. Te papare. Dhe, vertite gjithe artikullin rreth asaj metafore. Cdo gje tjeter do harrohet, metafora jo.

4. Mos harro, analiza e nje analisti vertitet rreth banaliteteve, rreth te dukshmes, majes se ajsbergut. Per kete nuk te duhen as fakte, as shifra dhe as studime, por paragjykime dhe hamendje te cilat duhet t’i serviresh si te verteta te padiskutueshme. Aksiome Nr.1: Nje analist seleksionon me analizat e tij njerez qe ndajne te njejtat paragjykime. Mendoje perpara se t’i hyni karrieres se ne cilin segment paragjykimesh kerkon te ndertosh profilin tend: ne ate masiv apo elitarian.

5. Aksiome Nr.2: Shkruaj per cdo gje. Nuk ka nevoje te jesh specialist per temen qe shkruan dhe as te harxhosh kohe per ta studiuar ate: sot kemi wikipedian dhe google. Mbaj gjithmone prapa dhe para kokes alibine e formuluar kaq bukur nga Sartre: ti je nje intelektual i angazhuar! Shkruaj per tema qe mundojne gjithe boten: globalizmi, shtetformimi, kultura, klonimi i njeriut, NASA, religjioni, kriza financiare, politika dhe zgjedhjet amerikane, neonazizmin, vdekja e Haiderit, ngrohja globale. Mundohu t’i dramatizosh fenomenet qe analizon dhe jepi te qarta konkluzionet: arti eshte komerc, njeriu eshte skllav i konsumizmit, klonimi i njeriut shenon fundin e moralit, Obama eshte nje aktor filmi B, demokracia eshte iluzion. Mos harro t’u japesh temave qe trajton nje „touch“ lokal: vertet makaronat i ziejne gjithandej me uje, por kripa ne tenxheren tende eshte marre nga gurorja e Vlores. Ky nuk eshte nje fakt i vetekuptueshem!

6. Nuk ke nevoje te shkruash apo sjellesh mendimet e tua origjinale. Cdo gje eshte thene e shkruar te pakten njehere. Origjinaliteti yt duhet te qendroje ne menyren se si i mbeshtjell argumentat (shif nr.8). Perseriti argumentat e te tjereve pa i cituar. Shansi qe dikush te kete lexuar te njejtin argument eshte shume i vogel.

7. Mos bej gafe te perdoresh nr. 6 kur merr hua tek emra qe i referojne te gjithe koleget tuaj. Edhe pse qendron mundesia qe te gjithe ata qe citojne te mos kene lexuar me shume se ate citim, nuk ja vlen te rrezikosh. Memorizo autoret qe citohen me shume dhe citoji edhe ti. Ja disa referime qe mund t’i perdoresh direkt ne fillimet e tua: Proust, Arend, Friedman, Heidigger, Popper, Machiavelli, Freud, Nitzsche, Jung, Heisenberg, Camus, Borghes, Ecco. Duhet ta kesh te qarte, se vendin e vecante ne paragjykimet elitare nuk ta japin flirtet me autoret e siperpermenduar, por sidomos flirti me emra qe nuk jane bere akoma popullore. Lexo here pas here ndonje gje para se te flesh, ne wikipedia si rruga me e shpejte, ose bli ndonje liber dhe abuzoje autorin deri sa te konstatosh se dikush tjeter jua ka vjedhur referencen. Ne kete moment kerko per nje reference te re. Kuptohet, strategjia me e mire eshte t’i shperndash referencat si grate tek filmi "Dimri i fundit“: te veshtira per t’u fiksuar.

8. Mos nenvlefteso menyren se si shkruan. Pasuroje gjuhen. Xhongloje fjalen. Sepse, sic e thote edhe Aksioma nr. 3: nuk ka rendesi argumenti, por mbeshtjellja. Nese mbeshtjellja mahnit njerezit, askush, ose vetem nje grusht njerezish (statistikisht i paperfillshem per te te shkaterruar emrin e mire), do ta vere re se tek e fundit po thua ate qe e dinin te gjithe: patatja mbillet ne toke.

9. Nese do te specializohesh si analist politik, atehere duhet te zhvillosh nuhatjen per njerezit qe jane aktive ne riciklim thashethemesh. Nuk ka nevoje tua provosh vertetesine thashethemeve: Tek e fundit, ti po ushtron ne publik te drejten tende te kurajos civile.

10. Aksiome nr. 4: Behu inflacionar! Vlera jote ne bursen e analisteve varet nga shpeshtesia jote ne shtyp. Mundohu te jesh gjithmone prezent ne shtyp. Ne mos cdo dite, nje here ne dy dite, nje here ne jave, ose, te pakten, nje here ne dy jave.

11. Mos harro te improvizosh intervista ku te japesh mendimin tend; pavaresisht se intervisten e ke organizuar ti, per publikun, mbas leximit, eshte ai tjetri qe ta ka kerkuar intervisten. Mos harro te japesh intervista personale ku te theksosh pikat e forta: dashurine tuaj per librin, per filozofine (ketu permendi edhe nje here referencat e pikes 7), trego historine qe te keput shpirtin te asaj keshilles qe ju dha babai, gjyshja, tezja para se te vdiste dhe qe ndryshoi jeten tuaj. Mos harro te permendesh rendesine e madhe qe ka per ty familja me rrefime nje fjalish (koncize por te paharrueshme lehte): femijet jane te mrekullueshem dhe po shkelqejne ne Universitetet me te mira te botes, gruaja eshte nje shoqe dhe nene e jashtezakonshme: cdo ishit ju pa te! (Le qe, as ju vete nuk e dini - ajo, jo e jo - perse nuk ja ka mbathur mijera kilometra larg jush; ketu, por vetem ketu, mund t'ja tolerosh vetes me shume se nje fjali). Mos harro te tregosh dashurine per jeshilllikun, per qenin, macen apo kanarinen. Dhe, gjithmone, permend me veteironi aftesine tende modeste ne gatim: minimumi zjerje makaronash (me kripe nga gurorja e Vlores).

12. Mos harro te hysh ne debat me kolegun tend, sidomos me ate qe mendon se po te konkurron reputacionin; per detaje te vogla, te holla, te rafinuara, qe pak kush i kupton vertet, por qe lene nga pas shijen e misterit. Dhe, ti e di, misteri ka efektin e vrimes se zeze: thith. Mos harro te interpretosh zgjedhjet e kolegeve te tu duke i vene ato perballe parimeve te fortifikuara morali njerezor dhe profesional. Ne kete menyre, ti i jep vetes autoritetin e gjykatesit te pagabueshem, te njeriut te persosur. Nuk ka rendesi se si je, rendesi ka se cfare imazhi ju percjell ti te tjereve per veten, rendesi ka cfare do ti te mendojne te tjeret per ty. Ketu vlen te permendet shembulli i mrekullueshem i molles bukurueshem te kuqe: krimbin ja sheh vetem kur e kafshon.

13. Jep imazhin se kritikon kedo, se per ty kufiri eshte vete morali dhe etika, por mos prek ca figura autoritare qe kane shume pushtet ne madhesine e imazhit tuaj dhe mireqenien e familjes tuaj. Ti mund ta shmangesh ne kete rast perdorimin e deftores duke e zevendesuar me te foluren e pergjithshme, parimore, ku duket sikur po thua shume, edhe pse nuk thua asgje.

14. Aksiome nr.5: Homo albanicus eshte Homo televisionis! Mos ler pas dore shfaqjet ne televizor. Hyr ne cdo debat dhe dil per te hyre prape.

15. Bej dicka qe te tjeret te flasin per ty. Bej gjithcka qe te tjeret te flasin per ty. Te tjeret duhet gjithmone te flasin per ty. Te tjeret duhet te obsesionohen me ty. Shfrytezoji te gjitha mundesite qe te lejon teknologjia. Mos harro te hapesh nje konto ne facebook. Mblidh miq pa fund. Shko tek koleget e tu qe kane mijera miqsh dhe peshkoja ata. Keshilloji te gjithe miqte e tu te peshkojne miqte e tyre per ty. Hap, pastaj, nje grup ne facebook dhe futi te gjithe miqte aty. Hap, me tutje, nje faqe fansash ne facebook dhe transferoji edhe njehere miqte atje. Me e mira eshte qe te tjeret ta bejne kete pune per ty: keshtu roli yt fundamental per shoqerine eshte i cimentuar, shoqeria ka nevoje per ty! Bej vetereklamim. Vetereklamim. Dhe prape vetereklamim. Njerezit, edhe kur nuk te lexojne, do te te kujtojne emrin.

16. Kujdesu per pamjen e jashtme: te qeshurat ne publik, me kamate. Ti je i besueshem vetem kur dukesh serioz dhe kur i vendos distancat me nje veshtrim skeptik.

17. Mos harro: Nje fundamentalist duhet ta hedhi veten ne ere me dinamit (artizanal apo industrial) ne menyre qe te shkoje e te takoje te shtate virgjireshat. Ty, te shtate virgjireshat (jo vetem shtate, jo vetem virgjeresha) te vijne vete. Nese je femer, modifikoje kete fjali keshtu: Mos harro, shtate analiste shqiptare (jo vetem shtate, jo vetem analista) do ta gjejne rrugen tek ty.

18. Kujdesu qe te marresh sa me shume cmime. Mendo momentin e varrimit. Sa me shume cmime, aq me madheshtor varrimi, aq me pjesemarres publiku ne kete humbje te madhe. Ne se nuk t’i japin cmimet, ktheje kete fakt ne legjende dhe mundohu te besh gjithmone nje analogji me shkrimtare te famshem qe nuk jua kane dhene nobelin e permerituar. Njerezit do te te kuptojne e do te ta perhapin legjenden me tutje.

19. Ji largpames dhe kujdesu qe pas vdekjes pinjollet ta kene te lehte te ta mbajne kujtimin te gjalle dhe mos ta lene publikun te te harroje. Emri yt duhet te zbukuroje shkollat dhe cmime per analistet e se ardhmes. Ti duhet te shnderrohesh ne nje reference per brezat e ardhshem.

Disclamer: autori i shkrimit ve re me kenaqesi se i eshte permbajtur edhe vete shumices se rregullave, duke provuar se i ka te gjitha rruget e hapura per t'u bere edhe ai nje analist shqiptar. Te pakten kaq. Si fillim.

Cfare do mund te behej me 700 miliarde dollare?

2008-10-01T11:20:00.001+02:00

Me shumen gjigante prej 700 miliarde dollaresh mund te ndryshohej historia e botes. Me kete shume do te mund:

1. Te finanzoheshin 4 misione per ne Hene: Progami Apollo i NASEs i viteve ´60, kushton me vleren e sotme te dollarit rreth 164 miliarde dollare. Ose, mund te krijoheshin 7 stacione nderkombetare ne hapesire.

2. T’u paguhej 22 milione njerezve rroga mesatare amerikane per nje vit te tere. Sipas Ministrise Amerikane te Punes, rroga mesatare e nje jave pune ne gusht ishte 612 dollare.

3. Te financoheshin rreth 100 here punimet per perforcimin e digave perreth New Orleans. Qe prej Katrines, jane investuar rreth 7 miliarde dollare.

4. Te financohej rreth 46 here sistemi i komunikacionit te njehsuar dhe modern per te gjitha sherbimet mbrojtese ne USA. Kostoja vleresohet rreth 15 miliarde.

5. Te financoheshin, per rreth 6 vjet, sigurimet shendetesore per te gjithe qytetaret amerikane.

6. Te financohej nje lufte ne Irak. USA kane investuar rreth 648 miliarde dollare qe prej hyrjes se tyre ne Irak. Me 700 miliarde dollare do te mundt te kryhej nje lufte 7 vjecare ne Irak dhe Afghanistan.

7. Te behej xheloz Teodor Rooswelt: programi i tij i viteve ´30 „New Deal“ do te mund te financohej disa here. Sipas Wall Street Journals, ne ate kohe, e llogaritur me kursin e sotem te dollarit, u investuan per kete program, qe synonte permiresimin e infrastruktures, rreth 250 miliarde dollare. U ndertuan 8 000 parqe, 40 000 ndertesa publike dhe u ndertuan apo u rinovuan 72 000 shkolla.

8. Te financohej ekonomia zvicerane. Me kete shume mund te blihej nje here e gjysem Zvicra. Produktibruto i Zvicres ishte ne vitin 2007 rreth 466 miliarde dollare.

9. Te financohej per rreth 10 vjet lufta kunder urise dhe varferise ne Afrike. Sipas sekretarit te pergjithshem te UNOs, Ban Ki-moon, kontinenti Afrikan ka nevoje per rreth 72 miliarde dollare ndihma per vit.

Artikulli eshte marre nga Tages Anzeiger.

Vrima

2008-09-28T23:54:00.007+02:00

Dy jane temat qe po shqetesojne shpirtin e zviceranit keto dite shtatori; qe kane zgjuar ankthe dhe frikera ekzistencialiste, te pasuara me revolten perkatese. Sado e cuditshme qe mund te titngelloje; te dyja keto tema jane te lidhura me vrimen. Me vrimen? Po.

E para frike-vrime ka te beje me eksperimentin e madh (historik) qe po ndodh ne Cern, qendren e famshme kerkimore shkencore te shnderruar tashme ne zemren e Zvicres (vetem se e vendosur djathtas); eksperiment qe nga shume oponente edhe shkencore mendohet se do sjelle fundin e botes. Pikerisht, per shkak te mundesise te krijimit te vrimes se zeze qe do na thithe te gjitheve brenda saj: ne qe jetojme ne Zvicer pak me shpejt dhe juve qe jeni larg nesh pak me vone. Por, fundi eshte i njejte per te gjithe ne: atomizuar brenda vrimes, pjese perberese dhe aktive e saj, gati per te thithur te tjera qenie, te tjera materie.

Por, ndersa frika e zviceranit per ekzistencen e kercenuar nga vrima e zeze ka rene paksa ne gjume qekurse Cerni lajmeroi nderprerjen e eksperimentit deri ne vitin 2009, frika e tij nga vrima ne corapen e zeze te Lorenz Kolaj duket e paqetesueshme.

Lorenz Kolaj?

Lorenz Kolaj eshte nje njeri qe nuk bie ne sy. I ardhur ne Zvicer ne moshe te vogel, se bashku me prinderit dhe 150 000 kosovare te tjere, dikur ai mbushi moshen 18 vjecare, mori pashaporten zvicerane dhe, si pasoje, por jo vetem, filloi ushtrine. Ndryshe nga shume bashkemoshatare te tij zvicerane qe refuzojne ushtrine dhe e zevendesojne ate me sherbimin civil, Lorenz Kolaj e mendoi hyrjen ne sherbimin ushtarak edhe si nje menyre per t’i thene ketij vendi faleminderit per alternativen e nje jete me te sigurt, per besimin qe i dha duke e bere ligjerisht te barabarte me nje zviceran.

Ushtria eshte e veshtire, por Lorenz Kolaj arriti jo vetem ta mbijetoje e te gjeje vendin e tij por edhe te gradohet oficer. Nje kosovar, ish emigrant, oficer ne ushtrine zvicerane: ndoshta, ky eshte momenti qe dikush ka peshperitur ne veshin e redaktoreve te revistes kult zvicerane „Das Magazin“, e cila, faqen e fundit te saj, ia dedikon rubrikes „Nje dite ne jeten e ... „.

Jane njerez te zakonshem ata qe cdo te shtune rrefejne ne kete rubrike se si e organizojne diten; nje dite cfaredo ne jeten e tyre. Ka aty jete fare te pazeshme, ashtu sic ka jete qe te lene me goje hapur. Rubrika jeton qe prej 10 vjetesh dhe, tashme, eshte e paimagjinueshme nje „Das Magazin“ pa te. E kote te them; une prej 10 vjetesh e filloj leximin e revistes prej faqes se fundit. Ashtu sic bera dhe disa jave me pare kur lexova „Nje dite ne jeten e Lorenz Kolaj“.

Lorenzi vete, nje i ri mbi te 20, qendron ne faqen perkarshi, i fotografuar ne kembe perpara dollapit te quajtur faqe muri (ne shtepine e prinderve) te mbushur me plot cikerima tipike ballkanike dhe trofe sporti. Lorenzi eshte i pashem, i veshur me uniformen ushtarake, pa kapele, dhe pa kepuce. Ne kembe ka veshur corape te zeza qe bejne nje kontrast perfekt me jeshilen laramane te uniformes. Dhe, diku, ne corapen e kembes se majte nje vrime shume mire e dukshme le te duket koka ngjyre mishi e nje prej gishtave, e cila ben nje kontrast perfekt me ngjyren e zeze te corapeve.

Delja e zeze midis nesh

Dita e pafajshme dhe aspak spektakolare e Lorenz Kolajt do te kishte kaluar pa u vene re nga zvicerani, me nje jete po kaq jospektakolare dhe monotone, ... sikur te mos kishte qene ajo e flamosur vrime ne corape.

"Si mund te ofrohet per model te ushtrise sone nje njeri qe ka vrima ne corape? – tha zvicerani nr.1. Turp per nje oficer te ushtrise zvicerane te mbaje corape me vrima, - tha ashper zvicerani nr.2. Nje oficer qe nuk eshte ne gjendje te dalloje vrimen ne corapen e tij, nuk mund te jete ne gjendje te drejtoje nje ushtri, - dha verdiktin zvicerani nr. 3. Turp per „Das Magazin“, - tha e irrituar zonja zvicerane, - qe nuk e rretushoi vrimen e corapes. Me aktin e ekspozimit te vrimes se corapes publikut, ju tregoni se ne te vertete, ne te pandergjegjshmen tuaj, ju keni dashur ta diskretitoni zotin Kolaj. Apo ishte e ndergjegjshme? Atehere, dy here turp!"

Keto ishin vetem disa nga komentet e botuara ne numrin vijues te „Das Magazin“. Me te civilizuarat. Te tjerat, te pabotuarat, duhet te kene qene kaq te papertypshme, sa qe Finn Canonica, kryeredaktori i revistes, do te kerkonte falje publike per racizmin e bashkeatdhetareve te tij ne parafjalen e numrit vijues.

Nuk ishte vrima problemi, por Lorenz Kolaj; kosovari qe kishte arritur te hynte ne nivelet udheheqese te Ushtrise Zvicerane, te ushtrise qe eshte per nje segment jo te vogel te Zvicres monopoli i zviceranit te vertete; eshte zemra e shtetit; garancia e ekzistences zvicerane. Kosovari; i perfolur dhe i peshtyre, delja e zeze qe ka inspiruar sa e sa fushata politike; nuk tregeton droge, nuk vjedh sistemin social, nuk perdor grushtin kunder rrugetareve te pafajshem. Jo! Ai eshte nje njeri normal si zvicerani, i disiplinuar si zvicerani, i edukuar si zvicerani, i sjellshem si zvicerani, i qete si zvicerani dhe tani: edhe zviceran, edhe oficer ne Ushtrine Zvicerane, edhe personazh i „das Magazin“. Dhe, kaq i paturpshem teksa guxon te pozoje me nje vrime ne corapen e zeze te kembes se majte.

Leutenant

Skandali „vrima ne corapen e zeze te Lorenz Kolaj“ do te bente qe „Das Magazin“ t’i dedikonte nje rubrike tjeter kosovarit modest. Kete here, ne fillim te revistes, Lorenz Kolaj shpjegon se pse doli ne fotografi pikerisht me keto corape:

„Si te gjithe ne Argau (kanton i Zvicres) edhe une mbaj gjithmone corape te bardha. Fotografi insistoi qe te vishja nje ngjyre tjeter, per te mos riprodhuar klishene. Me ndodheshin vetem nje pale te zeza. Pas disa shkrepjeve, teksa shikonim fotot, na ra ne sy vrima. Fotografi insistoi qe te riperserisim shkrepjet. Une qesha dhe i thashe, jo, me pelqen keshtu, sikur thyen pak seriozitetin e fotos. Pyeta eproret nese e shihnin problematike foton me corapen me vrime, por ata e menduan njesoj si une.„

Dhe, cfare do bente Lorenzi kur te shikonte qe ushtaret e tij kane vrime ne corape? „Asgje, - pergjigjet Lorenzi, - eshte problemi i ushtarit. Mbas nje marshimi 20 km do t’i jete bere kemba plage, dhe heres tjeter nuk do harroje te veshi nje corape pa vrima.“

Femijet e zviceranit me frikera ekzistencialiste, tashme ushtare te Lorenz Kolajt, qe zakonisht ripertypin, riforcojne, ribejne paragjykimet gjate oreve te socializimit ne ushtri; duhet t’u kete ardhur shume turp per reagimin e prinderve te tyre. Ne nje leter redaksise se revistes, i riu ushtar zviceran i shpreh Lorenz Kolajt falenderimin me te thelle per njerezillikun e tij si oficer, per kurajon qe ju jep, sepse eshte gjithmone atje prane tij kur ja kane nevojen, sepse edhe pas nje marshimi te lodhshem 20 km arrin t’i mbaje ushtaret se bashku: Kjo nuk eshte e vetekuptueshme.

Por, nje mendim edhe me te mire duket se kane eproret e Lorenz Kolajt: Vetem disa dite pas ekspozimit dhe ekzekutimit te tij publik, Lorenz Kolajn e graduan Leutenant te Ushtrise Zvicerane.

Suksese Lorenz Kolaj!

Maja e fikut ... edhe ne Youtube

2008-07-25T12:46:00.004+02:00

Te nderuar lexues,

me kenaqesine me te madhe ju komunikoj se kenga ime e preferuar per femije, midis me te preferuarve te mia, "Oh, ne maje te fikut hypa, bum c'u rrezova" tani gjendet edhe ne Utube. Per fat te keq, klipi nuk i pershtatet lartesise se tekstit dhe kenges, por le te shohim gjysmen e gotes plot: ju mund te shijoni muziken dhe tekstin pa probleme. Shijojeni!

To ...

2008-07-24T15:24:00.002+02:00

Sophie Hunger - Leaving the moon

Bang Bang (featuring Sophie Hunger & John Parish)

Sophie Hunger - Rise and Fall

What is democracy?

2008-07-21T14:20:00.003+02:00

I madhi Gerhard Polt ju shpjegon demokracine afrikaneve, si i derguar i krahines se Bavarise, ne kuadrin e ndihmave per zhvillimin e Afrikes:

Gjeni dhe gjenetika ne "Fjalorin e shqipes se sotme"

2008-07-14T17:10:00.008+02:00

Se fundi, teksa kerkoja te perktheja nje fjale gjermane ne shqip, duke shfletuar neper fjalorin Gjermanisht-Shqip me autore Wilfried Fiedler & Ardian Klosi, syri me kapi fjalen gjen. Ne kete fjalor, perkthimi i kesaj fjale nga gjermanishtja ne shqip ishte i dhene si me poshte:

Gen [ge:n] (-s; e) n ---> gen (shqip) (Wilfried Fiedler & Ardian Klosi, Wörterbuch Deutch-Albanisch, Langenscheidt Verlag, 1997, faqe 267)

Perkthimi ne shqip si gen me konfuzoi, sepse besoja se ne shqip nuk i themi gen por gjen. Prandaj, per t’u sqaruar, hapa „Fjalorin e shqipes se sotme“, Akademia e Shkencave e Shqiperise, Instituti i Gjuhesise dhe Letersise, Botimet Toena, 2002, dhe ja ku e gjej:

GJEN, ∼ i, m, sh. E, ET, biol, Element perberes i kromozomeve te berthames qelizore, qe eshte percues i tipareve te trashegueshme ne organizmin pasardhes. Teoria e gjeneve. (faqe 429)

Pra, eshte gjen dhe jo gen. Me duket e cuditshme qe A. Klosi te kete preferuar gen ne vend te gjenit, dhe me duket akoma me shume e cuditshme kur kujtoj, se ne vitin 1997 fjala gjen nuk ishte e panjohur ne Shqiperi: ne degen e biologjise gjeni studiohej ne lenden e gjenetikes, ashtu sic studiohet edhe sot.

Mbas cudise se pare, cudia e dyte vjen nga perkufizimi i fjales gjen ne fjalorin e Institutit te Gjuhesise: „Element perberes i kromozomeve te berthames qelizore.“

Se pari, perdorimi i fjales element perberes te krijon idene se kromozomin e perbejne shume elemente dhe gjeni eshte nje prej tyre. E vertete: Kromozomin e perbejne shume elemente, por gjeni nuk eshte nje nga keta: gjeni eshte nje fragment kromozomi, eshte nje njesi, nje njesi qe mbart nje informacion te trashegueshem.
Se dyti, eshte e vertete: gjenet gjenden ne kromozomet e berthames qelizore. Por, kjo eshte vetem gjysem e vertete; sepse gjenet nuk gjenden vetem ne ADNne e berthames, ata gjenden edhe ne ADNne e mitokondrise; nje organel qe ndodhet ne citoplazme. Kjo eshte arsyeja qe ne shumicen e fjaloreve fjala gjen zakonisht perkufizohet: Gjeni eshte njesia e trashegimise.

Cudia e trete: Teoria e gjeneve. (Element perberes i kromozomeve te berthames qelizore, qe eshte percues i tipareve te trashegueshme ne organizmin pasardhes. Teoria e gjeneve.)

Teoria e gjeneve? Cila eshte kjo? Kush e ka formuluar? Kur? Une guxoj te them qe teoria e gjeneve nuk ekziston. Ne ndryshim nga fizika ku kemi, te themi, Teorine e relativitetit, ne gjenetike nuk ka teori gjenesh. Bile, mbas zhvillimeve te vrullshme te gjenetikes molekulare, sot eshte i veshtire edhe vete perkufizimi i gjenit; sepse ne kontekste te ndryshme perkufizohet ndryshe. Gje qe do te thote, qe perkufizimet per gjenin qe sot zgjidhen te perdoren neper fjalore, jane perkufizime minimale.

Nuk jane vetem pasaktesite qe me bejne pershtypje, por edhe fakti qe fjalori i shqipes se sotme eshte jashte zhvillimeve te sotme te gjenetikes. Nuk ka asnje fjale kyce qe te te orientoje drejt stadit te sotem te njohurive, drejt aplikimeve aktuale te fushes. Struktura e gjenit, shprehja e gjenit, klonimi i gjeneve, trashegimia e gjeneve, manipulimi i gjeneve, terapia e gjeneve – jane fjylekyce qe nuk perdoren vetem ne rutinen e nje laboratori te specializuar te fushes, por i gjen rendom edhe ne median e perditshme.

Nje faqe me mbrapa, fjalori jep shpjegimin e fjales gjenetike:

GjENETIK/E, ∼ f. Dege e biologjise qe studion zhvillimin e organizmave nga pikepamja e trashegimise se tipareve dhe e ndryshimeve te tyre; lende mesimore qe jep njohurite e kesaj shkence ne shkolle. Gjenetika e pergjithshme. Gjenetika e bimeve (e kafsheve). (faqe 430)

Per mendimin tim, edhe ky perkufizim eshte i pasakte: me zhvillim te organizmave nga pikepamja e trashegimise sot merret fusha e quajtur "Biologjia e zhvillimit" (developmental biology). Gjenetika, ne te kundert, perkufizohet rendom si: fusha e biologjise qe studion strukturen dhe funksionin e gjeneve, trashegimin e tyre ne organizmin pasardhes. Si fjale kyce per ta ilustruar une do kisha permendur: Gjenetika e popullatave, Gjenetike molekulare, Gjenetika e kafsheve, Gjenetika e bimeve, Gjenetika e njerezve, - per te bere, si ne rastin e gjenit, lidhjen me stadin aktual te zhvillimeve gjenetike sot.